Adhyaya 79: Description of the Inner Basins (Droṇīs): Śrīsaras, Śrīvana, Bilva Forest, and Tāla Grove
Droṇī-varṇanaṃ: Śrīsaraḥ–Śrīvana–Bilvavana–Tālavana-prasaṅgaḥ
Ancient-Geography (Sacred Ecology and Cosmographic Topography)
વરાહપુરાણના વરાહ–પૃથ્વી ઉપદેશ-સંવાદમાં આ અધ્યાય મેરુ પર્વતની નજીક આવેલી ‘દ્રોણી’ નામની આંતરિક ઘેરાયેલી ખીણો/કુંડોની ભૂગોળ-બ્રહ્માંડવિષયક યાદી રજૂ કરે છે. પ્રાપ્ત પાઠમાં રુદ્ર વક્તા બની શ્રીસરઃ, શ્રીવન, બિલ્વવન અને તાલવન વગેરે તેજસ્વી સરોવરો, વનો અને પર્વતાંતરોનું ક્રમવાર વર્ણન કરે છે; યોજન–ક્રોશમાં માપ, બિલ્વ–તાલ વૃક્ષચિહ્નો અને સિદ્ધ વગેરે સત્તાઓની ઉપસ્થિતિ જણાવે છે. શ્રીસરઃમાં કમળમધ્યે તથા શ્રીવનમાં શ્રી (લક્ષ્મી)નું નિવાસ વર્ણવી ધરતીની સમૃદ્ધિ, પવિત્ર જળ અને પાવન ભૂદૃશ્ય-વ્યવસ્થાપનનો સંબંધ સ્થાપે છે. જળશુદ્ધિ, વન/ઉપવન રક્ષણ અને સમૃદ્ધ નિવાસસ્થાનને બ્રહ્માંડિય સંતુલન તથા શુભ વ્યવસ્થાના લક્ષણ રૂપે સૂચવે છે.
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 79
Verse 1
रुद्र उवाच । सीतान्तस्याचलेन्द्रस्य कुमुदस्यान्तरेण च । द्रोण्यां विहङ्गपुष्टायां नानासत्त्वनिषेवितम् ॥ ७९.१ ॥
રુદ્રે કહ્યું—અચલેન્દ્ર સીતાંત અને કુમુદ પર્વતની વચ્ચે, પક્ષીઓથી પોષિત એવી એક દ્રોણી (ખીણ) છે, જ્યાં નાનાવિધ સત્ત્વો વસે અને વિહરે છે।
Verse 2
त्रियोजनशतायामं शतयोजनविस्तृतम् । सुरसामलपानीयं रम्यं तत्र सुरोचनम् ॥ ७९.२ ॥
તે (પ્રદેશ) લંબાઈમાં સો યોજન અને પહોળાઈમાં સો યોજન વિસ્તૃત છે; ત્યાં સુરસા અને આમલા સમાન મધુર-નિર્મળ પીવાનું પાણી મળે છે; તે સ્થાન રમ્ય, તેજસ્વી અને મનોહર છે।
Verse 3
द्रोणमात्रप्रमाणैश्च पुण्डरीकैः सुगन्धिभिः । सहस्रशतपत्रैश्च महापद्मैरलङ्कृतम् ॥ ७९.३ ॥
તે દ્રોણમાત્ર પરિમાણનાં સુગંધિત શ્વેત પુણ્ડરીક કમળો તથા સહસ્ર અથવા શત-પત્રવાળા મહાપદ્મોથી સર્વત્ર અલંકૃત હતું।
Verse 4
देवदानवगन्धर्वैर्महासर्पैरधिष्ठितम् । पुण्यं तच्छ्रीसरो नाम सप्रकाशमिहेह च ॥ ७९.४ ॥
દેવો, દાનવો, ગંધર્વો અને મહાસર્પો દ્વારા અધિષ્ઠિત તે પુણ્ય સરોવર ‘શ્રીસર’ નામે પ્રસિદ્ધ છે; તે ઇહ લોકમાં પણ પરલોકમાં પણ પ્રકાશરૂપે પ્રખ્યાત છે।
Verse 5
प्रसन्नसलिलैः पूर्णं शरण्यं सर्वदेहिनाम् । तत्र त्वेकं महापद्मं मध्ये पद्मवनस्य च ॥ ७९.५ ॥
પ્રસન્ન અને સ્વચ્છ જળથી પરિપૂર્ણ તે સરોવર સર્વ દેહધારીઓ માટે શરણસ્થાન છે. ત્યાં પદ્મવનના મધ્યમાં એક જ મહાપદ્મ સ્થિત છે।
Verse 6
कोटिपत्रप्रकलितं तरुणादित्यवर्चसम् । नित्यं व्याकोशमधुरं चलत्वादतिमण्डलम् ॥ ७९.६ ॥
તે કરોડો પાંખડીઓથી રચાયેલ, નવોદિત સૂર્ય સમાન તેજસ્વી—સદા મધુર અને પૂર્ણ વિકસિત; અને તેની ગતિથી અત્યંત મંડલાકાર જણાતું હતું।
Verse 7
चारुकेसरजालाढ्यं मत्तभ्रमरनादितम् । तस्मिन्मध्ये भगवती साक्षात् श्रीर्नित्यमेव हि । लक्ष्मीस्तु तं तदावासं मूर्त्तिमन्तं न संशयः ॥ ७९.७ ॥
સુંદર કેસર-જાળથી સમૃદ્ધ અને મત્ત ભમરાઓના ગુંજનથી નાદિત તે કમળના મધ્યમાં ભગવતી—સાક્ષાત્ શ્રી—નિત્ય વિરાજે છે. અને લક્ષ્મી નિઃસંદેહ તે સ્થાનને પોતાનું મૂર્તિમાન નિવાસ માને છે।
Verse 8
सरसस्तस्य तीरे तु तस्मिन् सिद्धनिषेवितम् । सदा पुष्पफलṃ रम्यं तत्र बिल्ववनं महत् ॥ ७९.८ ॥
તે સરોવરના કિનારે, સિદ્ધો દ્વારા સેવિત તે સ્થાને સદા પુષ્પ-ફળથી સમૃદ્ધ, રમ્ય એવું મહાન બિલ્વવન છે।
Verse 9
शतयोजनविस्तीर्णं द्वियोजनशतायतम् । अर्द्धक्रोशोच्छशिखरैर्महावृक्षैः समन्ततः । शाखासहस्रकलितैर्महास्कन्धैः समाकुलम् ॥ ७९.९ ॥
તે વન શત યોજન વિસ્તૃત અને દ્વિશત યોજન લાંબું હતું; ચારે તરફ અર્ધ ક્રોશ ઊંચા શિખરવાળા મહાવૃક્ષોથી ઘેરાયેલું અને સહસ્ર શાખાવાળા વિશાળ કાંઠાઓથી ઘન હતું।
Verse 10
फलैः सहस्रसङ्काशैः हरितैः पाण्डुरैस्तथा । अमृतस्वादुसदृशैर्भेरीमात्रैः सुगन्धिभिः ॥ ७९.१० ॥
ત્યાં સહસ્ર સમાન તેજ/પ્રચુરતા ધરાવતા ફળો હતા—કેટલાંક લીલા, કેટલાંક પાંડુર; અમૃત સમાન મધુર, ભેરી (નગારા) જેટલા મોટા અને સુગંધિત।
Verse 11
शीऱ्यद्भिश्च पतद्भिश्च कीर्णभूमिवनान्तरम् । नाम्ना तच्छ्रीवनं नाम सर्वलोकेषु विश्रुतम् ॥ ७९.११ ॥
સૂકતા અને પડતા વૃક્ષોથી છવાયેલું તે વનનું આંતરિક પ્રદેશ હતું; તેનું નામ ‘શ્રીવન’ હતું, જે સર્વ લોકોમાં વિશ્રુત હતું।
Verse 12
देवादिभिः समाकीर्णमष्टाभिः ककुभिः शुभम् । बिल्वाशिभिश्च मुनिभिः सेवितं पुण्यकारिभिः । तत्र श्रीः संस्थिता नित्यं सिद्धसङ्घनिषेविता ॥ ७९.१२ ॥
આઠેય દિશામાં શુભ એવું તે સ્થાન દેવતાઓ વગેરે દ્વારા ભરેલું છે; બિલ્વફળાહારી પુણ્યકારક મુનિઓ તેને સેવિત કરે છે. ત્યાં શ્રી સદા સ્થિત છે અને સિદ્ધસમૂહો દ્વારા ઉપાસિત છે।
Verse 13
एकैकस्याचलेन्द्रस्य मणिशैलस्य चान्तरम् । शतयोजनविस्तीर्णं द्वियोजनशतायतम् ॥ ७९.१३ ॥
પ્રત્યેક પર્વતરાજ અને મણિશૈલ પર્વત વચ્ચેનું અંતર પહોળાઈમાં સો યોજન અને લંબાઈમાં બે સો યોજન છે.
Verse 14
विमलं पङ्कजवनं सिद्धचारणसेवितम् । पुष्पं लक्ष्म्या धृतं भाति नित्यं प्रज्वलतीव ह ॥ ७९.१४ ॥
નિર્મળ કમળવન સિદ્ધો અને ચારણો દ્વારા સેવિત છે; ત્યાં લક્ષ્મીએ ધારણ કરેલું એક પુષ્પ સદા જાણે પ્રજ્વલિત હોય તેમ તેજસ્વી ઝળહળે છે.
Verse 15
अर्द्धक्रोशं च शिखरैर्महास्कन्धैः समावृतम् । प्रफुल्लशाखाशिखरं पिञ्जरं भाति तद्वनम् ॥ ७९.१५ ॥
અર્ધ ક્રોશ જેટલું વિસ્તરેલું તે વન શિખરો અને મહાવૃક્ષકાંડો વડે ઘેરાયેલું છે; ફૂલેલા શાખાગ્રોથી તે પિંગળ-સુવર્ણવર્ણે ઝળહળે છે.
Verse 16
द्विबाहुपरिणाहैस्तैस्त्रिहस्तायामविस्तृतैः । मनःशिलाचूर्णनिभैः पाण्डुकेसरशालिभिः ॥ ७९.१६ ॥
તેમનો પરિઘ બે બાહુ જેટલો હતો અને લંબાઈમાં ત્રણ હસ્ત સુધી વિસ્તરેલા હતા; તેઓ મનઃશિલાના ચૂર્ણ સમાન વર્ણવાળા અને પાંડુ કેશરવાળા હતા.
Verse 17
पुष्पैर्मनोहरैर्व्याप्तं व्याकोशैर्गन्धशोभिभिः । विराजति वनं सर्वं मत्तभ्रमरनादितम् ॥ ७९.१७ ॥
મનોહર પુષ્પોથી વ્યાપ્ત, પૂર્ણ વિકસિત અને સુગંધ-શોભાથી દીપ્ત એવા પુષ્પોથી સમગ્ર વન વિરાજે છે; અને મત્ત ભમરાઓના ગુંજનથી ગુંજે છે.
Verse 18
तद्वनं दानवैर्दैत्यैर्गन्धर्वैर्यक्षराक्षसैः । किन्नरैरप्सरोभिश्च महाभोगैश्च सेवितम् ॥ ७९.१८ ॥
તે વન દાનવો અને દૈત્યો, ગંધર્વો, યક્ષો અને રાક્ષસો દ્વારા, તેમજ કિન્નરો અને અપ્સરાઓ દ્વારા પણ—મહાભોગી અને તેજસ્વી સત્તાઓ દ્વારા—સેવિત હતું.
Verse 19
तत्राश्रमो भगवतः कश्यपस्य प्रजापतेः । सिद्धसाधुगणाकीर्णं नानाश्रमसमाकुलम् ॥ ७९.१९ ॥
ત્યાં ભગવાન પ્રજાપતિ કશ્યપનો આશ્રમ હતો; તે સિદ્ધો અને સાધુઓના સમૂહોથી પરિપૂર્ણ હતો અને નાનાવિધ આશ્રમવાસ તથા તપશ્ચર્યાના નિયમોથી વ્યાપિત હતો.
Verse 20
महानीलस्य मध्ये तु कुम्भस्य च गिरेस्तथा । मध्ये सुखा नदी नाम तस्यास्तीरे महद्वनम् ॥ ७९.२० ॥
મહાનીલ અને કુંભ નામના પર્વતની વચ્ચેના પ્રદેશમાં ‘સુખા’ નામની નદી છે; તેના કાંઠે એક મહાવન આવેલું છે.
Verse 21
पञ्चाशद्योजनायामं त्रिंशद्योजनमण्डलम् । रम्यं तालवनं श्रीमत् क्रोशार्द्धोच्छ्रितपादपम् ॥ ७९.२१ ॥
તે શ્રીમંત અને રમ્ય તાળવન પચાસ યોજન લાંબું અને ત્રીસ યોજન પરિમંડળ ધરાવે છે; તેમાંના વૃક્ષો અર્ધ ક્રોશ જેટલા ઊંચા ઊગેલા છે.
Verse 22
महाबलैर्महासारैः स्थिरैरविचलैः शुभैः । महदञ्जनसंस्थानैः परिवृत्तैर्महाफलैः ॥ ७९.२२ ॥
તે વૃક્ષો મહાબળવાન અને મહાસારયુક્ત છે—સ્થિર, અચલ અને શુભ; અંજન-શ્યામ વિશાળ ગોઠાણ જેવા આકારવાળા, સુગોળ અને મહાફળધારી છે.
Verse 23
मृष्टगन्धगुणोपेतैरुपेतं सिद्धसेवितम् । ऐरावतस्य करिणस्तत्रैव समुदाहृतम् ॥ ७९.२३ ॥
ઉત્તમ સુગંધ અને ગુણોથી યુક્ત, સિદ્ધો દ્વારા સેવિત—ત્યાં જ ઐરાવત ગજરાજનો પણ ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે।
Verse 24
ऐरावतस्य रुद्रस्य देवशैलस्य चान्तरे । सहस्रयोजनायामा शतयोजनविस्तृता ॥ ७९.२४ ॥
ઐરાવત, રુદ્ર અને દેવશૈલના મધ્યમાં તે પ્રદેશ લંબાઈમાં સહસ્ર યોજન અને પહોળાઈમાં શત યોજન વિસ્તરેલો છે।
Verse 25
सर्वा ह्येकशिला भूमिर्वृक्षवीरुधवर्जिता । आप्लुता पादमात्रेण सलिलेन समन्ततः ॥ ७९.२५ ॥
સમગ્ર ભૂમિ એક જ શિલામય વિસ્તાર હતી, વૃક્ષો અને લતાઓથી રહિત; અને સર્વત્ર માત્ર એક પાદ જેટલા જળથી છલકાઈ હતી।
Verse 26
इत्येताभ्यन्तरद्रोण्यो नानाकाराः प्रकीर्त्तिताः । मेरोह् पार्श्वेन विप्रेन्द्रा यथावदनुपूर्वशः ॥ ७९.२६ ॥
આ રીતે, હે વિપ્રેન્દ્રો, મેરુ પર્વતના પાર্শ્વમાં આવેલી વિવિધ આકારની આ આંતરિક દ્રોણીઓ યોગ્ય રીતે ક્રમશઃ વર્ણવાઈ છે।
Frequently Asked Questions
Rather than issuing a direct moral injunction, the chapter teaches through description: balanced waters (prasanna-salila), protected groves, and abundant flora/fauna are presented as markers of auspicious cosmic order. The narrative associates Śrī (Lakṣmī) with lotus-lakes and forests, implying that prosperity depends on maintaining terrestrial habitats and water purity—an indirect ecological ethic consistent with Pṛthivī-centered stewardship themes.
No explicit calendrical markers (tithi, nakṣatra, māsa, or ṛtu) are stated in the provided adhyāya passage. The text focuses on spatial measurements and landscape qualities rather than ritual timing.
Environmental balance is conveyed through an idealized geography: clear, full waters; lotus proliferation; fruiting forests; and stable mountains. The repeated emphasis on flourishing groves (bilvavana, tālavana), non-degraded water bodies, and ‘siddha-sevita’ sanctity frames the landscape as something maintained and safeguarded—suggesting that Pṛthivī’s well-being is tied to conserving water systems and forest ecologies.
The chapter references Rudra as the describing authority and mentions the āśrama of Kaśyapa Prajāpati, situating the landscape within a sage-centered cultural geography. It also names Airāvata (associated with Indra’s elephant in broader tradition) and refers to communities such as siddhas, cāraṇas, gandharvas, yakṣas, rākṣasas, kinnaras, apsarases, daityas, and dānavas as inhabitants/visitors, indicating a multi-tiered cosmological population rather than a royal genealogy.