Sarga 43
चैत्यप्रासाद-विध्वंसः (Destruction of the Chaitya Palace and Hanuman’s Proclamation)
सुन्दरकाण्ड
কিঙ্কৰ-বধৰ পিছত হনুমানে মনতে ভাবিলে—উদ্যান ধ্বংস হ’ল, কিন্তু দেৱালয় সদৃশ ‘চৈত্য-প্ৰাসাদ’ এতিয়াও অক্ষত। নিজৰ বল প্ৰকাশ কৰিবলৈ তেওঁ মেরু-শৃঙ্গৰ দৰে উচ্চ প্ৰাসাদ-শিখৰত উঠি বাহু-তাড়নৰ গর্জনে লংকা গুঞ্জাই তোলে। তাৰ পাছত জয়-প্ৰশস্তিৰূপে ৰাম-লক্ষ্মণ আৰু সুগ্ৰীৱৰ বিজয় কামনা কৰি, নিজৰ পৰিচয় ঘোষণা কৰে—“মই ৰামৰ দাস, শত্রু-সেনাৰ নিধনকাৰী।” তেওঁ অতিশয় পৰাক্ৰম বৰ্ণনা কৰে—“ৰাৱণৰ সহস্ৰজনো মোৰ প্ৰতিবল নহয়; শিলা আৰু বৃক্ষ লৈ সহস্ৰশঃ প্ৰহাৰ কৰিবলৈ সক্ষম।” এই ঘোষ শুনি চৈত্যৰ পালকসকল শতাধিক ৰাক্ষস নানা অস্ত্ৰ—প্ৰাস, খড়্গ, পৰশু আদি লৈ আহি তেওঁক ঘেৰে। ক্ৰুদ্ধ হনুমানে ভীমৰূপ ধৰি সোনাৰে অলংকৃত এক স্তম্ভ উপড়াই লয়; শতধাৰাৰ দৰে ঘূৰাই সংঘর্ষত অগ্নি উৎপন্ন কৰি প্ৰাসাদ দহায় আৰু শত ৰাক্ষস নিধন কৰে। আকাশত স্থিত হৈ পুনৰ ঘোষণা কৰে—সুগ্ৰীৱৰ অগণিত সহস্ৰ-কোটি বানৰ পৃথিৱীত বিচৰণ কৰে, নানা বল-প্ৰমাণে (দশ-নাগবল আদি) যুক্ত; ইক্ষ্বাকুনাথ ৰামৰ সৈতে বৈৰ বঁধাৰ ফলত লংকা আৰু ৰাৱণ আদি অনাশ্ৰয় হ’ব বুলি তেওঁ সূচায়।
Shlokas
Verse 1
ततस्स किङ्करान्हत्वा हनुमान्ध्यानमास्थितः।वनं भग्नं मया चैत्यप्रासादो न विनाशितः।।।।तस्मात्प्रासादमप्येवं भीमं विध्वंसयाम्यहं।इति सञ्चिन्त्य मनसा हनुमान्दर्शयन्बलम्।।।।चैत्यप्रासादमाप्लुत्य मेरुशृङ्गमिवोन्नतम्।आरुरोह कपिश्रेष्ठो हनुमान्मारुतात्मजः।।।।
কিঙ্কৰসকলক নিধন কৰি হনুমান ধ্যানত স্থিৰ হৈ ভাবিলে: “মই উদ্যান ভাঙিলোঁ, কিন্তু চৈত্যসদৃশ এই প্ৰাসাদ এতিয়াও বিনষ্ট নহ’ল। সেয়ে এই ভীম প্ৰাসাদটোকো মই ধ্বংস কৰিম।” এইদৰে মনত সংকল্প কৰি, নিজৰ বল দেখুৱাবলৈ, মেৰু-শৃংগৰ দৰে উন্নত চৈত্য-প্ৰাসাদত জঁপিয়াই উঠি, কপিশ্ৰেষ্ঠ মাৰুতাত্মজ হনুমান তাত আৰোহণ কৰিলে।
Verse 2
ततस्स किङ्करान्हत्वा हनुमान्ध्यानमास्थितः।वनं भग्नं मया चैत्यप्रासादो न विनाशितः।।5.43.1।।तस्मात्प्रासादमप्येवं भीमं विध्वंसयाम्यहं।इति सञ्चिन्त्य मनसा हनुमान्दर्शयन्बलम्।।5.43.2।।चैत्यप्रासादमाप्लुत्य मेरुशृङ्गमिवोन्नतम्।आरुरोह कपिश्रेष्ठो हनुमान्मारुतात्मजः।।5.43.3।।
সেয়ে এই ভীম প্ৰাসাদখনো মই এইদৰে ধ্বংস কৰিম। এইদৰে মনতে চিন্তা কৰি, নিজৰ বল প্ৰদৰ্শন কৰিবলৈ উদ্গ্ৰীৱ হনুমান তাত ধ্বংস সাধিবলৈ উদ্যত হ’ল।
Verse 3
ततस्स किङ्करान्हत्वा हनुमान्ध्यानमास्थितः।वनं भग्नं मया चैत्यप्रासादो न विनाशितः।।5.43.1।।तस्मात्प्रासादमप्येवं भीमं विध्वंसयाम्यहं।इति सञ्चिन्त्य मनसा हनुमान्दर्शयन्बलम्।।5.43.2।।चैत्यप्रासादमाप्लुत्य मेरुशृङ्गमिवोन्नतम्।आरुरोह कपिश्रेष्ठो हनुमान्मारुतात्मजः।।5.43.3।।
মেৰু শৃংগৰ দৰে উন্নত চৈত্যসদৃশ প্ৰাসাদখনত জাঁপ দি উঠি, কপিশ্ৰেষ্ঠ মাৰুতাত্মজ হনুমানে তাত আৰোহণ কৰিলে।
Verse 4
आरुह्य गिरिसङ्काशं प्रासादं हरियूथपः।बभौ स सुमहातेजाः प्रतिसूर्य इवोदितः।।।।
গিৰিসদৃশ প্ৰাসাদখনত আৰোহণ কৰি হৰিযূথপ অতি মহাতেজেৰে দীপ্তিমান হ’ল—আকাশত উদিত দ্বিতীয় সূৰ্যৰ দৰে।
Verse 5
संप्रधृष्य च दुर्धर्षं चैत्यप्रासादमुत्तमम्।हनुमान्प्रज्वलन्लक्ष्म्या पारियात्रोपमोऽभवत्।।।।
দুৰ্ধর্ষ সেই উত্তম চৈত্যপ্ৰাসাদক দমন কৰি বিধ্বস্ত কৰাৰ পাছত, হনুমান লক্ষ্মীৰে প্ৰজ্বলিত হ’ল; সি পাৰিয়াত্ৰ পৰ্বতৰ দৰে দীপ্তিমান দেখা দিল।
Verse 6
स भूत्वा सुमहाकायः प्रभावान्मारुतात्मजः।धृष्टमास्फोटयामास लङ्कां शब्देन पूरयन्।।।।
তাৰ পাছত মাৰুতাত্মজে নিজৰ প্ৰভাৱত সুমহাকায় হৈ উঠি, ধৃষ্টতাৰে বাহু আছ্ফোটন কৰিলে; সেই গম্ভীৰ ধ্বনিয়ে লংকাক পূৰ্ণ কৰি তুলিলে।
Verse 7
तस्यास्फोटितशब्देन महता श्रोत्रघातिना।पेतुर्विहङ्गमास्तत्र चैत्यपालाश्च मोहिताः।।।।
তাৰ বাহু-আছ্ফোটনৰ সেই মহান, কৰ্ণঘাতী শব্দত তাত থকা পক্ষীবোৰ ঢলি পৰিল; চৈত্যপালসকলেও বিমূঢ় হৈ পৰিল।
Verse 8
अस्त्रविज्जयतां रामो लक्ष्मणश्च महाबलः।राजा जयति सुग्रीवो राघवेणाभिपालितः।।।।
অস্ত্ৰবিদ্যাত বিজয়ী শ্ৰীৰামলৈ জয় হওক; মহাবলী লক্ষ্মণলৈ জয় হওক; আৰু ৰাঘৱ শ্ৰীৰামৰ পালনে-ৰক্ষাত থকা ৰজা সুগ্ৰীৱলৈও জয় হওক।
Verse 9
दासोऽहं कोसलेन्द्रस्य रामस्याक्लिष्टकर्मणः।हनुमान्शत्रुसैन्यानां निहन्ता मारुतात्मजः।।।।
মই কোসলেন্দ্ৰ, অক্লিষ্টকৰ্মা শ্ৰীৰামৰ দাস; মই মাৰুতাত্মজ হনুমান—শত্ৰুসেনাৰ সংহাৰক।
Verse 10
न रावणसहस्रं मे युद्धे प्रतिबलं भवेत्।शिलाभिस्तु प्रहरतः पादपैश्च सहस्रशः।।।।
মই শিলাখণ্ড আৰু সহস্ৰ সহস্ৰ গছ নিক্ষেপ কৰি প্ৰহাৰ আৰম্ভ কৰিলে, যুদ্ধত মোৰ সন্মুখত হাজাৰ ৰাৱণো প্ৰতিবল হ’ব নোৱাৰে।
Verse 11
अर्दयित्वा पुरीं लङ्कामभिवाद्य च मैथिलीम्।समृद्धार्थो गमिष्यामि मिषतां सर्वरक्षसाम्।।।।
লংকাপুৰীক চূৰ্ণ-বিচূৰ্ণ কৰি, মৈথিলী (সীতা)ক প্ৰণাম জনাই, সকলো ৰাক্ষস চাই থাকোঁতেই, উদ্দেশ্য সিদ্ধ কৰি মই প্ৰস্থান কৰিম।
Verse 12
एवमुक्त्वा विमानस्थश्चैत्यस्थान्हरियूथपः।ननाद भीमनिर्ह्रादो रक्षसां जनयन्भयम्।।।।
এইদৰে কৈ, চৈত্যস্থানৰ প্ৰাসাদ-বিমানৰ ওপৰত অৱস্থিত বানৰ-যূথপতি ভয়ংকৰ গর্জন কৰিলে; সেই গর্জনে ৰাক্ষসসকলৰ অন্তৰত ভয় জন্মালে।
Verse 13
तेन शब्देन महता चैत्यपालाश्शतं ययुः।गृहीत्वा विविधानस्त्रान्प्रासान्खङ्गान्परश्वथान्।।।।विसृजन्तो महाकाया मारुतिं पर्यवारयन्।
সেই মহাশব্দত চৈত্যৰ শতজন প্ৰহৰী দৌৰি আহিল। প্ৰাস, খড়্গ, পৰশু আদি নানা অস্ত্ৰ ধৰি, মহাকায় যোদ্ধাসকলে অস্ত্ৰ নিক্ষেপ কৰি মাৰুতি (হনুমান)ক ঘেৰাও কৰিলে।
Verse 14
ते गदाभिर्विचित्राभिः परिघैः काञ्चनाङ्गदैः।आजघ्नुर्वानरश्रेष्ठं बाणैश्चादित्यसन्निभैः।।।।
তেওঁলোকে বিচিত্ৰ গদাৰে, সোণালী অলংকাৰযুক্ত পৰিঘেৰে, আৰু সূৰ্যসদৃশ দীপ্তিমান বাণেৰে বানৰশ্ৰেষ্ঠক আঘাত কৰিলে।
Verse 15
आवर्त इव गङ्गायास्तोयस्य विपुलो महान्।परिक्षिप्य हरिश्रेष्ठं स बभौ रक्षसां गणः।।।।
হৰিশ্ৰেষ্ঠক চাৰিওফালে ঘেৰাও কৰি থকা সেই ৰাক্ষসদল গঙ্গাৰ জলত উঠা বিশাল, মহৎ আবৰ্তৰ দৰে দেখা গ’ল।
Verse 16
ततो वातात्मजः क्रुद्धो भीम रूपं समास्थितः।।।।प्रासादस्य महन्तस्य स्तम्बं हेमपरिष्कृतम्।उत्पाटयित्वा वेगेन हनुमान्पवनात्मजः।।।।ततस्तं भ्रामयामास शतधारं महाबलः।
তাৰ পাছত বাতাত্মজ ক্ৰুদ্ধ হৈ ভয়ংকৰ ৰূপ ধাৰণ কৰিলে। পৱনাত্মজ হনুমানে মহা প্ৰাসাদৰ পৰা সোণালী অলংকাৰে শোভিত এটা স্তম্ভ বেগেৰে উপাড়ি আনিলে; মহাবলী তেওঁ সেই বহুধাৰ স্তম্ভক অস্ত্ৰৰ দৰে ঘূৰাবলৈ ধৰিলে।
Verse 17
ततो वातात्मजः क्रुद्धो भीम रूपं समास्थितः।।5.43.16।।प्रासादस्य महन्तस्य स्तम्बं हेमपरिष्कृतम्।उत्पाटयित्वा वेगेन हनुमान्पवनात्मजः।।5.43.17।।ततस्तं भ्रामयामास शतधारं महाबलः।
তাত অগ্নি প্ৰজ্বলিত হ’ল আৰু প্ৰাসাদো দহিবলৈ ধৰিলে। দহি থকা প্ৰাসাদখন দেখি হৰিযূথপে, ইন্দ্ৰে বজ্ৰেৰে অসুৰসকলক সংহাৰ কৰাৰ দৰে, শত ৰাক্ষসক বধ কৰিলে। তাৰ পাছত আকাশত অৱস্থিত শ্ৰীমান হনুমানে এই বাক্য উচ্চাৰণ কৰিলে।
Verse 18
तत्र चाग्निस्समभवत्प्रासादश्चाप्यदह्यत।।।।दह्यमानं ततो दृष्ट्वा प्रासादं हरियूथपः।स राक्षसशतं हत्त्वा वज्रेणेन्द्र इवासुरान्।।।।अन्तरिक्षे स्थितश्श्तीमानिदं वचनमब्रवीत्।
তাত অগ্নি প্ৰজ্বলিত হ’ল আৰু প্ৰাসাদো দহিবলৈ ধৰিলে। দহি থকা প্ৰাসাদখন দেখি হৰিযূথপে, ইন্দ্ৰে বজ্ৰেৰে অসুৰসকলক সংহাৰ কৰাৰ দৰে, শত ৰাক্ষসক বধ কৰিলে। তাৰ পাছত আকাশত অৱস্থিত শ্ৰীমান হনুমানে এই বাক্য উচ্চাৰণ কৰিলে।
Verse 19
तत्र चाग्निस्समभवत्प्रासादश्चाप्यदह्यत।।5.43.18।।दह्यमानं ततो दृष्ट्वा प्रासादं हरियूथपः।स राक्षसशतं हत्त्वा वज्रेणेन्द्र इवासुरान्।।5.43.19।।अन्तरिक्षे स्थितश्श्तीमानिदं वचनमब्रवीत्।
তাৰ পাছত জ্বলি উঠা প্ৰাসাদটো দেখি হৰিযূথপে, ইন্দ্ৰে বজ্ৰেৰে অসুৰবিলাকক সংহাৰ কৰাৰ দৰে, শত ৰাক্ষসক বধ কৰিলে। আকাশত অৱস্থিত শ্ৰীমান বীৰে এই বাক্য ক’লে।
Verse 20
मादृशानां सहस्राणि विसृष्टानि महात्मनाम्।।।।बलिनां वानरेन्द्राणां सुग्रीववशवर्तिनाम्।अटन्ति वसुधां कृत्स्नां वयमन्ये च वानराः।।।।
মোৰ দৰে মহাত্মাসকলৰ সহস্ৰ সহস্ৰ যোদ্ধা প্ৰেৰণ কৰা হৈছে।
Verse 21
मादृशानां सहस्राणि विसृष्टानि महात्मनाम्।।5.43.20।।बलिनां वानरेन्द्राणां सुग्रीववशवर्तिनाम्।अटन्ति वसुधां कृत्स्नां वयमन्ये च वानराः।।5.43.21।।
সুগ্ৰীৱৰ আজ্ঞাধীন বলৱান বানৰেন্দ্ৰসকল—আমি আৰু আন বানৰসকল—সমগ্ৰ পৃথিৱীত বিচৰণ কৰি ফুৰোঁ।
Verse 22
दशनागबलाः केचित्केचिद्दशगुणोत्तराः।केचिन्नागसहस्रस्य बभूवुस्तुल्यविक्रमाः।।।।
কিছুমানৰ দহটা হাতীৰ সমান বল আছে, কিছুমান দহগুণ অধিক শক্তিশালী, আৰু কিছুমানৰ পৰাক্ৰম হাজাৰ হাতীৰ তুল্য।
Verse 23
सन्ति चौघबलाः केचित्केचिद्वायुबलोपमाः।अप्रमेयबलाश्चान्ये तत्रासन्हरियूथपाः।।।।
কিছুমানৰ বল প্ৰৱাহৰ দৰে উগ্ৰ, কিছুমান বায়ুবলৰ উপমা; আৰু তাত আন হৰিযূথপসকলৰ বল অপ্ৰমেয় আছিল।
Verse 24
ईदृग्विधैस्तु हरिभिर्वृतो दन्तनखायुधैः।शतैश्शतसहस्रैश्च कोटीभिरयुतैरपि।।।।आगमिष्यति सुग्रीवः सर्वेषां वो निषूदनः।
দাঁত আৰু নখক অস্ত্ৰ কৰি যুদ্ধ কৰা এনে বানৰসকলৰ দ্বাৰা বেষ্টিত হৈ—শতশত, লক্ষ লক্ষ, কোটি আৰু অযুত পৰ্যন্ত—সুগ্ৰীৱ আহিব; সি তোমালোক সকলোৰে নিধনকাৰী হ’ব।
Verse 25
नेयमस्ति पुरी लङ्का न यूयं न च रावणः।।।यस्मादिक्ष्वाकुनाथेन बद्धं वैरं महात्मना।
এই লংকাপুৰীও নাথাকিব, তোমালোকো নাথাকিবা, ৰাৱণো নাথাকিব—কাৰণ মহাত্মা ইক্ষ্বাকুনাথ শ্ৰীৰামে ধৰ্মহেতু এই বৈৰ বান্ধি থৈছে।
Frequently Asked Questions
Hanuman chooses escalated, targeted destruction: after ruining the garden he deliberately turns to the Chaitya-like palace to demonstrate strength, while keeping the act framed as war against hostile rākṣasa forces rather than indiscriminate violence.
Power is ethically meaningful when subordinated to rightful purpose: Hanuman’s self-identification as Rama’s servant and his victory proclamations show that might (bala) is legitimized by allegiance to dharma, not by personal conquest.
The Chaitya-prāsāda/Vimāna of Lanka is foregrounded as a cultural-symbolic monument; comparisons to Mount Meru and the Ganga’s whirlpool supply a cosmographic and poetic map that situates Lanka within classical Sanskrit imaginative geography.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.