Sarga 31
सुन्दरकाण्डे एकत्रिंशः सर्गः — Hanuman’s Sweet Address to Sita and Sita’s Recognition
सुन्दरकाण्ड
এই সৰ্গত হনুমানে নিজৰ পৰিচয় সংযমেৰে প্ৰকাশ কৰে। বহু-বিধ চিন্তাৰ পাছত তেওঁ বৈদেহী সীতাৰ সৈতে মধুৰ আৰু বিশ্বাস জগোৱা ভাষাত কথা আৰম্ভ কৰে। তেওঁ ইক্ষ্বাকু বংশৰ বৰ্ণনা, দাশৰথৰ ৰাজধৰ্ম আৰু গুণগৌৰৱ স্মৰণ কৰাই, আৰু ৰামক ধৰ্মৰ ৰক্ষক তথা শ্ৰেষ্ঠ ধনুৰ্ধৰ ৰূপে চিত্ৰিত কৰি সঠিক বংশাৱলী আৰু নৈতিক চৰিত্ৰৰ দ্বাৰা নিজৰ কথাৰ বিশ্বাসযোগ্যতা স্থাপন কৰে। তাৰ পাছত তেওঁ বনবাস, জনস্থানৰ সংঘাত আৰু খৰ-দূষণৰ বধৰ কথা কয়, আৰু সীতাহৰণক ৰাৱণৰ প্ৰতিশোধমূলক কাৰ্য বুলি ব্যাখ্যা কৰে—মায়া, অৰ্থাৎ হৰিণ-ৰূপী প্ৰবঞ্চনাৰ দ্বাৰা সংঘটিত। তেওঁ সুগ্ৰীৱৰ সৈতে ৰামৰ মিত্ৰতা, বালীৰ বধ, আৰু হাজাৰ হাজাৰ কামৰূপী বানৰৰ চাৰিও দিশে অনুসন্ধানলৈ যাত্ৰাৰ বিৱৰণ দিয়ে। শেষত হনুমানে সাগৰ লংঘনক নিজৰ দায়িত্ব-সিদ্ধিৰ প্ৰমাণ ৰূপে উল্লেখ কৰি কয় যে ৰামে বৰ্ণনা কৰা সেই সীতাকেই তেওঁ বিচাৰি পাইছে, আৰু থমকি যায়। সীতা বিস্মিত হৈ সাৱধানে চাৰিওফালে চায়, শিংশুপা গছৰ ফালে দৃষ্টি দিয়ে আৰু বায়ুপুত্ৰ—সুগ্ৰীৱৰ মন্ত্ৰী হনুমানক—উদীয়মান সূৰ্যৰ দৰে দীপ্তিমান দেখি; ৰামক স্মৰণ কৰি তেওঁৰ অন্তৰত পুনৰ আনন্দ জাগে।
Shlokas
Verse 1
एवं बहुविधां चिन्तां चिन्तयित्वा महाकपिः।संश्रवे मधुरं वाक्यं वैदेह्या व्याजहार ह।।।।
এইদৰে নানাবিধ চিন্তা কৰি, মহাকপি হনুমানে বৈদেহীৰ শ্ৰৱণসীমাত পৰাকৈ মধুৰ বচন ক’লে।
Verse 2
राजा दशरथो नाम रथकुञ्जरवाजिमान्।पुण्यशीलो महाकीर्तिरिक्ष्वाकूणां महायशाः।।।।
দশৰথ নামৰ এজন ৰজা আছিল—ৰথ, হাতী আৰু ঘোঁৰাৰে সমৃদ্ধ; পুণ্যশীল, মহাকীৰ্তিমান, আৰু ইক্ষ্বাকু বংশৰ মহাযশস্বী গৌৰৱ।
Verse 3
राजर्षीणां गुणश्रेष्ठस्तपसा चर्षिभि स्समः।चक्रवर्तिकुले जातः पुरन्दरसमो बले।।।।
ৰাজর্ষিসকলৰ মাজত গুণশ্ৰেষ্ঠ, তপস্যাত ঋষিসকলৰ সম; চক্রৱৰ্তী কুলত জন্ম লোৱা, বলত পুৰন্দৰ (ইন্দ্ৰ) সম আছিল।
Verse 4
अहिंसारतिरक्षुद्रो घृणी सत्यपराक्रमः।मुख्यश्चेक्ष्वाकुवंशस्य लक्ष्मीवान् लक्ष्मिवर्धनः।।।।
অহিংসাত ৰতি থকা, অক্ষুদ্ৰ আৰু কৰুণাময়, সত্যাধিষ্ঠিত পৰাক্ৰমী; ইক্ষ্বাকু বংশৰ মুখ্য, শ্ৰীমান আৰু শ্ৰী-বর্ধক আছিল।
Verse 5
पार्थिवव्यञ्जनैर्युक्तः पृथुश्रीः पार्थिवर्षभः।पृथिव्यां चतुरन्तायां विश्रुतस्सुखदस्सुखी।।।।
ৰাজলক্ষণেৰে যুত, বিস্তৃত শ্ৰীধাৰী তেওঁ পাৰ্থিৱসকলৰ মাজত বৃষভসম; চতুৰন্ত পৃথিৱীত বিশ্ৰুত—নিজে সুখী আৰু আনক সুখ দানকাৰী।
Verse 6
तस्य पुत्रः प्रियो ज्येष्ठस्ताराधिपनिभाननः।रामो नाम विशेषज्ञः श्रेष्ठ स्सर्वधनुष्मताम्।।।।
তেওঁৰ প্ৰিয় জ্যেষ্ঠ পুত্ৰ ‘ৰাম’ নামে প্ৰসিদ্ধ আছিল; তাৰাধিপ চন্দ্ৰৰ দৰে মনোহৰ মুখবিশিষ্ট, বিবেক-জ্ঞানত নিপুণ আৰু সকলো ধনুৰ্ধৰৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠ আছিল।
Verse 7
रक्षिता स्वस्य धर्मस्य स्वजनस्य च रक्षिता।रक्षिता जीवलोकस्य धर्मस्य च परन्तपः।।।।
শত্ৰুতাপক পৰন্তপ ৰাম নিজৰ ধৰ্মৰ আৰু স্বজনৰ ৰক্ষক আছিল; তেওঁ সমগ্ৰ জীৱলোককো ৰক্ষা কৰিছিল আৰু ধৰ্মকেই সংৰক্ষণ কৰিছিল।
Verse 8
तस्य सत्याभिसन्धस्य वृद्धस्य वचनात्पितुः।सभार्यस्सह च भ्रात्रा वीरः प्रव्राजितो वनम्।।।।
সত্যনিষ্ঠ বৃদ্ধ পিতৃৰ বাক্য ৰক্ষা কৰিবলৈ সেই বীৰে পত্নীসহ আৰু ভ্ৰাতাসহ বনলৈ বনবাসত প্ৰব্ৰজিত হ’ল।
Verse 9
तेन तत्र महारण्ये मृगयां परिधावता।राक्षसा निहताश्शूरा बहवः कामरूपिणः।।।।
সেই মহাৰণ্যত তেওঁ মৃগয়া কৰিবলৈ ঘূৰি ফুৰোঁতে, ইচ্ছামতে ৰূপ ধাৰণ কৰা বহু শূৰ ৰাক্ষস তেওঁৰ হাতত নিহিত হ’ল।
Verse 10
जनस्थानवधं श्रुत्वा हतौ च खरदूषणौ।ततस्त्वमर्षापहृता जानकी रावणेन तु।।।।वञ्चयित्वा वने रामं मृगरूपेण मायया।
জনস্থানবধ আৰু খৰ-দূষণৰ সংহাৰৰ কথা শুনি, ৰাৱণ ক্ৰোধে আৱিষ্ট হৈ, বনতে মৃগৰূপ মায়াৰে শ্ৰীৰামক প্ৰবঞ্চনা কৰি, তাৰ পাছত তোমাক, জানকী, অপহৰণ কৰিলে।
Verse 11
स मार्गमाणस्तां देवीं रामस्सीतामनिन्दिताम्।।।।आससाद वने मित्रं सुग्रीवं नाम वानरम्।
দেৱীসমা, নিন্দাৰহিতা সীতামাতাক বনতে সন্ধান কৰি থকা শ্ৰীৰামে সুগ্ৰীৱ নামৰ এজন বানৰক লগ পাই তাক মিত্ৰৰূপে লাভ কৰিলে।
Verse 12
तत स्स वालिनं हत्वा रामः परपुरञ्जयः।।।।प्रायच्छत्कपिराज्यं तत्सुग्रीवाय महाबलः।
তাৰ পাছত শত্রুপুৰজয়ী মহাবলী শ্ৰীৰামে বালিক বধ কৰি, বানৰ-ৰাজ্যৰ অধিপত্য সুগ্ৰীৱক অৰ্পণ কৰিলে।
Verse 13
सुग्रीवेणापि सन्दिष्टा हरयः कामरूपिणः।।।।दिक्षु सर्वासु तां देवीं विचिन्वन्ति सहस्रशः।
সুগ্ৰীৱৰ আদেশত, ইচ্ছামতে ৰূপ ধাৰণ কৰিব পৰা বানৰসকলে সহস্ৰে সহস্ৰে সকলো দিশত সেই মহাদেৱীক বিচাৰি ফুৰিছিল।
Verse 14
अहं सम्पातिवचनाच्छतयोजनमायतम्।।।।अस्या हेतोर्विशालाक्ष्याः सागरं वेगवान्प्लुतः।
সম্পাতিৰ বচনৰ পথনির্দেশত, সেই বিশালাক্ষীৰ হেতু, শত যোজন বিস্তৃত সাগৰখন মই বেগেৰে জাঁপ মাৰি পাৰ হৈ আহিলোঁ।
Verse 15
यथारूपां यथावर्णां यथालक्ष्मीवतीं च निश्चिताम्।।।।अश्रौषं राघवस्याहं सेयमासादिता मया।
ৰাঘৱৰ পৰা যিদৰে মই শুনিছিলোঁ—তেওঁৰ ৰূপ, বৰ্ণ আৰু লক্ষ্মীসম দীপ্তি—ঠিক তেনেকুৱাই নিশ্চিত; সেই দেৱীক মই ইয়াতেই লাভ কৰিলোঁ।
Verse 16
विररामैवमुक्त्वासौ वाचं वानरपुङ्गवः।।।।जानकी चापि तच्छ्रुत्वा परं विस्मयमागता।
এইদৰে কৈ সেই বানৰশ্ৰেষ্ঠ নীৰৱ হ’ল; আৰু জানকীয়ে সেই কথা শুনি পৰম বিস্ময়ত অভিভূত হ’ল।
Verse 17
ततस्सा वक्रकेशान्ता सुकेशी केशसंवृतम्।।।।उन्नम्य वदनं भीरुश्शिंशुपावृक्षमैक्षत।
তাৰ পাছত, শেষত অলপ বেঁকা হোৱা সুন্দৰ কেশধাৰী সেই ভীৰু দেৱীয়ে কেশেৰে আৱৃত মুখখন উন্মুখ কৰি শিংশুপা গছৰ ফালে চালে।
Verse 18
निशम्य सीता वचनं कपेश्च दिशश्च सर्वाः प्रदिशश्च वीक्ष्य।स्वयं प्रहर्षं परमं जगाम सर्वात्मना राममनुस्मरन्ती ।।।।
কপিৰ বাক্য শুনি সীতাই সকলো দিশা আৰু উপদিশালৈ চাই চালে; আৰু সৰ্বাত্মনাৰে ৰামক স্মৰণ কৰি তেওঁ নিজেই পৰম হৰ্ষ লাভ কৰিলে।
Verse 19
सा तिर्यगूर्ध्वं च तथाप्यधस्तान्निरीक्षमाणा तमचिन्त्यबुद्धिम्।ददर्श पिङ्गाधिपतेरमात्यं वातात्मजं सूर्यमिवोदयस्थम्।।।।
সেয়ে তিৰ্যক, ঊৰ্ধ্ব আৰু অধস্তান—সকলোফালে দৃষ্টি মেলি, অচিন্ত্য বুদ্ধিধাৰী তেওঁক দেখিলে—পিঙ্গলবৰ্ণ বানৰাধিপতিৰ অমাত্য, বায়ুদেৱৰ পুত্ৰ হনুমানক, উদয়মান সূৰ্যৰ দৰে দীপ্তিমন্ত।
Frequently Asked Questions
Hanumān’s pivotal action is a calibrated self-disclosure: he must convince Sītā he is Rāma’s messenger without alarming her or exposing her to rākṣasa surveillance. He solves this by leading with gentle speech and verifiable narrative markers (lineage, exile, alliance, search), prioritizing safety and truthfulness over dramatic revelation.
True reassurance is grounded in satya and pramāṇa: hope is ethically persuasive when supported by accurate knowledge, disciplined intent, and compassionate delivery. The sarga models how dharma operates through speech—words become protective when they are truthful, timely, and oriented toward the vulnerable.
Janasthāna anchors the causal chain leading to the abduction; the sāgara (hundred-yojana crossing) marks the extraordinary logistical threshold of the mission; and the śiṃśupā tree functions as a localized visual landmark in Sītā’s immediate environment, framing her cautious verification of Hanumān’s presence.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.