Adhyaya 79: Description of the Inner Basins (Droṇīs): Śrīsaras, Śrīvana, Bilva Forest, and Tāla Grove
Droṇī-varṇanaṃ: Śrīsaraḥ–Śrīvana–Bilvavana–Tālavana-prasaṅgaḥ
Ancient-Geography (Sacred Ecology and Cosmographic Topography)
वराहपुराणे वराह–पृथिव्योः उपदेशसंवादेऽस्मिन्नध्याये मेरुपार्श्वे स्थितानां ‘द्रोणी’नाम् अन्तःकुण्डानां भूगोल–ब्रह्माण्डवर्णनात्मकः क्रमः प्रदर्श्यते। प्राप्तपाठे रुद्रः वक्ता सन् श्रीसरः, श्रीवनम्, बिल्ववनं, तालवनं च प्रकाशमानानि सरांसि वनानि च पर्वतान्तराणि च यथाक्रमं निर्दिशति; योजन–क्रोशपरिमाणानि, बिल्व–तालादिवनस्पतिलक्षणानि, सिद्धादिसत्त्वनिवासं च कथयति। श्रीसरसि पद्ममध्ये तथा श्रीवने च श्रीलक्ष्म्याः निवासो वर्ण्यते, येन भूमेः समृद्धिः पवित्रजलरक्षणं च पावनभू-दृश्यव्यवस्थया सह संबध्यते। जलशुद्धिः, उपवनसंरक्षणं, प्रचुरजीवावासश्च—एते शुभव्यवस्थायाः ब्रह्माण्डसन्तुलनस्य च लक्षणानि इति सूचितम्।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 79
Verse 1
रुद्र उवाच । सीतान्तस्याचलेन्द्रस्य कुमुदस्यान्तरेण च । द्रोण्यां विहङ्गपुष्टायां नानासत्त्वनिषेवितम् ॥ ७९.१ ॥
रुद्र उवाच । सीतान्तस्याचलेन्द्रस्य कुमुदस्यान्तरेण च । द्रोण्यां विहङ्गपुष्टायां नानासत्त्वनिषेवितम् ॥
Verse 2
त्रियोजनशतायामं शतयोजनविस्तृतम् । सुरसामलपानीयं रम्यं तत्र सुरोचनम् ॥ ७९.२ ॥
त्रियोजनशतायामं शतयोजनविस्तृतम् । सुरसामलपानीयं रम्यं तत्र सुरोचनम् ॥
Verse 3
द्रोणमात्रप्रमाणैश्च पुण्डरीकैः सुगन्धिभिः । सहस्रशतपत्रैश्च महापद्मैरलङ्कृतम् ॥ ७९.३ ॥
द्रोणमात्रप्रमाणैः सुगन्धिभिः पुण्डरीकैः, सहस्रशतपत्रैश्च महापद्मैश्च तत् सर्वतोऽलङ्कृतम्।
Verse 4
देवदानवगन्धर्वैर्महासर्पैरधिष्ठितम् । पुण्यं तच्छ्रीसरो नाम सप्रकाशमिहेह च ॥ ७९.४ ॥
देवदानवगन्धर्वैर्महासर्पैश्चाधिष्ठितं तत् पुण्यं सरः ‘श्रीसर’ इति नाम्ना, इह च परत्र च सप्रकाशं प्रसिद्धम्।
Verse 5
प्रसन्नसलिलैः पूर्णं शरण्यं सर्वदेहिनाम् । तत्र त्वेकं महापद्मं मध्ये पद्मवनस्य च ॥ ७९.५ ॥
प्रसन्नैः सलिलैः पूर्णं सर्वदेहिनां शरण्यं तत्; तत्र पद्मवनस्य मध्ये एकं महापद्मं तिष्ठति।
Verse 6
कोटिपत्रप्रकलितं तरुणादित्यवर्चसम् । नित्यं व्याकोशमधुरं चलत्वादतिमण्डलम् ॥ ७९.६ ॥
कोटिपत्रैः प्रकलितं तरुणादित्यवर्चसं, नित्यं व्याकोशं मधुरं, चलत्वादतिमण्डलाकारं च तत्।
Verse 7
चारुकेसरजालाढ्यं मत्तभ्रमरनादितम् । तस्मिन्मध्ये भगवती साक्षात् श्रीर्नित्यमेव हि । लक्ष्मीस्तु तं तदावासं मूर्त्तिमन्तं न संशयः ॥ ७९.७ ॥
चारुकेसरजालाढ्यं मत्तभ्रमरनादितं; तस्मिन्मध्ये भगवती साक्षाच्छ्रीर्नित्यमेव तिष्ठति। लक्ष्मीश्च तदावासं मूर्तिमन्तं मन्यते—न संशयः।
Verse 8
सरसस्तस्य तीरे तु तस्मिन् सिद्धनिषेवितम् । सदा पुष्पफलṃ रम्यं तत्र बिल्ववनं महत् ॥ ७९.८ ॥
तस्य सरसः तीरे तु तस्मिन् सिद्धनिषेविते देशे सदा पुष्पफलसमृद्धं रम्यं महद् बिल्ववनं विद्यते।
Verse 9
शतयोजनविस्तीर्णं द्वियोजनशतायतम् । अर्द्धक्रोशोच्छशिखरैर्महावृक्षैः समन्ततः । शाखासहस्रकलितैर्महास्कन्धैः समाकुलम् ॥ ७९.९ ॥
शतयोजनविस्तीर्णं द्विशतयोजनायतं तत्; समन्ततः अर्द्धक्रोशोच्छशिखरैर्महावृक्षैः परिवृतं, सहस्रशाखासंयुक्तैर्महास्कन्धैः सघनं बभूव।
Verse 10
फलैः सहस्रसङ्काशैः हरितैः पाण्डुरैस्तथा । अमृतस्वादुसदृशैर्भेरीमात्रैः सुगन्धिभिः ॥ ७९.१० ॥
सहस्रसङ्काशैः फलैः हरितैः पाण्डुरैश्च, अमृतस्वादुसदृशैः, भेरीमात्रैः सुगन्धिभिश्च समलङ्कृतम्।
Verse 11
शीऱ्यद्भिश्च पतद्भिश्च कीर्णभूमिवनान्तरम् । नाम्ना तच्छ्रीवनं नाम सर्वलोकेषु विश्रुतम् ॥ ७९.११ ॥
शीर्णैः पतद्भिश्च कीर्णं तद् वनान्तरं; तच्च ‘श्रीवनम्’ इति नाम्ना सर्वलोकेषु विश्रुतं बभूव।
Verse 12
देवादिभिः समाकीर्णमष्टाभिः ककुभिः शुभम् । बिल्वाशिभिश्च मुनिभिः सेवितं पुण्यकारिभिः । तत्र श्रीः संस्थिता नित्यं सिद्धसङ्घनिषेविता ॥ ७९.१२ ॥
अष्टककुभिः शुभं देवादिभिः समाकीर्णं, बिल्वाशीभिः पुण्यकारिभिर्मुनिभिः सेवितम्; तत्र श्रीर्नित्यं संस्थिता, सिद्धसङ्घैर्निषेविता।
Verse 13
एकैकस्याचलेन्द्रस्य मणिशैलस्य चान्तरम् । शतयोजनविस्तीर्णं द्वियोजनशतायतम् ॥ ७९.१३ ॥
एकैकस्याचलेन्द्रस्य मणिशैलस्य चान्तरं शतयोजनविस्तीर्णं द्वियोजनशतायतं भवति।
Verse 14
विमलं पङ्कजवनं सिद्धचारणसेवितम् । पुष्पं लक्ष्म्या धृतं भाति नित्यं प्रज्वलतीव ह ॥ ७९.१४ ॥
विमलं पङ्कजवनं सिद्धचारणसेवितं; तत्र लक्ष्म्या धृतं पुष्पं नित्यं प्रज्वलतीव भाति।
Verse 15
अर्द्धक्रोशं च शिखरैर्महास्कन्धैः समावृतम् । प्रफुल्लशाखाशिखरं पिञ्जरं भाति तद्वनम् ॥ ७९.१५ ॥
अर्द्धक्रोशप्रमाणं तद्वनं शिखरैर्महास्कन्धैश्च समावृतम्; प्रफुल्लशाखाशिखरं पिञ्जरं भाति।
Verse 16
द्विबाहुपरिणाहैस्तैस्त्रिहस्तायामविस्तृतैः । मनःशिलाचूर्णनिभैः पाण्डुकेसरशालिभिः ॥ ७९.१६ ॥
द्विबाहुपरिणाहैस्तैस्त्रिहस्तायामविस्तृतैः, मनःशिलाचूर्णनिभैः पाण्डुकेसरशालिभिः।
Verse 17
पुष्पैर्मनोहरैर्व्याप्तं व्याकोशैर्गन्धशोभिभिः । विराजति वनं सर्वं मत्तभ्रमरनादितम् ॥ ७९.१७ ॥
पुष्पैर्मनोहरैर्व्याप्तं व्याकोशैर्गन्धशोभिभिः; मत्तभ्रमरनादितं सर्वं वनं विराजते।
Verse 18
तद्वनं दानवैर्दैत्यैर्गन्धर्वैर्यक्षराक्षसैः । किन्नरैरप्सरोभिश्च महाभोगैश्च सेवितम् ॥ ७९.१८ ॥
तद्वनं दानवैर्दैत्यैर्गन्धर्वैर्यक्षराक्षसैः । किन्नरैरप्सरोभिश्च महाभोगैश्च सेवितम् ॥
Verse 19
तत्राश्रमो भगवतः कश्यपस्य प्रजापतेः । सिद्धसाधुगणाकीर्णं नानाश्रमसमाकुलम् ॥ ७९.१९ ॥
तत्राश्रमो भगवतः कश्यपस्य प्रजापतेः । सिद्धसाधुगणाकीर्णं नानाश्रमसमाकुलम् ॥
Verse 20
महानीलस्य मध्ये तु कुम्भस्य च गिरेस्तथा । मध्ये सुखा नदी नाम तस्यास्तीरे महद्वनम् ॥ ७९.२० ॥
महानीलस्य मध्ये तु कुम्भस्य च गिरेस्तथा । मध्ये सुखा नदी नाम तस्यास्तीरे महद्वनम् ॥
Verse 21
पञ्चाशद्योजनायामं त्रिंशद्योजनमण्डलम् । रम्यं तालवनं श्रीमत् क्रोशार्द्धोच्छ्रितपादपम् ॥ ७९.२१ ॥
पञ्चाशद्योजनायामं त्रिंशद्योजनमण्डलम् । रम्यं तालवनं श्रीमत् क्रोशार्द्धोच्छ्रितपादपम् ॥
Verse 22
महाबलैर्महासारैः स्थिरैरविचलैः शुभैः । महदञ्जनसंस्थानैः परिवृत्तैर्महाफलैः ॥ ७९.२२ ॥
महाबलैर्महासारैः स्थिरैरविचलैः शुभैः । महदञ्जनसंस्थानैः परिवृत्तैर्महाफलैः ॥
Verse 23
मृष्टगन्धगुणोपेतैरुपेतं सिद्धसेवितम् । ऐरावतस्य करिणस्तत्रैव समुदाहृतम् ॥ ७९.२३ ॥
मृष्टगन्धगुणोपेतं सिद्धैः सेवितमेव च । तत्रैव ऐरावतस्य करिणः कीर्तिरुदाहृता ॥
Verse 24
ऐरावतस्य रुद्रस्य देवशैलस्य चान्तरे । सहस्रयोजनायामा शतयोजनविस्तृता ॥ ७९.२४ ॥
ऐरावतस्य रुद्रस्य देवशैलस्य चान्तरे । सहस्रयोजनायामा शतयोजनविस्तृता ॥
Verse 25
सर्वा ह्येकशिला भूमिर्वृक्षवीरुधवर्जिता । आप्लुता पादमात्रेण सलिलेन समन्ततः ॥ ७९.२५ ॥
सर्वा ह्येकशिला भूमिर्वृक्षवीरुधवर्जिता । आप्लुता पादमात्रेण सलिलेन समन्ततः ॥
Verse 26
इत्येताभ्यन्तरद्रोण्यो नानाकाराः प्रकीर्त्तिताः । मेरोह् पार्श्वेन विप्रेन्द्रा यथावदनुपूर्वशः ॥ ७९.२६ ॥
इत्येताभ्यन्तरद्रोण्यो नानाकाराः प्रकीर्तिताः । मेरुपार्श्वे विप्रेन्द्रा यथावदनुपूर्वशः ॥
Frequently Asked Questions
Rather than issuing a direct moral injunction, the chapter teaches through description: balanced waters (prasanna-salila), protected groves, and abundant flora/fauna are presented as markers of auspicious cosmic order. The narrative associates Śrī (Lakṣmī) with lotus-lakes and forests, implying that prosperity depends on maintaining terrestrial habitats and water purity—an indirect ecological ethic consistent with Pṛthivī-centered stewardship themes.
No explicit calendrical markers (tithi, nakṣatra, māsa, or ṛtu) are stated in the provided adhyāya passage. The text focuses on spatial measurements and landscape qualities rather than ritual timing.
Environmental balance is conveyed through an idealized geography: clear, full waters; lotus proliferation; fruiting forests; and stable mountains. The repeated emphasis on flourishing groves (bilvavana, tālavana), non-degraded water bodies, and ‘siddha-sevita’ sanctity frames the landscape as something maintained and safeguarded—suggesting that Pṛthivī’s well-being is tied to conserving water systems and forest ecologies.
The chapter references Rudra as the describing authority and mentions the āśrama of Kaśyapa Prajāpati, situating the landscape within a sage-centered cultural geography. It also names Airāvata (associated with Indra’s elephant in broader tradition) and refers to communities such as siddhas, cāraṇas, gandharvas, yakṣas, rākṣasas, kinnaras, apsarases, daityas, and dānavas as inhabitants/visitors, indicating a multi-tiered cosmological population rather than a royal genealogy.