Sarga 10
रावणान्तःपुरे शयनदर्शनम् (Hanumān Observes Rāvaṇa’s Inner Apartments and Sleeping Court)
सुन्दरकाण्ड
এই সৰ্গত হনুমানে গোপন পৰ্যবেক্ষক ৰূপে ৰাৱণৰ অন্তঃপুৰৰ ভিতৰলৈ প্ৰৱেশ কৰি তাৰ ঐশ্বৰ্যময় শয়নকক্ষ দেখা পায়। স্ফটিক আৰু ৰত্নখচিত শয্যা, সুবৰ্ণ আসবাব, মালা, দীপ, সুগন্ধি আদি বিলাস-সম্ভাৰৰ বৰ্ণনাই ৰাজসিক ভোগ আৰু আড়ম্বৰক আগত আনে। তাৰ পাছত হনুমানে নিদ্ৰামগ্ন ৰাক্ষস-ৰাজ ৰাৱণক দেখা পায়। মেঘ, বিজুলীসহ সন্ধ্যা-ৰঙা আকাশ, মন্দৰ পৰ্বত, গঙ্গাতীৰৰ হাতী আদি উপমাৰে তেওঁৰ শক্তি, কামাসক্তি আৰু যুদ্ধচিহ্নিত দেহৰ মহিমা প্ৰকাশ পায়। সাপৰ দৰে শ্বাস-প্ৰশ্বাস শুনি হনুমান ক্ষণিক ভয় পায়, কিন্তু তৎক্ষণাৎ ধৈৰ্য ধৰি সতর্কতাৰে অনুসন্ধান অব্যাহত ৰাখে। পিছত দৃষ্টি হাৰেমৰ নিদ্ৰিত নাৰীসকল—কলাকাৰ আৰু পৰিচাৰিকাসকল—লৈ বিস্তাৰিত হয়; বাদ্যযন্ত্ৰ আৰু অলংকাৰৰ মাজত তেওঁলোক ক্লান্ত উৎসৱৰ এক স্থিৰ চিত্ৰ যেন। হনুমানে মন্দোদৰীক দেখা পাই সৌন্দৰ্য আৰু ভূষণৰ বাবে ক্ষণিক সীতাৰূপে ভুল কৰি আনন্দিত হয়; কিন্তু ধাৰ্মিক বিচাৰে সেই ভ্ৰম ভাঙে। এইদৰে সৰ্গে ৰাজসিক অতিভোগৰ বিপৰীতে অনুসন্ধানীৰ নৈতিক বিচক্ষণতা দেখুৱাই সুন্দৰকাণ্ডৰ গুপ্তচৰ্যাৰ ধাৰা আগবঢ়ায়।
Shlokas
Verse 1
तत्र दिव्योपमं मुख्यं स्फाटिकं रत्नभूषितम्।अवेक्षमाणो हनुमान् ददर्श शयनासनम्।।।।दान्तकाञ्चनचित्राङ्गैर्वैडूर्यैश्च वरासनैः।महार्हास्तरणोपेतैरुपपन्नं महाधनैः।।।।
তাত হনুমানে চাৰিওফালে চাই এক মুখ্য, দিৱ্যোপম শয়নাসন দেখিলে—স্ফটিকনির্মিত, ৰত্নভূষিত; দন্ত আৰু কাঞ্চনে চিত্ৰিত অংগযুক্ত, বৈডূৰ্যৰে জড়িত উত্তম আসনসহ; অতি-মূল্যবান আৱৰণ-তৰাণীৰে সজ্জিত, মহাধনৰ উপযুক্ত।
Verse 2
तत्र दिव्योपमं मुख्यं स्फाटिकं रत्नभूषितम्।अवेक्षमाणो हनुमान् ददर्श शयनासनम्।।5.10.1।।दान्तकाञ्चनचित्राङ्गैर्वैडूर्यैश्च वरासनैः।महार्हास्तरणोपेतैरुपपन्नं महाधनैः।।5.10.2।।
তাত হনুমানে মহাধনৰ যোগ্য এক উৎকৃষ্ট শয্যা দেখিলে—দন্ত আৰু কাঞ্চনে চিত্ৰিত আসন, বৈডূৰ্যমণি জড়িত শ্ৰেষ্ঠ আসনসমূহসহ; মহাৰ্হ তৰণ-আবৰণে সুসজ্জিত।
Verse 3
तस्य चैकतमे देशे सोऽग्य्रमालाविभूषितम्।ददर्श पाण्डुरं छत्रं ताराधिपतिसन्निभम्।।।।
সেই কক্ষৰ এক অংশত হনুমানে শ্ৰেষ্ঠ মালাৰে অলংকৃত, তাৰাধিপতি চন্দ্ৰৰ সদৃশ দীপ্তিময় শ্বেত ছত্ৰ দেখিলে।
Verse 4
जातरूपपरिक्षिप्तं चित्रभानुसमप्रभम्।अशोकमालाविततं ददर्श परमासनम्।।।।वालव्यजनहस्ताभिर्वीज्यमानं समन्ततः।गन्धैश्च विविधैर्जुष्टं वरधूपेन धूपितम्।।।।परमास्तरणास्तीर्णमाविकाजिनसंवृतम्।दामभिर्वरमाल्यानां समन्तादुपशोभितम्।।।।
তেওঁ সোণেৰে আৱৃত, সূৰ্যসম দীপ্তিময় আৰু অশোক-পুষ্পমালাৰে বিস্তৃত পৰম শয়নাসন দেখিলে। চামৰ ধৰা নাৰীসকলে চাৰিওফালে পাখা জুৰি দিছিল; নানাবিধ সুগন্ধেৰে সুসজ্জিত আৰু উত্তম ধূপেৰে ধূপিত আছিল। শ্ৰেষ্ঠ শয্যাবস্ত্ৰ বিছোৱা, কোমল উণীয়া চর্মেৰে আৱৃত আৰু চাৰিদিশে উৎকৃষ্ট পুষ্পমালাৰ দামেৰে অলংকৃত আছিল।
Verse 5
जातरूपपरिक्षिप्तं चित्रभानुसमप्रभम्।अशोकमालाविततं ददर्श परमासनम्।।5.10.4।।वालव्यजनहस्ताभिर्वीज्यमानं समन्ततः।गन्धैश्च विविधैर्जुष्टं वरधूपेन धूपितम्।।5.10.5।।परमास्तरणास्तीर्णमाविकाजिनसंवृतम्।दामभिर्वरमाल्यानां समन्तादुपशोभितम्।।5.10.6।।
চামৰ-ব্যজন হাতত ধৰা স্ত্ৰীসকলে চাৰিওফালে তাক বতাহ দি আছিল; নানাবিধ সুগন্ধেৰে সি পৰিপূৰ্ণ আছিল আৰু উত্তম ধূপৰ ধোঁৱাৰে সুগন্ধিত হৈছিল।
Verse 6
जातरूपपरिक्षिप्तं चित्रभानुसमप्रभम्।अशोकमालाविततं ददर्श परमासनम्।।5.10.4।।वालव्यजनहस्ताभिर्वीज्यमानं समन्ततः।गन्धैश्च विविधैर्जुष्टं वरधूपेन धूपितम्।।5.10.5।।परमास्तरणास्तीर्णमाविकाजिनसंवृतम्।दामभिर्वरमाल्यानां समन्तादुपशोभितम्।।5.10.6।।
সেওঁ পৰম উত্তম আৱৰণেৰে বিছোৱা, কোমল উণৰ আৱৰণে ঢকা, আৰু চাৰিওফালে শ্ৰেষ্ঠ পুষ্পমালাৰ দামেৰে সুসজ্জিত সেই দিৱ্য শয্যা দেখিলে।
Verse 7
तस्मिन् जीमूतसंकाशं प्रदीप्तोत्तमकुण्डलम्।लोहिताक्षं महाबाहुं महारजतवाससम्।।।।लोहितेनानुलिप्ताङ्गं चन्दनेन सुगन्धिना।सन्ध्यारक्तमिवाकाशे तोयदं सतटिद्गणम्।।।।वृतमाभरणैर्दिव्यैः सुरूपं कामरूपिणम्।सवृक्षवनगुल्माढ्यं प्रसुप्तमिव मन्दरम्।।।।क्रीडित्वोपरतं रात्रौ वराभरणभूषितम्।प्रियं राक्षसकन्यानां राक्षसानां सुखावहम्।।।।पीत्वाऽप्युपरतं चापि ददर्श स महाकपिः।भास्वरे शयने वीरं प्रसुप्तं राक्षसाधिपम्।।।।
সেই শয্যাত সেওঁ ৰাক্ষসাধিপতিক দেখিলে—জীমূতসদৃশ শ্যামবৰ্ণ, দীপ্ত উত্তম কুণ্ডলধাৰী, লোহিতাক্ষ, মহাবাহু, আৰু ৰজতৰ দৰে দীপ্তিময় বস্ত্ৰ পৰিধানকাৰী।
Verse 8
तस्मिन् जीमूतसंकाशं प्रदीप्तोत्तमकुण्डलम्।लोहिताक्षं महाबाहुं महारजतवाससम्।।5.10.7।।लोहितेनानुलिप्ताङ्गं चन्दनेन सुगन्धिना।सन्ध्यारक्तमिवाकाशे तोयदं सतटिद्गणम्।।5.10.8।।वृतमाभरणैर्दिव्यैः सुरूपं कामरूपिणम्।सवृक्षवनगुल्माढ्यं प्रसुप्तमिव मन्दरम्।।5.10.9।।क्रीडित्वोपरतं रात्रौ वराभरणभूषितम्।प्रियं राक्षसकन्यानां राक्षसानां सुखावहम्।।5.10.10।।पीत्वाऽप्युपरतं चापि ददर्श स महाकपिः।भास्वरे शयने वीरं प्रसुप्तं राक्षसाधिपम्।।5.10.11।।
তেওঁৰ অঙ্গ-প্ৰত্যঙ্গ সুগন্ধি লোহিত চন্দনে লিপ্ত আছিল; সেয়েহে সেওঁ সন্ধ্যাৰ ৰক্তিম আকাশত বিদ্যুৎৰেখাযুক্ত জলধৰ মেঘৰ দৰে প্ৰতীয়মান হৈছিল।
Verse 9
तस्मिन् जीमूतसंकाशं प्रदीप्तोत्तमकुण्डलम्।लोहिताक्षं महाबाहुं महारजतवाससम्।।5.10.7।।लोहितेनानुलिप्ताङ्गं चन्दनेन सुगन्धिना।सन्ध्यारक्तमिवाकाशे तोयदं सतटिद्गणम्।।5.10.8।।वृतमाभरणैर्दिव्यैः सुरूपं कामरूपिणम्।सवृक्षवनगुल्माढ्यं प्रसुप्तमिव मन्दरम्।।5.10.9।।क्रीडित्वोपरतं रात्रौ वराभरणभूषितम्।प्रियं राक्षसकन्यानां राक्षसानां सुखावहम्।।5.10.10।।पीत्वाऽप्युपरतं चापि ददर्श स महाकपिः।भास्वरे शयने वीरं प्रसुप्तं राक्षसाधिपम्।।5.10.11।।
দিব্য অলংকাৰৰে বিভূষিত, সুৰুপ আৰু ইচ্ছামতে ৰূপ ধাৰণ কৰিব পৰা সি, গছ-অৰণ্য-ঝোপঝাড়েৰে ঘন মন্দৰ পৰ্বতৰ দৰে, যেন নিদ্ৰাত লীন হৈ শুই আছিল।
Verse 10
तस्मिन् जीमूतसंकाशं प्रदीप्तोत्तमकुण्डलम्।लोहिताक्षं महाबाहुं महारजतवाससम्।।5.10.7।।लोहितेनानुलिप्ताङ्गं चन्दनेन सुगन्धिना।सन्ध्यारक्तमिवाकाशे तोयदं सतटिद्गणम्।।5.10.8।।वृतमाभरणैर्दिव्यैः सुरूपं कामरूपिणम्।सवृक्षवनगुल्माढ्यं प्रसुप्तमिव मन्दरम्।।5.10.9।।क्रीडित्वोपरतं रात्रौ वराभरणभूषितम्।प्रियं राक्षसकन्यानां राक्षसानां सुखावहम्।।5.10.10।।पीत्वाऽप्युपरतं चापि ददर्श स महाकपिः।भास्वरे शयने वीरं प्रसुप्तं राक्षसाधिपम्।।5.10.11।।
ৰাতি ক্ৰীড়া কৰি বিৰত হৈ, শ্ৰেষ্ঠ অলংকাৰৰে ভূষিত হৈ, সি শয়নত বিশ্ৰাম লৈ আছিল—ৰাক্ষস কন্যাসকলৰ প্ৰিয় আৰু ৰাক্ষসসকলৰ সুখদায়ক।
Verse 11
तस्मिन् जीमूतसंकाशं प्रदीप्तोत्तमकुण्डलम्।लोहिताक्षं महाबाहुं महारजतवाससम्।।5.10.7।।लोहितेनानुलिप्ताङ्गं चन्दनेन सुगन्धिना।सन्ध्यारक्तमिवाकाशे तोयदं सतटिद्गणम्।।5.10.8।।वृतमाभरणैर्दिव्यैः सुरूपं कामरूपिणम्।सवृक्षवनगुल्माढ्यं प्रसुप्तमिव मन्दरम्।।5.10.9।।क्रीडित्वोपरतं रात्रौ वराभरणभूषितम्।प्रियं राक्षसकन्यानां राक्षसानां सुखावहम्।।5.10.10।।पीत्वाऽप्युपरतं चापि ददर्श स महाकपिः।भास्वरे शयने वीरं प्रसुप्तं राक्षसाधिपम्।।5.10.11।।
পান কৰি বিৰত হোৱা, দীপ্তিমান শয়নত শুই নিদ্ৰামগ্ন বীৰ ৰাক্ষসাধিপতিক সেই মহাকপি হনুমানে দেখিলে।
Verse 12
निःश्वसन्तं यथा नागं रावणं वानरर्षभः।आसाद्य परमोद्विग्नस्सोपासर्पत्सुभीतवत्।।।।
সৰ্পৰ দৰে নিশ্বাস এৰি থকা ৰাৱণৰ ওচৰলৈ গৈ বানৰসকলৰ শ্ৰেষ্ঠ সেই বানৰর্ষভ অতি উদ্বিগ্ন হৈ, যেন হঠাৎ ভয় লাগিল তেনেকৈ ভীত হৈ পিছুৱাই গ’ল।
Verse 13
अथाऽऽरोहणमासाद्य वेदिकाऽन्तरमाश्रितः।सुप्तं राक्षसशार्दूलं प्रेक्षते स्म महाकपिः।।।।
তাৰ পাছত মহাকপিয়ে সোপানৰ ওচৰ পায়, আন এটা বেদিকাৰ ভিতৰ ভাগত আশ্ৰয় লৈ, শুই থকা ৰাক্ষস-শাৰ্দূলক পুনৰ দৃষ্টিৰে চালে।
Verse 14
शुशुभे राक्षसेन्द्रस्य स्वपतः शयनोत्तमम्।गन्धहस्तिनि संविष्टे यथा प्रस्रवणं महत्।।।।
ৰাক্ষসেন্দ্ৰ শুই থকা অৱস্থাত তেওঁৰ উত্তম শয্যা দীপ্তিময় হৈ শোভা পাইছিল—যেন মদমত্ত গন্ধহস্তী বহিলে মহা প্ৰস্ৰৱণ পৰ্বত শোভে তেনেকৈ।
Verse 15
काञ्चनाङ्गदसन्नध्दै च ददर्श स महात्मनः।विक्षिप्तौ राक्षसेन्द्रस्य भुजाविन्द्रध्वजोपमौ।।।।ऐरावतविषाणाग्रैरापीडनकृतव्रणौ।वज्रोल्लिखितपीनांसौ विष्णुचक्रपरिक्षतौ।।।।पीनौ समसुजातांसौ संगतौ बलसंयुतौ।सुलक्षणनखाङ्गुष्ठा स्वङ्गुलीतललक्षितौ।।।।संहतौ परिघाकारौ वृत्तौ करिकरोपमौ।विक्षिप्तौ शयने शुभ्रे पञ्चशीर्षाविवोरगौ।।।।शशक्षतजकल्पेन सुशीतेन सुगन्धिना।चन्दनेन परार्ध्येन स्वनुलिप्तौ स्वलङ्कृतौ।।।।उत्तमस्त्रीविमृदितौ गन्धोत्तमनिषेवितौ।यक्षपन्नगगन्धर्वदेवदानवराविणौ।।।।
সোণালী অঙ্গদে সন্নদ্ধ মহাত্মা ৰাক্ষসেন্দ্ৰৰ দুয়োটা বাহু সি দেখিলে—শয্যাত বিস্তাৰিত হৈ পৰি থকা, ইন্দ্ৰধ্বজ সদৃশ দুটা ধ্বজদণ্ডৰ দৰে।
Verse 16
काञ्चनाङ्गदसन्नध्दै च ददर्श स महात्मनः।विक्षिप्तौ राक्षसेन्द्रस्य भुजाविन्द्रध्वजोपमौ।।5.10.15।।ऐरावतविषाणाग्रैरापीडनकृतव्रणौ।वज्रोल्लिखितपीनांसौ विष्णुचक्रपरिक्षतौ।।5.10.16।।पीनौ समसुजातांसौ संगतौ बलसंयुतौ।सुलक्षणनखाङ्गुष्ठा स्वङ्गुलीतललक्षितौ।।5.10.17।।संहतौ परिघाकारौ वृत्तौ करिकरोपमौ।विक्षिप्तौ शयने शुभ्रे पञ्चशीर्षाविवोरगौ।।5.10.18।।शशक्षतजकल्पेन सुशीतेन सुगन्धिना।चन्दनेन परार्ध्येन स्वनुलिप्तौ स्वलङ्कृतौ।।5.10.19।।उत्तमस्त्रीविमृदितौ गन्धोत्तमनिषेवितौ।यक्षपन्नगगन्धर्वदेवदानवराविणौ।।5.10.20।।
সেই ঘন আৰু প্ৰবল বাহুদ্বয়ত আঘাতৰ দাগ আছিল—ঐৰাৱতৰ দন্তাগ্ৰে আঘাত পাই ক্ষতবিক্ষত, ইন্দ্ৰৰ বজ্ৰে খোদিত চিহ্নযুক্ত, আৰু বিষ্ণুৰ চক্ৰে পৰিক্ষত হোৱা।
Verse 17
काञ्चनाङ्गदसन्नध्दै च ददर्श स महात्मनः।विक्षिप्तौ राक्षसेन्द्रस्य भुजाविन्द्रध्वजोपमौ।।5.10.15।।ऐरावतविषाणाग्रैरापीडनकृतव्रणौ।वज्रोल्लिखितपीनांसौ विष्णुचक्रपरिक्षतौ।।5.10.16।।पीनौ समसुजातांसौ संगतौ बलसंयुतौ।सुलक्षणनखाङ्गुष्ठा स्वङ्गुलीतललक्षितौ।।5.10.17।।संहतौ परिघाकारौ वृत्तौ करिकरोपमौ।विक्षिप्तौ शयने शुभ्रे पञ्चशीर्षाविवोरगौ।।5.10.18।।शशक्षतजकल्पेन सुशीतेन सुगन्धिना।चन्दनेन परार्ध्येन स्वनुलिप्तौ स्वलङ्कृतौ।।5.10.19।।उत्तमस्त्रीविमृदितौ गन्धोत्तमनिषेवितौ।यक्षपन्नगगन्धर्वदेवदानवराविणौ।।5.10.20।।
সেই বাহুদ্বয় ঘন, সমপ্ৰমাণে সুজাত, দৃঢ় আৰু বলসম্পন্ন আছিল; শুভলক্ষণযুক্ত নখ-অঙ্গুষ্ঠে চিহ্নিত আৰু সুগঠিত আঙুলি তথা কৰতলৰ লক্ষণে বিশেষিত আছিল।
Verse 18
काञ्चनाङ्गदसन्नध्दै च ददर्श स महात्मनः।विक्षिप्तौ राक्षसेन्द्रस्य भुजाविन्द्रध्वजोपमौ।।5.10.15।।ऐरावतविषाणाग्रैरापीडनकृतव्रणौ।वज्रोल्लिखितपीनांसौ विष्णुचक्रपरिक्षतौ।।5.10.16।।पीनौ समसुजातांसौ संगतौ बलसंयुतौ।सुलक्षणनखाङ्गुष्ठा स्वङ्गुलीतललक्षितौ।।5.10.17।।संहतौ परिघाकारौ वृत्तौ करिकरोपमौ।विक्षिप्तौ शयने शुभ्रे पञ्चशीर्षाविवोरगौ।।5.10.18।।शशक्षतजकल्पेन सुशीतेन सुगन्धिना।चन्दनेन परार्ध्येन स्वनुलिप्तौ स्वलङ्कृतौ।।5.10.19।।उत्तमस्त्रीविमृदितौ गन्धोत्तमनिषेवितौ।यक्षपन्नगगन्धर्वदेवदानवराविणौ।।5.10.20।।
পৰিঘ সদৃশ সংহত, বৃত্ত আৰু হাতীৰ শুঁড়ৰ দৰে সেই বাহুদ্বয় শুভ্ৰ শয্যাত ছিটাই পৰি আছিল—যেন পঞ্চশীৰ্ষ দুটা নাগ।
Verse 19
काञ्चनाङ्गदसन्नध्दै च ददर्श स महात्मनः।विक्षिप्तौ राक्षसेन्द्रस्य भुजाविन्द्रध्वजोपमौ।।5.10.15।।ऐरावतविषाणाग्रैरापीडनकृतव्रणौ।वज्रोल्लिखितपीनांसौ विष्णुचक्रपरिक्षतौ।।5.10.16।।पीनौ समसुजातांसौ संगतौ बलसंयुतौ।सुलक्षणनखाङ्गुष्ठा स्वङ्गुलीतललक्षितौ।।5.10.17।।संहतौ परिघाकारौ वृत्तौ करिकरोपमौ।विक्षिप्तौ शयने शुभ्रे पञ्चशीर्षाविवोरगौ।।5.10.18।।शशक्षतजकल्पेन सुशीतेन सुगन्धिना।चन्दनेन परार्ध्येन स्वनुलिप्तौ स्वलङ्कृतौ।।5.10.19।।उत्तमस्त्रीविमृदितौ गन्धोत्तमनिषेवितौ।यक्षपन्नगगन्धर्वदेवदानवराविणौ।।5.10.20।।
সেই বাহুদ্বয় পৰমাৰ্হ চন্দনে লিপ্ত আৰু অলংকৃত আছিল—শীতল, সুগন্ধি, আৰু শশৰ ৰক্ত সদৃশ ৰক্তিম; সেয়ে শয্যাত বিশ্ৰামত থাকিলেও ঐশ্বৰ্যময় দীপ্তিত উজ্জ্বল আছিল।
Verse 20
काञ्चनाङ्गदसन्नध्दै च ददर्श स महात्मनः।विक्षिप्तौ राक्षसेन्द्रस्य भुजाविन्द्रध्वजोपमौ।।5.10.15।।ऐरावतविषाणाग्रैरापीडनकृतव्रणौ।वज्रोल्लिखितपीनांसौ विष्णुचक्रपरिक्षतौ।।5.10.16।।पीनौ समसुजातांसौ संगतौ बलसंयुतौ।सुलक्षणनखाङ्गुष्ठा स्वङ्गुलीतललक्षितौ।।5.10.17।।संहतौ परिघाकारौ वृत्तौ करिकरोपमौ।विक्षिप्तौ शयने शुभ्रे पञ्चशीर्षाविवोरगौ।।5.10.18।।शशक्षतजकल्पेन सुशीतेन सुगन्धिना।चन्दनेन परार्ध्येन स्वनुलिप्तौ स्वलङ्कृतौ।।5.10.19।।उत्तमस्त्रीविमृदितौ गन्धोत्तमनिषेवितौ।यक्षपन्नगगन्धर्वदेवदानवराविणौ।।5.10.20।।
উত্তম স্ত্ৰীসকলৰ দ্বাৰা মৰ্দিত আৰু শ্ৰেষ্ঠ সুগন্ধে সেৱিত সেই বাহুদ্বয় ইমান পৰাক্ৰমী আছিল যে যক্ষ, পন্নগ (নাগ), গন্ধৰ্ব, দেৱ আৰু দানৱসকলেও ভয়ত আৰ্তনাদ কৰি উঠে।
Verse 21
ददर्श स कपिस्तत्र बाहू शयनसंस्थितौ।मन्दरस्यांतरे सुप्तौ महाही रुषिताविव।।।।
তাত কপিয়ে শয্যাত স্থিত দুটা বাহু দেখিলে—মন্দৰ পৰ্বতৰ গুহাৰ ভিতৰত শুই থকা দুটা মহাসৰ্পৰ দৰে, যেন এতিয়াও ক্ৰোধেৰে উগ্ৰ।
Verse 22
ताभ्यां स परिपूर्णाभ्यां भुजाभ्यां राक्षसेश्वरः।शुशुभेऽचलसङ्काशः शृङ्गाभ्यामिव मन्दरः।।।।
সেই দুটা পৰিপূৰ্ণ বলিষ্ঠ বাহুৰে ৰাক্ষসেশ্বৰ অচল সদৃশ দীপ্তিমান হ’ল—যেন মন্দৰ পৰ্বত দুটা শৃংগেৰে শোভিত।
Verse 23
चूतपुन्नागसुरभिर्वकुलोत्तमसंयुतः।मृष्टान्नरससंयुक्तः पानगन्धपुरस्कृतः।।।।तस्य राक्षससिंहस्य निश्चक्राम महामुखात्।शयानस्य विनिःश्वासः पूरयन्निव तद् गृहम्।।।।
শয়নৰত সেই ৰাক্ষসসিংহৰ মহামুখৰ পৰা নিশ্বাস ওলাই আহিল, যেন গৃহখন সম্পূৰ্ণ ভৰাই তুলিছে।
Verse 24
चूतपुन्नागसुरभिर्वकुलोत्तमसंयुतः।मृष्टान्नरससंयुक्तः पानगन्धपुरस्कृतः।।5.10.23।।तस्य राक्षससिंहस्य निश्चक्राम महामुखात्।शयानस्य विनिःश्वासः पूरयन्निव तद् गृहम्।।5.10.24।।
শয়নৰত সেই ৰাক্ষসসিংহৰ মহামুখৰ পৰা নিশ্বাস ওলাই আহিল, যেন গৃহখন সম্পূৰ্ণ ভৰাই তুলিছে।
Verse 25
मुक्तामणिविचित्रेण काञ्चनेन विराजितम्।मकुटेनापवृत्तेन कुण्डलोज्वलिताननम्।।।।रक्तचन्दनदिग्धेन तथा हारेण शोभिना।पीनायतविशालेन वक्षसाऽभिविराजितम्।।।।पाण्डरेणापविद्धेन क्षौमेण क्षतजेक्षणम्।महार्हेण सुसंवीतं पीतेनोत्तमवाससा।।।।माषराशिप्रतीकाशं निश्श्वसन्तं भुजङ्गवत्।गाङ्गे महति तोयान्ते प्रसुप्तमिव कुञ्जरम्।।।।चतुर्भिः काञ्चनैर्दीपैद्धीप्यमानचतुर्दिशम्।प्रकाशीकृतसर्वाङ्गं मेघं विद्युद्गणैरिव।।।।पादमूलगताश्चापि ददर्श सुमहात्मनः।पत्नी: स प्रियभार्यस्य तस्य रक्षःपतेर्गृहे।।।।
হনুমানে ৰাৱণক তাৰ ৰাজভৱনত দেখিলে—সুৱৰ্ণৰ দীপ্তিত ঝলমল, মুক্তা-মণিৰ বিচিত্ৰ অলংকাৰে শোভিত। তাৰ মুকুট এপাশে সৰি গৈছিল, কুণ্ডলৰ কান্তিত মুখ উজ্জ্বল হৈছিল। ৰক্তচন্দনৰ লেপ আৰু শোভাময় হাৰে অলংকৃত, তাৰ বিস্তৃত পীন বক্ষস্থল দীপ্তিমান আছিল। চকু ৰক্তিম; শ্বেত ক্ষৌমবস্ত্ৰ অলপ সৰি থাকিলেও, মহাৰ্হ উত্তম পীত বস্ত্ৰেৰে সি সুসংবীত আছিল। মাষৰাশি সদৃশ শ্যাম, সৰ্পৰ দৰে গম্ভীৰ নিশ্বাস লৈ, মহাগঙ্গাৰ তীৰত শুই থকা কুঞ্জৰৰ দৰে সি নিদ্ৰাৰত আছিল। চাৰিটা সুৱৰ্ণ দীপ চাৰিদিশে জ্বলি, তাৰ সৰ্বাঙ্গ প্ৰকাশিত কৰিছিল—বিজুলীৰ ৰেখাৰে চিত্ৰিত মেঘৰ দৰে। আৰু সেই ৰক্ষঃপতিৰ প্ৰিয় পত্নীসকলকো হনুমানে তাৰ পাদমূলত শয়ন কৰা দেখিলে।
Verse 26
मुक्तामणिविचित्रेण काञ्चनेन विराजितम्।मकुटेनापवृत्तेन कुण्डलोज्वलिताननम्।।5.10.25।।रक्तचन्दनदिग्धेन तथा हारेण शोभिना।पीनायतविशालेन वक्षसाऽभिविराजितम्।।5.10.26।।पाण्डरेणापविद्धेन क्षौमेण क्षतजेक्षणम्।महार्हेण सुसंवीतं पीतेनोत्तमवाससा।।5.10.27।।माषराशिप्रतीकाशं निश्श्वसन्तं भुजङ्गवत्।गाङ्गे महति तोयान्ते प्रसुप्तमिव कुञ्जरम्।।5.10.28।।चतुर्भिः काञ्चनैर्दीपैद्धीप्यमानचतुर्दिशम्।प्रकाशीकृतसर्वाङ्गं मेघं विद्युद्गणैरिव।।5.10.29।।पादमूलगताश्चापि ददर्श सुमहात्मनः।पत्नी: स प्रियभार्यस्य तस्य रक्षःपतेर्गृहे।।5.10.30।।
ৰক্তচন্দনৰ লেপে লিপ্ত আৰু দীপ্তিময় হাৰে শোভিত, তেওঁৰ পীন আৰু বিশাল বক্ষস্থল মহাশোভাৰে উজ্জ্বল হৈ বিৰাজিত আছিল।
Verse 27
मुक्तामणिविचित्रेण काञ्चनेन विराजितम्।मकुटेनापवृत्तेन कुण्डलोज्वलिताननम्।।5.10.25।।रक्तचन्दनदिग्धेन तथा हारेण शोभिना।पीनायतविशालेन वक्षसाऽभिविराजितम्।।5.10.26।।पाण्डरेणापविद्धेन क्षौमेण क्षतजेक्षणम्।महार्हेण सुसंवीतं पीतेनोत्तमवाससा।।5.10.27।।माषराशिप्रतीकाशं निश्श्वसन्तं भुजङ्गवत्।गाङ्गे महति तोयान्ते प्रसुप्तमिव कुञ्जरम्।।5.10.28।।चतुर्भिः काञ्चनैर्दीपैद्धीप्यमानचतुर्दिशम्।प्रकाशीकृतसर्वाङ्गं मेघं विद्युद्गणैरिव।।5.10.29।।पादमूलगताश्चापि ददर्श सुमहात्मनः।पत्नी: स प्रियभार्यस्य तस्य रक्षःपतेर्गृहे।।5.10.30।।
তেওঁৰ চকু ৰক্তবৰ্ণ আছিল; সৰি অস্থানে পৰা সূক্ষ্ম শ্বেত ক্ষৌমবস্ত্ৰে আৱৃত হৈ, উত্তম পীত উপবস্ত্ৰে সুসঁৱীত আছিল।
Verse 28
मुक्तामणिविचित्रेण काञ्चनेन विराजितम्।मकुटेनापवृत्तेन कुण्डलोज्वलिताननम्।।5.10.25।।रक्तचन्दनदिग्धेन तथा हारेण शोभिना।पीनायतविशालेन वक्षसाऽभिविराजितम्।।5.10.26।।पाण्डरेणापविद्धेन क्षौमेण क्षतजेक्षणम्।महार्हेण सुसंवीतं पीतेनोत्तमवाससा।।5.10.27।।माषराशिप्रतीकाशं निश्श्वसन्तं भुजङ्गवत्।गाङ्गे महति तोयान्ते प्रसुप्तमिव कुञ्जरम्।।5.10.28।।चतुर्भिः काञ्चनैर्दीपैद्धीप्यमानचतुर्दिशम्।प्रकाशीकृतसर्वाङ्गं मेघं विद्युद्गणैरिव।।5.10.29।।पादमूलगताश्चापि ददर्श सुमहात्मनः।पत्नी: स प्रियभार्यस्य तस्य रक्षःपतेर्गृहे।।5.10.30।।
তেওঁ মাষৰাশি সদৃশ ক’লা দেখা গৈছিল, ভুজঙ্গৰ দৰে গম্ভীৰ নিশ্বাস ল’ইছিল; যেন মহাগঙ্গাৰ জলতীৰত শুই থকা কুঞ্জৰ।
Verse 29
मुक्तामणिविचित्रेण काञ्चनेन विराजितम्।मकुटेनापवृत्तेन कुण्डलोज्वलिताननम्।।5.10.25।।रक्तचन्दनदिग्धेन तथा हारेण शोभिना।पीनायतविशालेन वक्षसाऽभिविराजितम्।।5.10.26।।पाण्डरेणापविद्धेन क्षौमेण क्षतजेक्षणम्।महार्हेण सुसंवीतं पीतेनोत्तमवाससा।।5.10.27।।माषराशिप्रतीकाशं निश्श्वसन्तं भुजङ्गवत्।गाङ्गे महति तोयान्ते प्रसुप्तमिव कुञ्जरम्।।5.10.28।।चतुर्भिः काञ्चनैर्दीपैद्धीप्यमानचतुर्दिशम्।प्रकाशीकृतसर्वाङ्गं मेघं विद्युद्गणैरिव।।5.10.29।।पादमूलगताश्चापि ददर्श सुमहात्मनः।पत्नी: स प्रियभार्यस्य तस्य रक्षःपतेर्गृहे।।5.10.30।।
চাৰিখন কাঁচনৰ দীপ জ্বলি চতুৰ্দিশ দীপ্তিময় কৰি তুলিলে; তেওঁৰ সৰ্বাঙ্গ প্ৰকাশিত হ’ল, যেন বিদ্যুৎ-গুচ্ছে আলোকিত মেঘ।
Verse 30
मुक्तामणिविचित्रेण काञ्चनेन विराजितम्।मकुटेनापवृत्तेन कुण्डलोज्वलिताननम्।।5.10.25।।रक्तचन्दनदिग्धेन तथा हारेण शोभिना।पीनायतविशालेन वक्षसाऽभिविराजितम्।।5.10.26।।पाण्डरेणापविद्धेन क्षौमेण क्षतजेक्षणम्।महार्हेण सुसंवीतं पीतेनोत्तमवाससा।।5.10.27।।माषराशिप्रतीकाशं निश्श्वसन्तं भुजङ्गवत्।गाङ्गे महति तोयान्ते प्रसुप्तमिव कुञ्जरम्।।5.10.28।।चतुर्भिः काञ्चनैर्दीपैद्धीप्यमानचतुर्दिशम्।प्रकाशीकृतसर्वाङ्गं मेघं विद्युद्गणैरिव।।5.10.29।।पादमूलगताश्चापि ददर्श सुमहात्मनः।पत्नी: स प्रियभार्यस्य तस्य रक्षःपतेर्गृहे।।5.10.30।।
সেই ৰাক্ষসপতিৰ গৃহত হনুমানে মহাত্মা ৰাৱণৰ প্ৰিয় পত্নীসকলক—তেওঁৰ প্ৰিয় সহচৰীসকলক—তেওঁৰ পাদমূলত উপবিষ্ট অৱস্থাতো দেখা পালে।
Verse 31
शशिप्रकाशवदनाश्चारुकुण्डलभूषिताः।अम्लानमाल्याभरणा ददर्श हरियूथपः।।।।
হৰিযূথপ হনুমানে চন্দ্ৰপ্ৰকাশ সদৃশ মুখমণ্ডলযুক্ত, মনোহৰ কৰ্ণকুণ্ডলৰে ভূষিত, আৰু নুমুৰা মালা-আভৰণ পৰিধান কৰা নাৰীসকলক দেখা পালে।
Verse 32
नृत्तवादित्रकुशला राक्षसेन्द्रभुजाङ्कगाः।वराभरणधारिण्यो निषण्णा ददृशे हरिः।।।।
নৃত্য-বাদ্যত কুশলী, শ্ৰেষ্ঠ আভৰণধাৰিণী, ৰাক্ষসেন্দ্ৰৰ ভুজ আৰু অঙ্কত আশ্ৰয় লৈ বিশ্ৰাম কৰা নাৰীসকলক হনুমানে দেখা পালে।
Verse 33
वज्रवैडूर्यगर्भाणि श्रवणान्तेषु योषिताम्।ददर्श तापनीयानि कुण्डलान्यङ्गदानि च।।।।
নাৰীসকলৰ শ্ৰৱণান্তত বজ্ৰ আৰু বৈডূৰ্য ৰত্নজড়িত কুণ্ডল, আৰু তাপনীয় স্বৰ্ণৰ দীপ্তিমান আভৰণ—কুণ্ডল আৰু অঙ্গদ—সেও দেখা পালে।
Verse 34
तासां चन्द्रोपमैर्वक्त्रैश्शुभैर्ललितकुण्डलैः।विरराज विमानं तन्नभस्तारागणैरिव।।।।
তেওঁলোকৰ শুভ চন্দ্ৰোপম মুখমণ্ডল আৰু কোমল, মনোহৰ কুণ্ডলসমূহে সেই বিমানসদৃশ শয়নকক্ষক দীপ্তিময় কৰি তুলিলে—যেনেকৈ নভ তাৰাগণৰে শোভিত হয়।
Verse 35
मदव्यायामखिन्नास्ता राक्षसेन्द्रस्य योषितः।तेषु तेष्ववकाशेषु प्रसुप्तास्तनुमध्यमाः।।।।
মদ আৰু ব্যায়ামৰ ক্লান্তিত ৰাক্ষসেন্দ্ৰৰ যোষিতাসকল—সুকোমল-মধ্যা—বিভিন্ন ঠাইত ইয়াত-তাত নিদ্ৰাত লীন হৈ পৰি আছিল।
Verse 36
अङ्गहारैस्तथैवान्या कोमलैर्नृत्तशालिनी।विन्यस्तशुभसर्वाङ्गी प्रसुप्ता वरवर्णिनी।।।।
আন এগৰাকী—সুকোমল, নৃত্যকলাত নিপুণ আৰু অতি সুন্দৰ বৰ্ণৱতী—নৃত্যৰ অঙ্গহাৰৰ দৰে বিন্যস্ত শুভ অঙ্গসমূহ লৈয়ে নিদ্ৰাত শয়ন কৰিছিল; যেন নিদ্ৰাতো অভ্যাসে দেহক ধৰি ৰাখিছে।
Verse 37
काचिद्वीणां परिष्वज्य प्रसुप्ता सम्प्रकाशते।महानदीप्रकीर्णेव नलिनी पोतमाश्रिता।।।।
এগৰাকী নাৰী বীণাখন আঁকোৱালি ধৰি নিদ্ৰাত আছিল; মহা নদীত প্ৰকীৰ্ণ নলিনী যেন নাওঁক আশ্ৰয় কৰি দীপ্ত হয়, তেনেদৰে সেও উজ্জ্বল দেখাইছিল।
Verse 38
अन्या कक्षगतेनैव मड्डुकेनासितेक्षणा।प्रसुप्ता भामिनी भाति बालपुत्रेव वत्सला।।।।
আন এগৰাকী অসিত-নয়না ভামিনী কক্ষত ধৰা মড্ডুক ঢোলটোৰ সৈতে নিদ্ৰাত আছিল; যেন স্নেহময়ী মাতৃয়ে নিজৰ সৰু পুত্ৰক আঁকোৱালি ধৰে, তেনেদৰে সেও দীপ্ত দেখাইছিল।
Verse 39
पटहं चारुसर्वाङ्गी पीड्य शेते शुभस्तनी।चिरस्य रमणं लब्ध्वा परिष्वज्येव भामिनी।।।।
চাৰু সৰ্বাঙ্গী আৰু শুভস্তনী এগৰাকী ভামিনী পটহ ঢোলটো চেপি ধৰি শয়ন কৰিছিল; যেন বহুদিনৰ পাছত প্ৰিয়তমক পাই আঁকোৱালি ধৰিছে।
Verse 40
काचिद्वंशं परिष्वज्य सुप्ता कमललोचना।रहः प्रियतमं गृह्य सकामेव च कामिनी।।।।
এগৰাকী কমলনয়নী নাৰী বাঁহী (বাঁশী)ক আঁকোৱালি ধৰি শুই আছিল—যেন গোপনে প্ৰিয়তমক বক্ষত জাপি ধৰা কামিনী, এতিয়াও কামভাৱত ৰঞ্জিত।
Verse 41
विपञ्चीं परिगृह्यान्या नियता नृत्तशालिनी।निद्रावशमनुप्राप्ता सह कान्तेव भामिनी।।।।
আন এগৰাকী—সংযমী আৰু নৃত্যকলাত নিপুণ—বিপঞ্চী বুকুত আঁকোৱালি ধৰি নিদ্ৰাৱশ হৈ শুই আছিল; যেন প্ৰিয়তমৰ কাষত কান্তা নিদ্ৰাগ্ৰস্ত হৈ পৰিছে।
Verse 42
अन्या कनकसङ्काशैर्मृदुपीनैर्मनोरमैः।मृदङ्गं परिपीड्याङ्गैः प्रसुप्ता मत्तलोचना।।।।
আন এগৰাকী মদমত্ত দৃষ্টিৰ নাৰী, সোণৰ দৰে কান্তিযুক্ত কোমল-পুষ্ট মনোহৰ অঙ্গৰে মৃদঙ্গখন চেপি ধৰি শুই আছিল।
Verse 43
भुजपार्श्वान्तरस्थेन कक्षगेन कृशोदरी।पणवेव सहानिन्द्या सुप्ता मदकृतश्रमा।।।।
আন এগৰাকী নিৰ্দোষা কৃশোদৰী নাৰী মদজনিত শ্ৰমত ক্লান্ত হৈ, বাহু আৰু পাৰ্শ্বৰ মাজত চেপি কক্ষত গুঁজি থোৱা পণৱখন ধৰি শুই আছিল।
Verse 44
डिण्डिमं परिगृह्यान्या तथैवासक्तडिण्डिमा।प्रसुप्ता तरुणं वत्समुपगूह्येव भामिनी।।।।
আন এগৰাকী নাৰীও সেইদৰে নিজৰ ডিণ্ডিম ঢোলটো আঁকোৱালি ধৰি, যেন মাতৃয়ে তৰুণ বাছুৰক বুকুত সাৱটি ধৰে, তেনেকৈ ভামিনী গভীৰ নিদ্ৰাত শুই আছিল।
Verse 45
काचिदाडम्बरं नारी भुजसंयोगपीडितम्।कृत्वा कमलपत्राक्षी प्रसुप्ता मदमोहिता।।।।
কমলপত্ৰ-চক্ষু এগৰাকী নাৰী, মদমোহত বিমূঢ় হৈ, বাহুৰ দৃঢ় আলিঙ্গনত ‘আডম্বৰ’ নামৰ বাদ্যটো চেপি ধৰি নিদ্ৰাত লীন হৈছিল।
Verse 46
कलशीमपविध्यान्या प्रसुप्ता भाति भामिनी।वसन्ते पुष्पशबला मालेव परिमार्जिता।।।।
এগৰাকী ভামিনীয়ে কলশী (জলপাত্ৰ)টো কাষলৈ ঠেলি দি গভীৰ নিদ্ৰাত শোভা পাই আছিল; আন এগৰাকী বসন্তৰ বহুবৰ্ণ পুষ্পে শবলা মালাৰ দৰে, যেন পৰিমাৰ্জিত কৰি সুশৃঙ্খলভাৱে সাজি থোৱা, তেনেকৈ দেখা গৈছিল।
Verse 47
पाणिभ्यां च कुचौ काचित्सुवर्णकलशोपमौ।उपगूह्याबला सुप्ता निद्राबलपराजिता।।।।
আন এগৰাকী অবলা, নিদ্ৰাৰ বলত পৰাজিত হৈ, দুয়ো হাতে সুৱৰ্ণ কলশ সদৃশ নিজৰ স্তনদ্বয় আঁকোৱালি ধৰি শুই আছিল।
Verse 48
अन्या कमलपत्राक्षी पूर्णेन्दुसदृशानना।अन्यामालिङ्ग्य सुश्रोणीं प्रसुप्ता मदविह्वला।।।।
আন এগৰাকী কমলপত্ৰ-চক্ষু, পূৰ্ণচন্দ্ৰ সদৃশ মুখমণ্ডলধাৰী, সু-শ্ৰোণী আন এগৰাকী নাৰীক আলিঙ্গন কৰি, মদত বিহ্বল হৈ নিদ্ৰাত লীন হৈছিল।
Verse 49
आतोद्यानि विचित्राणि परिष्वज्य वरस्त्रियः।निपीड्य च कुचैस्सुप्ता कामिन्यः कामुकानिव।।।।
বিচিত্ৰ বাদ্যসমূহ আঁকোৱালি ধৰি শ্ৰেষ্ঠ স্ত্ৰীসকল শুই আছিল; নিজৰ স্তনদ্বাৰা চেপি ধৰি, কামিনীবোৰ যেন কামুকসকলে প্ৰিয়তমাক আলিঙ্গন কৰে তেনেদৰে দেখা গৈছিল।
Verse 50
तासामेकान्तविन्यस्ते शयानां शयने शुभे।ददर्श रूपसम्पन्नामपरां स कपिः स्त्रियम्।।।।
তেওঁলোকৰ মাজত, একান্তভাৱে বিন্যস্ত শুভ শয্যাত শুই থকা স্ত্ৰীসকলৰ ভিতৰত, সেই কপিয়ে ৰূপসম্পন্ন আন এগৰাকী স্ত্ৰীকো দেখিলে।
Verse 51
मुक्तामणिसमायुक्तैर्भूषणैः सुविभूषिताम्।विभूषयन्तीमिव तत्स्वश्रिया भवनोत्तमम्।।।।गौरीं कनकवर्णाभामिष्टामन्तः पुरेश्वरीम्।कपिर्मन्दोदरीं तत्र शयानां चारुरूपिणीम्।।।।
মুক্তা-মণিযুক্ত ভূষণে সুসজ্জিতা, যেন নিজৰেই কান্তিৰে সেই উত্তম ভৱনক শোভিত কৰি আছে; গৌৰী, কনকবৰ্ণাভা, অন্তঃপুৰৰ প্ৰিয় পট্টমহিষী—চাৰুৰূপিণী মন্দোদৰীক সেই কপিয়ে তাত শয়ন কৰি থকা দেখিলে।
Verse 52
मुक्तामणिसमायुक्तैर्भूषणैः सुविभूषिताम्।विभूषयन्तीमिव तत्स्वश्रिया भवनोत्तमम्।।5.10.51।।गौरीं कनकवर्णाभामिष्टामन्तः पुरेश्वरीम्।कपिर्मन्दोदरीं तत्र शयानां चारुरूपिणीम्।।5.10.52।।
তাত কপিয়ে মন্দোদৰীক শয়ন কৰি থকা দেখিলে—কান্তিময়ী, কনকবৰ্ণাভা আৰু মুক্তা-মণিযুক্ত ভূষণেৰে অতিশয় অলংকৃত; যেন নিজৰেই দীপ্তিৰে সেই শ্ৰেষ্ঠ ভৱনক শোভিত কৰি আছে; তেওঁ অন্তঃপুৰৰ প্ৰিয় পট্টমহিষী আছিল।
Verse 53
स तां दृष्ट्वा महाबाहुर्भूषितां मारुतात्मजः।तर्कयामास सीतेति रूपयौवनसम्पदा।।।हर्षेण महता युक्तो ननन्द हरियूथपः।
অলংকৃত অৱস্থাত তাক দেখি মহাবাহু মাৰুতাত্মজ হনুমানে ৰূপ-যৌৱনৰ সম্পদা বিচাৰি ভাবিলে—‘ই নিশ্চয় সীতা।’ মহা হর্ষেৰে যুক্ত বানৰযূথপ আনন্দিত হ’ল।
Verse 54
आस्फोटयामास चुचुम्ब पुच्छं ननन्द चिक्रीड जगौ जगाम।स्तम्भानरोहन्निपपात भूमौ निदर्शयन् स्वां प्रकृतिं कपीनाम्।।।।
সেওঁ তালি মাৰিলে, নিজৰ পুচ্ছ চুম্বন কৰিলে; আনন্দিত হৈ খেলিলে, গালে, ঘূৰি ফুৰিলে—স্তম্ভত উঠি ভূমিত জঁপিয়াই পৰি—কপিসকলৰ স্বভাৱসুলভ প্ৰকৃতি প্ৰকাশ কৰিলে।
Frequently Asked Questions
Hanumān must interpret appearances inside the harem: he momentarily identifies Mandodarī as Sītā based on beauty and ornamentation, then must correct his inference—demonstrating disciplined verification rather than impulsive conclusion.
The sarga teaches that perception (darśana) requires viveka: sensory brilliance and power can mislead, so a messenger’s duty is restrained observation, fear-management, and truth-oriented judgment aligned with dharma.
The setting is Laṅkā’s inner palace; cultural markers include royal regalia (umbrella, crown, lamps), perfumery and sandal paste, and courtly music/dance instruments. Landmark similes—Mandara, Prasravaṇa, and the Gaṅgā’s bank—anchor the imagery in pan-Indic sacred geography.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.