Sarga 12
द्वादशः सर्गः — हनूमतः अन्तःपुरविचयः (Hanuman’s Search Through Ravana’s Inner Apartments)
सुन्दरकाण्ड
এই সৰ্গত লংকাৰ কেন্দ্ৰীয় প্ৰাসাদ-সমষ্টিৰ ভিতৰত হনুমানৰ পুনৰ এক সুসংগঠিত অনুসন্ধান বৰ্ণিত হৈছে। সীতাদৰ্শনৰ তীব্ৰ আকাঙ্ক্ষাৰে তেওঁ ৰাৱণৰ অন্তঃপুৰৰ অন্তৰ্ভাগসমূহ—লতা-গুছা থকা কুঞ্জ, চিত্ৰ-মণ্ডপ, নিশা-বিশ্ৰাম কক্ষ, ভোজন-শালা, ক্ৰীড়া-কক্ষ, উদ্যান-পথ, ভূগৰ্ভ কুঠৰি, দেৱালয়/মন্দিৰ আৰু একে-অপৰ ভিতৰত গাঁথ খোৱা বাসস্থান—এটা এটাকৈ খুঁচৰি চায়, যাতে কোনো ঠাই অনাবিষ্কৃত নাথাকে। বৰ্ণনাৰ মূল সুৰ হনুমানৰ অন্তৰ্মনন। তেওঁ অভিযান ব্যৰ্থ হোৱাৰ আশংকা কৰে, ভয় বা হিংসাৰ ফলত সীতাৰ মৃত্যু হ’ব পাৰে বুলি কল্পনা কৰে, আৰু সাগৰৰ সিপাৰে অপেক্ষাৰত বানৰসকলৰ ওপৰত পৰিব পৰা নৈতিক আৰু কাৰ্যগত পৰিণাম—জাম্বৱান আৰু অংগদৰ প্রত্যাশাসহ—মনলৈ আনে। নৈতিক সন্ধিক্ষণত তেওঁ হতাশা ত্যাগ কৰি “অনির্বেদ” (নৈৰাশ্য-মুক্তি)ক সমৃদ্ধি আৰু সফলতাৰ মূল বুলি গ্ৰহণ কৰে আৰু সৰ্বোত্তম প্ৰচেষ্টাৰে পুনৰ সংকল্পবদ্ধ হয়। শেষত বহু অপূৰ্ব নাৰী—বিদ্যাধৰী আৰু নাগকন্যাসহ—আৰু ভয়ংকৰ ৰূপধাৰী ৰাক্ষসী পৰিচাৰিকাসকল দেখা যায়, কিন্তু জনকনন্দিনী, ৰাঘৱৰ প্ৰিয়া সীতা নেদেখা যায়; শোক বৃদ্ধি পায়, তথাপি অধ্যৱসায়েই পথ বুলি দৃঢ় হয়।
Shlokas
Verse 1
स तस्य मध्ये भवनस्य मारुतिर्लतागृहांश्चित्रगृहान्निशागृहान्।जगाम सीतां प्रति दर्शनोत्सुकोन चैव तां पश्यति चारुदर्शनाम्।।।।
সেই ভৱনৰ মাজত মাৰুতি সীতাৰ দৰ্শনৰ বাবে উৎকণ্ঠিত হৈ লতাগৃহ, চিত্ৰগৃহ আৰু নিশাগৃহসমূহত গ’ল; তথাপি চাৰুদৰ্শনা সীতাক নেদেখিলে।
Verse 2
स चिन्तयामास ततो महाकपिःप्रियामपश्यन्रघुनन्दनस्य ताम्।ध्रुवं हि सीता म्रियते यथा न मेविचिन्वतो दर्शनमेति मैथिली।।।।
তাৰ পাছত মহাকপি হনুমান ৰঘুনন্দন ৰামৰ প্ৰিয়াক নেদেখি চিন্তাত নিমগ্ন হ’ল: “নিশ্চয় সীতা বিনাশৰ মুখত; মই বিচাৰি থাকোঁ, তথাপি মৈথিলী মোৰ দৃষ্টিগোচৰ নহয়।”
Verse 3
सा राक्षसानां प्रवरेण जानकीस्वशीलसंरक्ष्णतत्परा सती।अनेन नूनं प्रति दुष्टकर्मणाहता भवेदार्यपथे परे स्थिता।।।।
‘আৰ্যপথত অটল, নিজৰ শীল-পাতিব্ৰত্য ৰক্ষাত তৎপৰা জানকী নিশ্চয়েই এই ৰাক্ষসসকলৰ প্ৰৱৰ দুষ্টকর্মীৰ দ্বাৰা নিহত হ’ব’—এমনি ভয়ত সি কঁপিল।
Verse 4
विरूपरूपा विकृता विवर्चसोमहानना दीर्घविरूपदर्शनाः।समीक्ष्य सा राक्षसराजयोषितोभयाद्विनष्टा जनकेश्वरात्मजा।।।।
ৰাক্ষসরাজৰ যোষিতাসকল—কুৰূপ, বিকৃত, তেজহীন, মহামুখী আৰু দীঘল ভয়ংকৰ দৰ্শনযুক্ত—তেওঁলোকক দেখি জনকনন্দিনী সীতা ভয়তে বিধ্বস্ত হৈ পৰি থাকিব পাৰে।
Verse 5
सीतामदृष्ट्वा ह्यनवाप्य पौरुषंविहृत्य कालं सह वानरैश्चिरम्।न मेऽस्ति सुग्रीवसमीपगा गतिःसुतीक्ष्णदण्डो बलवांश्च वानरः।।।।
যদি মই সীতাক নেদেখি—পৌৰুষৰ প্ৰমাণ নোপাই আৰু বানৰসকলৰ সৈতে দীৰ্ঘকাল সময় নষ্ট কৰি—উভতি আহোঁ, তেন্তে সুগ্ৰীৱৰ ওচৰলৈ যোৱাৰ মোৰ কোনো গতি নাথাকে; সেই বলৱান বানৰে মোক অতি তীক্ষ্ণ দণ্ড দিব।
Verse 6
दृष्टमन्तःपुरं सर्वं दृष्टा रावणयोषितः।न सीता दृश्यते साध्वीवृथा जातो मम श्रमः।।।।
অন্তঃপুৰ সম্পূৰ্ণ দেখিলোঁ, ৰাৱণৰ যোষিতাসকলকো দেখিলোঁ; তথাপি সাধ্বী সীতা দেখা নাপাই—মোৰ শ্ৰম বৃথা হ’ল।
Verse 7
किं नु मां वानराः सर्वे गतं वक्ष्यन्ति सङ्गताः।गत्वा तत्र त्वया वीर किं कृतं तद्वदस्व नः।।।।
মই উভতি আহিলে একেলগে জড়ো হোৱা সকলো বানৰে মোক কি ক’ব? ‘হে বীৰ! তই তাত গৈ কি কাৰ্য সিদ্ধ কৰিলি? আমাক ক’চোন’ বুলি সুধিব।
Verse 8
अदृष्ट्वा किं प्रवक्ष्यामि तामहं जनकात्मजाम्।ध्रुवं प्रायमुपैष्यन्ति कालस्य व्यतिवर्तने।।।।
জনকনন্দিনীকে নেদেখাকৈ মই কি ক’ম? নিৰ্ধাৰিত সময় অতিক্ৰম হ’লে তেওঁলোকে নিশ্চয় প্ৰায়োপৱেশ—উপবাসে প্ৰাণত্যাগ—কৰিবলৈ সংকল্প কৰিব।
Verse 9
किं वा वक्ष्यति वृद्धश्च जाम्बवानाङ्गदश्च सः।गतं पारं समुद्रस्य वानराश्च समागताः।।।।
সমুদ্ৰৰ পাৰৰ তীৰত সকলো বানৰ একেলগে জড়ো হৈ অপেক্ষা কৰি থাকোঁতে, বৃদ্ধ জাম্বৱান কি ক’ব? অংগদে কি ক’ব?
Verse 10
अनिर्वेदः श्रियो मूलमनिर्वेदः परं सुखम्।अनिर्वेदो हि सततं सर्वार्थेषु प्रवर्तकः।।।।
নিৰাশাহীনতাই শ্ৰীৰ মূল; নিৰাশাহীনতাই পৰম সুখ। নিৰাশাহীনতাই সকলো কাৰ্যত সদায় আগবঢ়াই নিয়া প্ৰেৰক শক্তি।
Verse 11
करोति सफलं जन्तोः कर्म यत्तत्करोति सः।तस्मादनिर्वेदकृतं यत्नं चेष्टेऽहमुत्तमम्।।।।भूयस्तावद्विचेष्यामि देशान्रावणपालितान्।
জীৱে যি কৰ্ম হাতত লয়, সেই কৰ্মক সিয়েই ফলৱন্ত কৰে। সেয়ে নিৰাশা ত্যাগ কৰি মই উত্তম প্ৰচেষ্টা কৰিম; পুনৰ ৰাৱণ-পালিত দেশসমূহত অনুসন্ধান চলাম।
Verse 12
आपानशाला विचितास्तथा पुष्पगृहाणि च।।।।चित्रशालाश्च विचिता भूयः क्रीडागृहाणि च।निष्कुटान्तररथ्याश्च विमानानि च सर्वशः।।।।
মই পানশালাসমূহ আৰু পুষ্পগৃহসমূহ বিচাৰিলোঁ; চিত্ৰশালাসমূহ আৰু পুনৰ ক্ৰীড়াগৃহসমূহো অনুসন্ধান কৰিলোঁ। উদ্যান-প্ৰাঙ্গণৰ ভিতৰৰ গলিসমূহ আৰু সৰ্বত্ৰ থকা বিমানসদৃশ প্ৰাসাদ-ৰথসমূহতো খোঁজ চলালোঁ।
Verse 13
आपानशाला विचितास्तथा पुष्पगृहाणि च।।5.12.12।।चित्रशालाश्च विचिता भूयः क्रीडागृहाणि च।निष्कुटान्तररथ्याश्च विमानानि च सर्वशः।।5.12.13।।
মই পানশালাসমূহ আৰু পুষ্পগৃহসমূহ বিচাৰিলোঁ; চিত্ৰশালাসমূহ আৰু পুনৰ ক্ৰীড়াগৃহসমূহো অনুসন্ধান কৰিলোঁ। উদ্যান-প্ৰাঙ্গণৰ ভিতৰৰ গলিসমূহ আৰু সৰ্বত্ৰ থকা বিমানসদৃশ প্ৰাসাদ-ৰথসমূহতো খোঁজ চলালোঁ।
Verse 14
इति सञ्चिन्त्य भूयोऽपि विचेतुमुपचक्रमे।भूमीगृहांश्चैत्यगृहान् गृहातिगृहकानपि।।।।
এইদৰে চিন্তা কৰি সি পুনৰ অনুসন্ধান আৰম্ভ কৰিলে—ভূমিগৃহসমূহ, চৈত্যগৃহসমূহ আৰু ঘৰ ভিতৰত ঘৰ সদৃশ গৃহাতিগৃহসমূহলৈকে।
Verse 15
उत्पतन्निष्पतंश्चापि तिष्ठन्गच्छन् पुनः पुनः।अपावृण्वंश्च द्वाराणि कवाटान्यवघाटयन्।।।।प्रविशन्निष्पतंश्चापि प्रपतन्नुत्पतन्नपि।सर्वमप्यवकाशं स विचचार महाकपिः।।।।
বাৰে বাৰে জঁপিয়াই আৰু কুদিয়াই, কেতিয়াবা থিয় হৈ কেতিয়াবা গৈ, দুৱাৰ মেলি কৱাট ঠেলি আঁতৰাই, ভিতৰলৈ সোমাই পুনৰ বাহিৰ ওলাই, তললৈ পৰি পুনৰ ওপৰলৈ উৰি—সেই মহাকপিয়ে অনুসন্ধানৰ সম্ভৱ সকলো অৱকাশতে বিচৰণ কৰিলে।
Verse 16
उत्पतन्निष्पतंश्चापि तिष्ठन्गच्छन् पुनः पुनः।अपावृण्वंश्च द्वाराणि कवाटान्यवघाटयन्।।5.12.15।।प्रविशन्निष्पतंश्चापि प्रपतन्नुत्पतन्नपि।सर्वमप्यवकाशं स विचचार महाकपिः।।5.12.16।।
বাৰে বাৰে জঁপিয়াই আৰু কুদিয়াই, কেতিয়াবা থিয় হৈ কেতিয়াবা গৈ, দুৱাৰ মেলি কৱাট ঠেলি আঁতৰাই, ভিতৰলৈ সোমাই পুনৰ বাহিৰ ওলাই, তললৈ পৰি পুনৰ ওপৰলৈ উৰি—সেই মহাকপিয়ে অনুসন্ধানৰ সম্ভৱ সকলো অৱকাশতে বিচৰণ কৰিলে।
Verse 17
चतुरङ्गुलमात्रोऽपि नावकाशः स विद्यते।रावणान्तःपुरे तस्मिन् यं कपिर्न जगाम सः।।।।
ৰাৱণৰ সেই অন্তঃপুৰত চাৰি আঙুল মাত্ৰ জায়গাও অৱশিষ্ট নাথাকিল—য’ত সেই কপি নাযোৱা স্থান একো নাছিল।
Verse 18
प्राकारान्तररथ्याश्च वेदिकाश्चैत्यसंश्रयाः।दीर्घिकाः पुष्करिण्यश्च सर्वं तेनावलोकितम्।।।।
প্ৰাকাৰৰ ভিতৰৰ ৰথ্যাবোৰ, বেদিকাবোৰ, চৈত্য-আশ্ৰয়ৰ প্ৰাঙ্গণসমূহ, দীৰ্ঘিকা আৰু পুষ্কৰিণী—সকলোকে তেওঁ দৃষ্টিৰে পৰীক্ষা কৰি চালে।
Verse 19
राक्षस्यो विविधाकारा विरूपा विकृतास्तथा।दृष्टा हनुमता तत्र न तु सा जनकात्मजा।।।।
তাত হনুমানে নানা আকাৰৰ—বিৰূপ আৰু বিকৃত—ৰাক্ষসীসকলক দেখিলে; কিন্তু জনকাত্মজা সীতাক নেদেখিলে।
Verse 20
रूपेणाप्रतिमा लोके वरा विद्याधरस्त्रियः।दृष्टा हनुमता तत्र न तु राघवनन्दिनी।।।।
তাত হনুমানে লোকে ৰূপে অপ্রতিমা শ্ৰেষ্ঠ বিদ্যাধৰী নাৰীসকলকো দেখিলে; কিন্তু ৰাঘৱনন্দিনী শ্ৰীসীতাক তাত দেখা নাপালে।
Verse 21
नागकन्या वरारोहाः पूर्णचन्र्दनिभाननाः।दृष्टा हनुमता तत्र न तु सीता सुमध्यमा।।।।
তাত হনুমানে নাগকন্যাসকলক দেখিলে—শ্ৰেষ্ঠ ৰূপৱতী, পূৰ্ণচন্দ্ৰ সদৃশ মুখবিশিষ্টা; কিন্তু সুমধ্যমা শ্ৰীসীতাক তাত দেখা নাপালে।
Verse 22
प्रमथ्य राक्षसेन्द्रेण नागकन्या बलाद्धृताः।दृष्टा हनुमता तत्र न सा जनकनन्दिनी।।।।
তাত হনুমানে ৰাক্ষসেন্দ্ৰে বলপূৰ্বক দমন কৰি অপহৰণ কৰা নাগকন্যাসকলক দেখিলে; কিন্তু সেয়া জনকনন্দিনী শ্ৰীসীতা নাছিল।
Verse 23
सोऽपश्यंस्तां महाबाहुः पश्यंश्चान्या वरस्त्रियः।विषसाद मुहुर्धीमान् हनुमान् मारुतात्मजः।।।।
সেই মহাবাহু, ধীমান মাৰুতাত্মজ হনুমানে অন্য শ্ৰেষ্ঠ নাৰীসকলক দেখি থাকিলেও তাক নেদেখি, বাৰে বাৰে বিষাদত নিমজ্জিত হ’ল।
Verse 24
उद्योगं वानरेन्द्राणां प्लवनं सागरस्य च।व्यर्थं वीक्ष्यानिलसुतश्चिन्तां पुनरुपागमत्।।।।
বানৰেন্দ্ৰসকলৰ উদ্যোগ আৰু সাগৰ পাৰ হোৱা কাৰ্যও ব্যৰ্থ যেন দেখি, অনিলসুত হনুমান পুনৰ চিন্তাত নিমগ্ন হ’ল।
Verse 25
अवतीर्य विमानाच्च हनुमान् मारुतात्मजः।चिन्तामुपजगामाथ शोकोपहतचेतनः।।।।
বিমানৰ পৰা নামি মাৰুতাত্মজ হনুমান, শোকে আঘাতপ্ৰাপ্ত চিত্ত লৈ পুনৰ চিন্তামগ্ন হ’ল।
Frequently Asked Questions
Hanumān faces the crisis of apparent failure—after exhaustive searching he still cannot find Sītā—yet he chooses continued, systematic effort over retreat, self-blame, or abandonment of duty to the vānaras and to Rāma’s mandate.
The sarga foregrounds “anirveda” (non-despondency) as a practical ethic: freedom from despair is framed as the root of prosperity and the constant catalyst that initiates success in all aims, enabling renewed effort even when outcomes are uncertain.
The narrative maps Laṅkā’s palace ecology: Rāvaṇa’s antaḥpura, banquet halls, creeper-bowers and flower houses, picture galleries, night chambers, sports halls, garden lanes within boundary walls, shrines/altars, underground cells, water structures (wells and tanks), and the Pushpaka Vimāna as a searched locus.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.