Adhyaya 79: Description of the Inner Basins (Droṇīs): Śrīsaras, Śrīvana, Bilva Forest, and Tāla Grove
Droṇī-varṇanaṃ: Śrīsaraḥ–Śrīvana–Bilvavana–Tālavana-prasaṅgaḥ
Ancient-Geography (Sacred Ecology and Cosmographic Topography)
वराहपुराणातील वराह–पृथ्वी संवादात हा अध्याय मेरुपर्वताजवळील ‘द्रोणी’ नावाच्या अंतर्बद्ध खोऱ्यांचा/कुंडांचा भूगोल-विश्वरचनात्मक लेखाजोखा मांडतो. प्राप्त उताऱ्यात रुद्र वक्ता होऊन श्रीसरस, श्रीवन, बिल्ववन व तालवन इत्यादी तेजस्वी सरोवरे, वने आणि पर्वतांतील अंतरांचे क्रमवार वर्णन करतो; योजन-क्रोशांतील मापे, बिल्व-ताल वृक्षांची चिन्हे, तसेच सिद्ध इत्यादींची वस्ती सांगतो. श्रीसरसमधील कमळात व श्रीवनात श्री (लक्ष्मी) निवास करते असे वर्णन करून भूमीची समृद्धी, पवित्र जल आणि पावन भू-दृश्य यांचा संबंध जोडला आहे. जलशुद्धता, उपवनसंरक्षण व समृद्ध अधिवास हे विश्वसंतुलन व शुभव्यवस्थेची चिन्हे म्हणून सूचित केले आहे।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 79
Verse 1
रुद्र उवाच । सीतान्तस्याचलेन्द्रस्य कुमुदस्यान्तरेण च । द्रोण्यां विहङ्गपुष्टायां नानासत्त्वनिषेवितम् ॥ ७९.१ ॥
रुद्र म्हणाले—अचलेन्द्र सीतान्त आणि कुमुद पर्वत यांच्या मध्ये पक्ष्यांनी पोसलेली एक द्रोणी (खोरे) आहे; तेथे नानाविध सत्त्वे वावरतात व निवास करतात।
Verse 2
त्रियोजनशतायामं शतयोजनविस्तृतम् । सुरसामलपानीयं रम्यं तत्र सुरोचनम् ॥ ७९.२ ॥
तो (प्रदेश) लांबीला शंभर योजन आणि रुंदीला शंभर योजन आहे; तेथे सुरसा व आमला यांसारखे मधुर-निर्मळ पाणी पिण्यास मिळते; तो प्रदेश रम्य, तेजस्वी व मनोहर आहे।
Verse 3
द्रोणमात्रप्रमाणैश्च पुण्डरीकैः सुगन्धिभिः । सहस्रशतपत्रैश्च महापद्मैरलङ्कृतम् ॥ ७९.३ ॥
ते द्रोणमात्र परिमाणाच्या सुगंधित पांढऱ्या कमळांनी व सहस्र किंवा शत-पत्रांच्या महापद्मांनी सर्वतोमुखी अलंकृत होते।
Verse 4
देवदानवगन्धर्वैर्महासर्पैरधिष्ठितम् । पुण्यं तच्छ्रीसरो नाम सप्रकाशमिहेह च ॥ ७९.४ ॥
देव, दानव, गंधर्व व महासर्प यांनी अधिष्ठित ते पुण्य सरोवर ‘श्रीसर’ या नावाने प्रसिद्ध असून, इहलोकीही व परलोकीही प्रकाशमान आहे।
Verse 5
प्रसन्नसलिलैः पूर्णं शरण्यं सर्वदेहिनाम् । तत्र त्वेकं महापद्मं मध्ये पद्मवनस्य च ॥ ७९.५ ॥
स्वच्छ व शांत जलाने परिपूर्ण ते सरोवर सर्व देहधाऱ्यांचे आश्रयस्थान आहे। तेथे पद्मवनाच्या मध्यभागी एकच महापद्म स्थित आहे।
Verse 6
कोटिपत्रप्रकलितं तरुणादित्यवर्चसम् । नित्यं व्याकोशमधुरं चलत्वादतिमण्डलम् ॥ ७९.६ ॥
ते कोट्यवधी पाकळ्यांनी रचित, तरुण सूर्याप्रमाणे तेजस्वी—सदैव मधुर व पूर्ण उमललेले; आणि हालचालीमुळे अत्यंत मंडलाकार भासणारे होते।
Verse 7
चारुकेसरजालाढ्यं मत्तभ्रमरनादितम् । तस्मिन्मध्ये भगवती साक्षात् श्रीर्नित्यमेव हि । लक्ष्मीस्तु तं तदावासं मूर्त्तिमन्तं न संशयः ॥ ७९.७ ॥
सुंदर केसर-जाळ्याने समृद्ध व मत्त भुंग्यांच्या गुंजारवाने निनादित त्या कमळाच्या मध्यभागी भगवती—साक्षात् श्री—नित्य विराजमान असते. आणि लक्ष्मी निःसंशय त्या स्थानास आपला मूर्तिमंत निवास मानते।
Verse 8
सरसस्तस्य तीरे तु तस्मिन् सिद्धनिषेवितम् । सदा पुष्पफलṃ रम्यं तत्र बिल्ववनं महत् ॥ ७९.८ ॥
त्या सरोवराच्या तीरावर, सिद्धांनी सेविलेल्या त्या स्थानी सदैव पुष्प-फळांनी युक्त, रम्य असे महान बिल्ववन आहे।
Verse 9
शतयोजनविस्तीर्णं द्वियोजनशतायतम् । अर्द्धक्रोशोच्छशिखरैर्महावृक्षैः समन्ततः । शाखासहस्रकलितैर्महास्कन्धैः समाकुलम् ॥ ७९.९ ॥
ते वन शंभर योजन रुंद आणि दोनशे योजन लांब होते; सर्व बाजूंनी अर्ध क्रोश उंच शिखर असलेल्या महावृक्षांनी वेढलेले, हजारो फांद्या असलेल्या विशाल खोडांनी दाट भरलेले होते।
Verse 10
फलैः सहस्रसङ्काशैः हरितैः पाण्डुरैस्तथा । अमृतस्वादुसदृशैर्भेरीमात्रैः सुगन्धिभिः ॥ ७९.१० ॥
तेथे सहस्रासारखी प्रभा/प्रचुरता असलेली फळे होती—काही हिरवी, काही पांडुर; अमृतासारखी मधुर, भेरीएवढी मोठी व सुगंधित।
Verse 11
शीऱ्यद्भिश्च पतद्भिश्च कीर्णभूमिवनान्तरम् । नाम्ना तच्छ्रीवनं नाम सर्वलोकेषु विश्रुतम् ॥ ७९.११ ॥
सुकत व पडत असलेल्या वृक्षांनी विखुरलेले त्या वनाचे अंतरभाग होते; त्याचे नाव ‘श्रीवन’ असे, जे सर्व लोकांत प्रसिद्ध होते।
Verse 12
देवादिभिः समाकीर्णमष्टाभिः ककुभिः शुभम् । बिल्वाशिभिश्च मुनिभिः सेवितं पुण्यकारिभिः । तत्र श्रीः संस्थिता नित्यं सिद्धसङ्घनिषेविता ॥ ७९.१२ ॥
आठही दिशांनी शुभ असे ते स्थान देवतादींनी भरलेले आहे; बिल्वफळावर निर्वाह करणारे पुण्यकारक मुनी त्याची सेवा करतात। तेथे श्री नित्य वास करते, आणि सिद्धसमूह तिची सेवा करतात।
Verse 13
एकैकस्याचलेन्द्रस्य मणिशैलस्य चान्तरम् । शतयोजनविस्तीर्णं द्वियोजनशतायतम् ॥ ७९.१३ ॥
प्रत्येक पर्वतराज व मणिशैल पर्वत यांतील अंतर शंभर योजन रुंद आणि दोनशे योजन लांब आहे।
Verse 14
विमलं पङ्कजवनं सिद्धचारणसेवितम् । पुष्पं लक्ष्म्या धृतं भाति नित्यं प्रज्वलतीव ह ॥ ७९.१४ ॥
निर्मळ कमळवन सिद्ध व चारणांनी सेविलेले आहे; तेथे लक्ष्मीने धारण केलेले एक पुष्प नित्य जणू प्रज्वलित असल्याप्रमाणे तेजस्वी दिसते।
Verse 15
अर्द्धक्रोशं च शिखरैर्महास्कन्धैः समावृतम् । प्रफुल्लशाखाशिखरं पिञ्जरं भाति तद्वनम् ॥ ७९.१५ ॥
अर्ध क्रोशपर्यंत पसरलेले ते वन शिखरे व विशाल वृक्षकांडांनी वेढलेले आहे; फुललेल्या फांद्यांच्या टोकांमुळे ते पिंगट-सुवर्णवर्णी भासते।
Verse 16
द्विबाहुपरिणाहैस्तैस्त्रिहस्तायामविस्तृतैः । मनःशिलाचूर्णनिभैः पाण्डुकेसरशालिभिः ॥ ७९.१६ ॥
त्यांचा घेर दोन बाहूएवढा होता आणि ते तीन हस्त लांबीपर्यंत पसरलेले होते; मनःशिलेच्या चूर्णासारख्या वर्णाचे व पांडुर केसरांनी युक्त होते।
Verse 17
पुष्पैर्मनोहरैर्व्याप्तं व्याकोशैर्गन्धशोभिभिः । विराजति वनं सर्वं मत्तभ्रमरनादितम् ॥ ७९.१७ ॥
मनोहर पुष्पांनी व्यापलेले, पूर्ण उमललेले व सुगंध-शोभेने युक्त असे ते सर्व वन शोभून दिसते; आणि मत्त भ्रमरांच्या गुंजारवाने निनादित होते।
Verse 18
तद्वनं दानवैर्दैत्यैर्गन्धर्वैर्यक्षराक्षसैः । किन्नरैरप्सरोभिश्च महाभोगैश्च सेवितम् ॥ ७९.१८ ॥
ते वन दानव व दैत्य, गंधर्व, यक्ष व राक्षस, तसेच किन्नर व अप्सरा—महाभोगी व तेजस्वी जीवांनी—सेविलेले होते।
Verse 19
तत्राश्रमो भगवतः कश्यपस्य प्रजापतेः । सिद्धसाधुगणाकीर्णं नानाश्रमसमाकुलम् ॥ ७९.१९ ॥
तेथे भगवान् प्रजापती कश्यपांचा आश्रम होता; तो सिद्ध व साधूंच्या गणांनी परिपूर्ण असून विविध आश्रम-निवास व तपश्चर्यांनी गजबजलेला होता।
Verse 20
महानीलस्य मध्ये तु कुम्भस्य च गिरेस्तथा । मध्ये सुखा नदी नाम तस्यास्तीरे महद्वनम् ॥ ७९.२० ॥
महानील आणि कुम्भ नावाच्या पर्वताच्या मधल्या प्रदेशात ‘सुखा’ नावाची नदी आहे; तिच्या तीरावर एक महान वन आहे।
Verse 21
पञ्चाशद्योजनायामं त्रिंशद्योजनमण्डलम् । रम्यं तालवनं श्रीमत् क्रोशार्द्धोच्छ्रितपादपम् ॥ ७९.२१ ॥
ते श्रीमंत, रम्य तालवन पन्नास योजन लांब व तीस योजन परिमंडलाचे आहे; त्यातील वृक्ष अर्ध क्रोश उंच उठलेले आहेत।
Verse 22
महाबलैर्महासारैः स्थिरैरविचलैः शुभैः । महदञ्जनसंस्थानैः परिवृत्तैर्महाफलैः ॥ ७९.२२ ॥
ते वृक्ष महाबलवान व महासारयुक्त—स्थिर, अचल व शुभ; अंजन-श्याम विशाल पिंडांसारख्या आकाराचे, गोलसर आणि महाफळांनी युक्त आहेत।
Verse 23
मृष्टगन्धगुणोपेतैरुपेतं सिद्धसेवितम् । ऐरावतस्य करिणस्तत्रैव समुदाहृतम् ॥ ७९.२३ ॥
उत्तम सुगंध व गुणांनी युक्त, सिद्धांनी सेवित—तेथेच ऐरावताच्या गजराजाचाही उल्लेख केला आहे।
Verse 24
ऐरावतस्य रुद्रस्य देवशैलस्य चान्तरे । सहस्रयोजनायामा शतयोजनविस्तृता ॥ ७९.२४ ॥
ऐरावत, रुद्र आणि देवशैल यांच्या मधोमध तो प्रदेश लांबीने सहस्र योजन व रुंदीने शत योजन आहे।
Verse 25
सर्वा ह्येकशिला भूमिर्वृक्षवीरुधवर्जिता । आप्लुता पादमात्रेण सलिलेन समन्ततः ॥ ७९.२५ ॥
संपूर्ण भूमी एकाच शिळेचा विस्तार होती, वृक्ष-वल्लीविरहित; आणि सर्व बाजूंनी केवळ पादमात्र जलाने भरलेली होती।
Verse 26
इत्येताभ्यन्तरद्रोण्यो नानाकाराः प्रकीर्त्तिताः । मेरोह् पार्श्वेन विप्रेन्द्रा यथावदनुपूर्वशः ॥ ७९.२६ ॥
अशा रीतीने, हे विप्रश्रेष्ठांनो, मेरूच्या पार्श्वभागी विविध आकारांच्या या अंतर्गत द्रोण्या यथाविधी क्रमाने वर्णिल्या आहेत।
Frequently Asked Questions
Rather than issuing a direct moral injunction, the chapter teaches through description: balanced waters (prasanna-salila), protected groves, and abundant flora/fauna are presented as markers of auspicious cosmic order. The narrative associates Śrī (Lakṣmī) with lotus-lakes and forests, implying that prosperity depends on maintaining terrestrial habitats and water purity—an indirect ecological ethic consistent with Pṛthivī-centered stewardship themes.
No explicit calendrical markers (tithi, nakṣatra, māsa, or ṛtu) are stated in the provided adhyāya passage. The text focuses on spatial measurements and landscape qualities rather than ritual timing.
Environmental balance is conveyed through an idealized geography: clear, full waters; lotus proliferation; fruiting forests; and stable mountains. The repeated emphasis on flourishing groves (bilvavana, tālavana), non-degraded water bodies, and ‘siddha-sevita’ sanctity frames the landscape as something maintained and safeguarded—suggesting that Pṛthivī’s well-being is tied to conserving water systems and forest ecologies.
The chapter references Rudra as the describing authority and mentions the āśrama of Kaśyapa Prajāpati, situating the landscape within a sage-centered cultural geography. It also names Airāvata (associated with Indra’s elephant in broader tradition) and refers to communities such as siddhas, cāraṇas, gandharvas, yakṣas, rākṣasas, kinnaras, apsarases, daityas, and dānavas as inhabitants/visitors, indicating a multi-tiered cosmological population rather than a royal genealogy.