Sarga 17
सप्तदशः सर्गः — Hanuman Beholds Sita in the Ashoka Grove
सुन्दरकाण्ड
এই সপ্তদশ সৰ্গত কাহিনীৰ গতি দিৱ্য শান্তিৰ পৰা নৈতিক ভয়াবহতা আৰু শেষত চিনাক্তকৰণলৈ সাৱধানে সলনি হয়। কলংকমুক্ত, শীতল জ্যোৎস্নাৰে চন্দ্ৰ উদয় হয়; নীলা জলত হাঁহৰ দৰে বহু উপমাৰে বৰ্ণিত এই চন্দ্ৰালোক যেন হনুমানৰ ধৰ্মকাৰ্যত প্ৰকৃতিয়ে নিজেই সহায়ক হৈ উঠে। বৈদেহীক বিচাৰি হনুমানে প্ৰথমে অশোকবাটিকাৰ সুৰক্ষা-ব্যৱস্থা লক্ষ্য কৰে। তাত বিকট দেহ-গঠন, পশুমুখী মিশ্ৰ ৰূপ, আৰু লৌহ শূল-মুদ্গৰ আদি অস্ত্ৰধাৰী বহু ৰাক্ষসী এটা বৃহৎ গছৰ গুৰিত ঘনকৈ বহি আছে; এই তালিকাভুক্ত বৰ্ণনাই দেখুৱায় যে আতংক এটা একক শত্রু নহয়, এক প্ৰণালী। সেই গছৰ তলতে তেওঁ সীতাক দেখা পায়—উজ্জ্বলতা নোহোৱা, ধূলিধূসৰ, শোকাকুল; তথাপি পতিব্ৰতা আৰু স্বামীৰ প্ৰতি অটল প্ৰেমেৰে অন্তৰত ধৰ্মজ্যোতি অক্ষুণ্ণ। তেওঁৰ অৱস্থা ভূমিত পতিত উল্কা, শৰৎ-মেঘে ঢকা ক্ৰেশ্চেণ্ট চন্দ্ৰ, আৰু নাবাজা বীণাৰ দৰে উপমাৰে প্ৰকাশ পায়, কিন্তু অন্তৰৰ শুদ্ধতা অটুট থাকে। হনুমানৰ আনন্দ সংযত—উদ্ধাৰৰ অশ্ৰু, অন্তৰে ৰাম-লক্ষ্মণক প্ৰণাম, আৰু সীতাৰ সুৰক্ষাৰ বাবে পাতৰ আড়ালত লুকাই থাকি অভিযান আগবঢ়োৱা।
Shlokas
Verse 1
ततः कमुदषण्डाभो निर्मलं निर्मलोदयः।प्रजगाम नभश्चन्द्रो हंसो नीलमिवोदकम्।।।।
তাৰ পাছত নিৰ্মল উদয়যুক্ত নিৰ্দোষ চন্দ্ৰই স্বচ্ছ আকাশত এনেদৰে গতি কৰিলে—যেন নীল পানীত হংস ভাসে।
Verse 2
साचिव्यमिव कुर्वन् स प्रभया निर्मलप्रभः।चन्द्रमा रश्मिभिश्शीतैस्सिषेवे पवनात्मजम्।।।।
নিৰ্মল প্ৰভাযুক্ত চন্দ্ৰমাই যেন সহায়তা কৰোঁতা দৰে, শীতল ৰশ্মিৰে পৱনাত্মজ হনুমানক সেবি ৰাতিভৰ সত্য-অন্বেষণত তেওঁক শীতলতা দিলে।
Verse 3
स ददर्श ततः सीतां पूर्णचन्द्रनिभाननाम्।शोकभारैरिव न्यस्तां भारैर्नावमिवाम्भसि।।।।
তাৰ পিছত সি সীতাক দেখিলে—পূৰ্ণচন্দ্ৰ সদৃশ মুখমণ্ডলীয়া; কিন্তু শোকৰ ভাৰতে নত, যেন পানীত গধুৰ বোজা বহন কৰা নাও।
Verse 4
दिदृक्षमाणो वैदेहीं हनुमान्मारुतात्मजः।स ददर्शाविदूरस्था राक्षसीर्घोरदर्शनाः।।।।एकाक्षीमेककर्णां च कर्णप्रावरणां तथा।अकर्णां शङ्कुकर्णां च मस्तकोच्छ्वासनासिकाम्।।।।अतिकायोत्तमाङ्गीं च तनुदीर्घशिरोधराम्।ध्वस्तकेशीं तथाऽकेशीं केशकम्बलधारिणीम्।।।।लम्बकर्णललाटां च लम्बोदरपयोधराम्।लम्बोष्ठीं चुबुकोष्ठीं च लम्बास्यां लम्बजानुकाम्।।।।ह्रस्वां दीर्घां तथा कुब्जां विकटां वामनां तथा।करालां भुग्नवक्त्रां च पिङ्गाक्षीं विकृताननाम्।।।।
বৈদেহী (সীতা)ক দেখিবলৈ ব্যাকুল মাৰুতাত্মজ হনুমানে ওচৰতে ভয়ংকৰ দৰ্শনৰ ৰাক্ষসী প্ৰহৰিণীসকলক দেখিলে।
Verse 5
दिदृक्षमाणो वैदेहीं हनुमान्मारुतात्मजः।स ददर्शाविदूरस्था राक्षसीर्घोरदर्शनाः।।5.17.4।।एकाक्षीमेककर्णां च कर्णप्रावरणां तथा।अकर्णां शङ्कुकर्णां च मस्तकोच्छ्वासनासिकाम्।।5.17.5।।अतिकायोत्तमाङ्गीं च तनुदीर्घशिरोधराम्।ध्वस्तकेशीं तथाऽकेशीं केशकम्बलधारिणीम्।।5.17.6।।लम्बकर्णललाटां च लम्बोदरपयोधराम्।लम्बोष्ठीं चुबुकोष्ठीं च लम्बास्यां लम्बजानुकाम्।।5.17.7।।ह्रस्वां दीर्घां तथा कुब्जां विकटां वामनां तथा।करालां भुग्नवक्त्रां च पिङ्गाक्षीं विकृताननाम्।।5.17.8।।
সি এগৰাকীক একচক্ৰু, এগৰাকীক এককৰ্ণ, আৰু এগৰাকীক কাণেৰে দেহ ঢাকি থোৱা যেন; এগৰাকীক কৰ্ণহীনা, এগৰাকীক শঙ্কুসদৃশ কৰ্ণযুক্তা, আৰু এগৰাকীক মস্তকৰ ওপৰত থকা নাসিকাৰে শ্বাস লোৱা দেখিলে।
Verse 6
दिदृक्षमाणो वैदेहीं हनुमान्मारुतात्मजः।स ददर्शाविदूरस्था राक्षसीर्घोरदर्शनाः।।5.17.4।।एकाक्षीमेककर्णां च कर्णप्रावरणां तथा।अकर्णां शङ्कुकर्णां च मस्तकोच्छ्वासनासिकाम्।।5.17.5।।अतिकायोत्तमाङ्गीं च तनुदीर्घशिरोधराम्।ध्वस्तकेशीं तथाऽकेशीं केशकम्बलधारिणीम्।।5.17.6।।लम्बकर्णललाटां च लम्बोदरपयोधराम्।लम्बोष्ठीं चुबुकोष्ठीं च लम्बास्यां लम्बजानुकाम्।।5.17.7।।ह्रस्वां दीर्घां तथा कुब्जां विकटां वामनां तथा।करालां भुग्नवक्त्रां च पिङ्गाक्षीं विकृताननाम्।।5.17.8।।
সি এগৰাকীক অতিকায় দেহ আৰু মহামস্তকযুক্তা, এগৰাকীক কৃশ দীৰ্ঘ কণ্ঠধাৰিণী; এগৰাকীক বিধ্বস্ত কেশযুক্তা, এগৰাকীক কেশহীনা, আৰু এগৰাকীক কম্বলৰ দৰে ঝুলন্ত কেশধাৰিণী দেখিলে।
Verse 7
दिदृक्षमाणो वैदेहीं हनुमान्मारुतात्मजः।स ददर्शाविदूरस्था राक्षसीर्घोरदर्शनाः।।5.17.4।।एकाक्षीमेककर्णां च कर्णप्रावरणां तथा।अकर्णां शङ्कुकर्णां च मस्तकोच्छ्वासनासिकाम्।।5.17.5।।अतिकायोत्तमाङ्गीं च तनुदीर्घशिरोधराम्।ध्वस्तकेशीं तथाऽकेशीं केशकम्बलधारिणीम्।।5.17.6।।लम्बकर्णललाटां च लम्बोदरपयोधराम्।लम्बोष्ठीं चुबुकोष्ठीं च लम्बास्यां लम्बजानुकाम्।।5.17.7।।ह्रस्वां दीर्घां तथा कुब्जां विकटां वामनां तथा।करालां भुग्नवक्त्रां च पिङ्गाक्षीं विकृताननाम्।।5.17.8।।
তেওঁ দেখিলে—যাৰ কাণ কপালৰ ওপৰে লম্বাই লটকি আছিল; কাৰোবাৰ উদৰ আৰু স্তন লম্বাই ঝুলিছিল; কাৰোবাৰ ওঁঠ ঢলি পৰিছিল, কাৰোবাৰ ওঁঠ চিবুকলৈকে গৈছিল; কাৰোবাৰ মুখ দীঘল আছিল আৰু কাৰোবাৰ হাঁটু দীঘলকৈ বাহিৰলৈ ওলাই আছিল।
Verse 8
दिदृक्षमाणो वैदेहीं हनुमान्मारुतात्मजः।स ददर्शाविदूरस्था राक्षसीर्घोरदर्शनाः।।5.17.4।।एकाक्षीमेककर्णां च कर्णप्रावरणां तथा।अकर्णां शङ्कुकर्णां च मस्तकोच्छ्वासनासिकाम्।।5.17.5।।अतिकायोत्तमाङ्गीं च तनुदीर्घशिरोधराम्।ध्वस्तकेशीं तथाऽकेशीं केशकम्बलधारिणीम्।।5.17.6।।लम्बकर्णललाटां च लम्बोदरपयोधराम्।लम्बोष्ठीं चुबुकोष्ठीं च लम्बास्यां लम्बजानुकाम्।।5.17.7।।ह्रस्वां दीर्घां तथा कुब्जां विकटां वामनां तथा।करालां भुग्नवक्त्रां च पिङ्गाक्षीं विकृताननाम्।।5.17.8।।
তেওঁ দেখিলে—কাৰোবাক খাটো, কাৰোবাক দীঘল, কাৰোবাক কুঁব্জা, কাৰোবাক ভীষণ বিকট, আৰু কাৰোবাক বামনাকৃতি; কাৰোবাৰ মুখ কৰালকৈ ফাঁট খোৱা, কাৰোবাৰ মুখ বেঁকা, কাৰোবাৰ চকু পিঙ্গলবৰ্ণ, আৰু কাৰোবাৰ মুখমণ্ডল বিকৃত।
Verse 9
विकृताः पिङ्गलाः कालीः क्रोधनाः कलहप्रियाः।कालायसमहाशूलकूटमुद्गरधारिणीः।।।।वराहमृगशार्दूलमहिषाजशिवामुखीः।गजोष्ट्रहयपादीश्च निखातशिरसोऽपराः।।।।एकहस्तैकपादाश्च खरकर्ण्यश्वकर्णिकाः।गोकर्णीर्हस्तिकर्णीश्च हरिकर्णीस्तथापराः।।।।अनासा अतिनासाश्च तिर्यङ्नासा विनासिकाः।गजसन्निभनासाश्च ललाटोच्छवासनासिकाः।।।।हस्तिपादा महापादा गोपादाः पादचूलिकाः।अतिमात्रशिरोग्रीवा अतिमात्रकुचोदरीः।।।।अतिमात्रास्यनेत्राश्च दीर्घजिह्वानखास्तथा।अजामुखीर्हस्तिमुखीर्गोमुखीस्सूकरीमुखीः।।।।हयोष्ट्रखरवक्त्राश्च राक्षसीर्घोरदर्शनाः।शूलमुद्गरहस्ताश्च क्रोधनाः कलहप्रियाः।।।।कराला धूम्रकेशीश्च राक्षसीर्विकृताननाः।पिबन्ती: सततं पानं सदा मांससुराप्रियाः।।।।मांसशोणितदिग्धाङ्गीर्मांसशोणितभोजनाः।ता ददर्श कपिश्रेष्ठो रोमहर्षणदर्शनाः।।।।स्कन्धवन्तमुपासीनाः परिवार्य वनस्पतिम्।
হনুমানে তাত ভয়ংকৰ দৰ্শনযুক্ত ৰাক্ষসী-স্ত্ৰীসকলক দেখিলে—কোনো বিকৃত, কোনো পিঙ্গলবৰ্ণ, কোনো কালী; সদা ক্ৰোধিণী আৰু কলহপ্ৰিয়া; ক’লা লোহাৰ মহাশূল, কূট আৰু মুদ্গৰ ধাৰণকাৰিণী। কিছুমানৰ মুখ বৰাহ, মৃগ, শাৰ্দূল, মহিষ, অজ বা শিৱা (গিধ) সদৃশ; কিছুমানৰ পাদ গজ, উষ্ট্ৰ বা হয় সদৃশ; কিছুমানৰ শিৰ ভুজত ধসা যেন। কিছুমান একহস্ত বা একপাদী; কিছুমানৰ কাণ খৰ, অশ্ব, গৌ, হস্তী বা হৰি (বানৰ) সদৃশ। কিছুমান নাসাহীন, কিছুমান অতি বৃহৎ নাসাযুক্ত, কিছুমান তিৰ্যক নাসাযুক্ত, কিছুমান নাসাৰন্ধ্ৰহীন; কিছুমানৰ নাসা গজসন্নিভ, আৰু কিছুমানৰ নাসিকা ললাটত উচ্ছ হৈ তাতেই শ্বাস লোৱা যেন। কিছুমান হস্তিপাদা, কিছুমান মহাপাদা, কিছুমান গোপাদা, কিছুমানৰ পাদত ৰোম; কিছুমানৰ শিৰ-গ্ৰীৱা অতি বৃহৎ, কিছুমানৰ কুচ-উদৰ অতি বৃহৎ। কিছুমানৰ মুখ-নেত্ৰ অতি বিশাল; কিছুমানৰ জিহ্বা আৰু নখ দীঘল। কিছুমান অজমুখী, কিছুমান হস্তিমুখী, কিছুমান গোমুখী, কিছুমান সূকৰীমুখী; আন কিছুমান হয়-উষ্ট্ৰ-খৰমুখী। শূল-মুদ্গৰ হাতে ধৰি, সদা ক্ৰোধিণী আৰু কলহপ্ৰিয়া; ধূম্ৰকেশী, কৰাল আৰু বিকৃতাননা—নিৰন্তৰ পান কৰি, মাংস আৰু সুৰাত আসক্ত; মাংস-শোণিতে লিপ্ত অঙ্গ, মাংস-শোণিতভোজিনী। এনে ৰোমহর্ষণকাৰী দৰ্শনযুক্ত ৰাক্ষসীসকলক কপিশ্ৰেষ্ঠে এক মহাবৃক্ষৰ কাণ্ড ঘেৰি বহি থকা দেখিলে।
Verse 10
विकृताः पिङ्गलाः कालीः क्रोधनाः कलहप्रियाः।कालायसमहाशूलकूटमुद्गरधारिणीः।।5.17.9।।वराहमृगशार्दूलमहिषाजशिवामुखीः।गजोष्ट्रहयपादीश्च निखातशिरसोऽपराः।।5.17.10।।एकहस्तैकपादाश्च खरकर्ण्यश्वकर्णिकाः।गोकर्णीर्हस्तिकर्णीश्च हरिकर्णीस्तथापराः।।5.17.11।।अनासा अतिनासाश्च तिर्यङ्नासा विनासिकाः।गजसन्निभनासाश्च ललाटोच्छवासनासिकाः।।5.17.12।।हस्तिपादा महापादा गोपादाः पादचूलिकाः।अतिमात्रशिरोग्रीवा अतिमात्रकुचोदरीः।।5.17.13।।अतिमात्रास्यनेत्राश्च दीर्घजिह्वानखास्तथा।अजामुखीर्हस्तिमुखीर्गोमुखीस्सूकरीमुखीः।।5.17.14।।हयोष्ट्रखरवक्त्राश्च राक्षसीर्घोरदर्शनाः।शूलमुद्गरहस्ताश्च क्रोधनाः कलहप्रियाः।।5.17.15।।कराला धूम्रकेशीश्च राक्षसीर्विकृताननाः।पिबन्ती: सततं पानं सदा मांससुराप्रियाः।।5.17.16।।मांसशोणितदिग्धाङ्गीर्मांसशोणितभोजनाः।ता ददर्श कपिश्रेष्ठो रोमहर्षणदर्शनाः।।5.17.17।।स्कन्धवन्तमुपासीनाः परिवार्य वनस्पतिम्।
হনুমানে ভয়ংকৰ দৰ্শনৰ ৰাক্ষসী প্ৰহৰিণীসকলক দেখিলে—বিকৃত, পিঙ্গল বা কালীবৰ্ণ, ক্ৰোধিণী আৰু কলহপ্ৰিয়া; কালায়সৰ মহাশূল, কূট আৰু মুদ্গৰ ধাৰিণী; বৰাহ, মৃগ, শাৰ্দূল, মহিষ, অজ আৰু শিৱা (শৃগাল) সদৃশ মুখযুক্তা; কিছুমানৰ গজ-উষ্ট্ৰ-হয় সদৃশ পাদ; কিছুমানৰ শিৰ ধড়ত ধসা; কিছুমান একহস্ত-একপাদী; কিছুমানৰ কৰ্ণ খৰ, অশ্ব, গৌ, হস্তী বা বানৰ সদৃশ; কিছুমান অনাসা, কিছুমান অতিনাসা, কিছুমান তিৰ্যক নাসা, কিছুমান বিনাসিকা; কিছুমান গজসন্নিভ নাসাযুক্ত, কিছুমানৰ ললাটত নাসিকা থকাৰ দৰে তাতেৰে শ্বাস লয়; হস্তিপাদ, মহাপাদ, গোপাদ বা পাদচূলিকাযুক্তা; অতিমাত্ৰ শিৰ-গ্ৰীৱা, অতিমাত্ৰ কুচ-উদৰ; অতিমাত্ৰ আস্য-নেত্ৰ, দীৰ্ঘ জিহ্বা আৰু নখ; অজমুখী, হস্তিমুখী, গোমুখী, সূকৰি-মুখী; হয়-উষ্ট্ৰ-খৰবক্ত্ৰা—হাতে শূল-মুদ্গৰ ধৰি, সদা পানৰত, মাংস আৰু সুৰাপ্ৰিয়া; মাংস-শোণিতে লিপ্ত অঙ্গ আৰু মাংস-শোণিতভোজিনী। তেওঁলোকে মহাবৃক্ষৰ স্কন্ধসদৃশ থুঁটক ঘেৰি বহি আছিল।
Verse 11
विकृताः पिङ्गलाः कालीः क्रोधनाः कलहप्रियाः।कालायसमहाशूलकूटमुद्गरधारिणीः।।5.17.9।।वराहमृगशार्दूलमहिषाजशिवामुखीः।गजोष्ट्रहयपादीश्च निखातशिरसोऽपराः।।5.17.10।।एकहस्तैकपादाश्च खरकर्ण्यश्वकर्णिकाः।गोकर्णीर्हस्तिकर्णीश्च हरिकर्णीस्तथापराः।।5.17.11।।अनासा अतिनासाश्च तिर्यङ्नासा विनासिकाः।गजसन्निभनासाश्च ललाटोच्छवासनासिकाः।।5.17.12।।हस्तिपादा महापादा गोपादाः पादचूलिकाः।अतिमात्रशिरोग्रीवा अतिमात्रकुचोदरीः।।5.17.13।।अतिमात्रास्यनेत्राश्च दीर्घजिह्वानखास्तथा।अजामुखीर्हस्तिमुखीर्गोमुखीस्सूकरीमुखीः।।5.17.14।।हयोष्ट्रखरवक्त्राश्च राक्षसीर्घोरदर्शनाः।शूलमुद्गरहस्ताश्च क्रोधनाः कलहप्रियाः।।5.17.15।।कराला धूम्रकेशीश्च राक्षसीर्विकृताननाः।पिबन्ती: सततं पानं सदा मांससुराप्रियाः।।5.17.16।।मांसशोणितदिग्धाङ्गीर्मांसशोणितभोजनाः।ता ददर्श कपिश्रेष्ठो रोमहर्षणदर्शनाः।।5.17.17।।स्कन्धवन्तमुपासीनाः परिवार्य वनस्पतिम्।
কিছুমান একহস্ত-একপাদী আছিল; কিছুমানৰ কৰ্ণ খৰ বা অশ্ব সদৃশ; আন কিছুমানৰ কৰ্ণ গৌ, হস্তী বা বানৰ সদৃশ আছিল।
Verse 12
विकृताः पिङ्गलाः कालीः क्रोधनाः कलहप्रियाः।कालायसमहाशूलकूटमुद्गरधारिणीः।।5.17.9।।वराहमृगशार्दूलमहिषाजशिवामुखीः।गजोष्ट्रहयपादीश्च निखातशिरसोऽपराः।।5.17.10।।एकहस्तैकपादाश्च खरकर्ण्यश्वकर्णिकाः।गोकर्णीर्हस्तिकर्णीश्च हरिकर्णीस्तथापराः।।5.17.11।।अनासा अतिनासाश्च तिर्यङ्नासा विनासिकाः।गजसन्निभनासाश्च ललाटोच्छवासनासिकाः।।5.17.12।।हस्तिपादा महापादा गोपादाः पादचूलिकाः।अतिमात्रशिरोग्रीवा अतिमात्रकुचोदरीः।।5.17.13।।अतिमात्रास्यनेत्राश्च दीर्घजिह्वानखास्तथा।अजामुखीर्हस्तिमुखीर्गोमुखीस्सूकरीमुखीः।।5.17.14।।हयोष्ट्रखरवक्त्राश्च राक्षसीर्घोरदर्शनाः।शूलमुद्गरहस्ताश्च क्रोधनाः कलहप्रियाः।।5.17.15।।कराला धूम्रकेशीश्च राक्षसीर्विकृताननाः।पिबन्ती: सततं पानं सदा मांससुराप्रियाः।।5.17.16।।मांसशोणितदिग्धाङ्गीर्मांसशोणितभोजनाः।ता ददर्श कपिश्रेष्ठो रोमहर्षणदर्शनाः।।5.17.17।।स्कन्धवन्तमुपासीनाः परिवार्य वनस्पतिम्।
কিছুমান অনাসা আছিল, কিছুমান অতিনাসা; কিছুমানৰ নাসা তিৰ্যক, কিছুমান বিনা নাসাৰন্ধ্ৰ। কিছুমানৰ নাসা গজসদৃশ আছিল, আৰু কিছুমানৰ ললাটত নাসাৰন্ধ্ৰ থকাৰ দৰে তাতেৰে শ্বাস চলিছিল।
Verse 13
विकृताः पिङ्गलाः कालीः क्रोधनाः कलहप्रियाः।कालायसमहाशूलकूटमुद्गरधारिणीः।।5.17.9।।वराहमृगशार्दूलमहिषाजशिवामुखीः।गजोष्ट्रहयपादीश्च निखातशिरसोऽपराः।।5.17.10।।एकहस्तैकपादाश्च खरकर्ण्यश्वकर्णिकाः।गोकर्णीर्हस्तिकर्णीश्च हरिकर्णीस्तथापराः।।5.17.11।।अनासा अतिनासाश्च तिर्यङ्नासा विनासिकाः।गजसन्निभनासाश्च ललाटोच्छवासनासिकाः।।5.17.12।।हस्तिपादा महापादा गोपादाः पादचूलिकाः।अतिमात्रशिरोग्रीवा अतिमात्रकुचोदरीः।।5.17.13।।अतिमात्रास्यनेत्राश्च दीर्घजिह्वानखास्तथा।अजामुखीर्हस्तिमुखीर्गोमुखीस्सूकरीमुखीः।।5.17.14।।हयोष्ट्रखरवक्त्राश्च राक्षसीर्घोरदर्शनाः।शूलमुद्गरहस्ताश्च क्रोधनाः कलहप्रियाः।।5.17.15।।कराला धूम्रकेशीश्च राक्षसीर्विकृताननाः।पिबन्ती: सततं पानं सदा मांससुराप्रियाः।।5.17.16।।मांसशोणितदिग्धाङ्गीर्मांसशोणितभोजनाः।ता ददर्श कपिश्रेष्ठो रोमहर्षणदर्शनाः।।5.17.17।।स्कन्धवन्तमुपासीनाः परिवार्य वनस्पतिम्।
কিছুমানৰ পা হাতীৰ পা সদৃশ আছিল; কিছুমানৰ পা অতি বৃহৎ; কিছুমানৰ গৰুৰ খুৰৰ দৰে, আৰু কিছুমানৰ পাৱতেও ৰোম গজিছিল। কিছুমানৰ মূৰ আৰু গ্ৰীৱা অতি-মাত্ৰ ডাঙৰ, আৰু কিছুমানৰ স্তন আৰু উদৰ অত্যধিক বৃহৎ আছিল।
Verse 14
विकृताः पिङ्गलाः कालीः क्रोधनाः कलहप्रियाः।कालायसमहाशूलकूटमुद्गरधारिणीः।।5.17.9।।वराहमृगशार्दूलमहिषाजशिवामुखीः।गजोष्ट्रहयपादीश्च निखातशिरसोऽपराः।।5.17.10।।एकहस्तैकपादाश्च खरकर्ण्यश्वकर्णिकाः।गोकर्णीर्हस्तिकर्णीश्च हरिकर्णीस्तथापराः।।5.17.11।।अनासा अतिनासाश्च तिर्यङ्नासा विनासिकाः।गजसन्निभनासाश्च ललाटोच्छवासनासिकाः।।5.17.12।।हस्तिपादा महापादा गोपादाः पादचूलिकाः।अतिमात्रशिरोग्रीवा अतिमात्रकुचोदरीः।।5.17.13।।अतिमात्रास्यनेत्राश्च दीर्घजिह्वानखास्तथा।अजामुखीर्हस्तिमुखीर्गोमुखीस्सूकरीमुखीः।।5.17.14।।हयोष्ट्रखरवक्त्राश्च राक्षसीर्घोरदर्शनाः।शूलमुद्गरहस्ताश्च क्रोधनाः कलहप्रियाः।।5.17.15।।कराला धूम्रकेशीश्च राक्षसीर्विकृताननाः।पिबन्ती: सततं पानं सदा मांससुराप्रियाः।।5.17.16।।मांसशोणितदिग्धाङ्गीर्मांसशोणितभोजनाः।ता ददर्श कपिश्रेष्ठो रोमहर्षणदर्शनाः।।5.17.17।।स्कन्धवन्तमुपासीनाः परिवार्य वनस्पतिम्।
সিহঁতৰ মুখ আৰু চকু অতি-মাত্ৰ ডাঙৰ আছিল; তদুপৰি জিভা আৰু নখো দীঘল আছিল। কিছুমান আছিল ছাগলীমুখী, কিছুমান হাতীমুখী, কিছুমান গোমুখী, আৰু কিছুমান সূকুৰীমুখী।
Verse 15
विकृताः पिङ्गलाः कालीः क्रोधनाः कलहप्रियाः।कालायसमहाशूलकूटमुद्गरधारिणीः।।5.17.9।।वराहमृगशार्दूलमहिषाजशिवामुखीः।गजोष्ट्रहयपादीश्च निखातशिरसोऽपराः।।5.17.10।।एकहस्तैकपादाश्च खरकर्ण्यश्वकर्णिकाः।गोकर्णीर्हस्तिकर्णीश्च हरिकर्णीस्तथापराः।।5.17.11।।अनासा अतिनासाश्च तिर्यङ्नासा विनासिकाः।गजसन्निभनासाश्च ललाटोच्छवासनासिकाः।।5.17.12।।हस्तिपादा महापादा गोपादाः पादचूलिकाः।अतिमात्रशिरोग्रीवा अतिमात्रकुचोदरीः।।5.17.13।।अतिमात्रास्यनेत्राश्च दीर्घजिह्वानखास्तथा।अजामुखीर्हस्तिमुखीर्गोमुखीस्सूकरीमुखीः।।5.17.14।।हयोष्ट्रखरवक्त्राश्च राक्षसीर्घोरदर्शनाः।शूलमुद्गरहस्ताश्च क्रोधनाः कलहप्रियाः।।5.17.15।।कराला धूम्रकेशीश्च राक्षसीर्विकृताननाः।पिबन्ती: सततं पानं सदा मांससुराप्रियाः।।5.17.16।।मांसशोणितदिग्धाङ्गीर्मांसशोणितभोजनाः।ता ददर्श कपिश्रेष्ठो रोमहर्षणदर्शनाः।।5.17.17।।स्कन्धवन्तमुपासीनाः परिवार्य वनस्पतिम्।
হনুমানে ঘোৰ-দৰ্শনৰ ৰাক্ষসীসকলক দেখিলে—কিছুমানৰ মুখ ঘোঁৰা, উট আৰু গাধাৰ দৰে আছিল। শূল আৰু মুদ্গৰ হাতে ধৰি, সিহঁত ক্ৰোধশীল আৰু কলহপ্ৰিয় আছিল।
Verse 16
विकृताः पिङ्गलाः कालीः क्रोधनाः कलहप्रियाः।कालायसमहाशूलकूटमुद्गरधारिणीः।।5.17.9।।वराहमृगशार्दूलमहिषाजशिवामुखीः।गजोष्ट्रहयपादीश्च निखातशिरसोऽपराः।।5.17.10।।एकहस्तैकपादाश्च खरकर्ण्यश्वकर्णिकाः।गोकर्णीर्हस्तिकर्णीश्च हरिकर्णीस्तथापराः।।5.17.11।।अनासा अतिनासाश्च तिर्यङ्नासा विनासिकाः।गजसन्निभनासाश्च ललाटोच्छवासनासिकाः।।5.17.12।।हस्तिपादा महापादा गोपादाः पादचूलिकाः।अतिमात्रशिरोग्रीवा अतिमात्रकुचोदरीः।।5.17.13।।अतिमात्रास्यनेत्राश्च दीर्घजिह्वानखास्तथा।अजामुखीर्हस्तिमुखीर्गोमुखीस्सूकरीमुखीः।।5.17.14।।हयोष्ट्रखरवक्त्राश्च राक्षसीर्घोरदर्शनाः।शूलमुद्गरहस्ताश्च क्रोधनाः कलहप्रियाः।।5.17.15।।कराला धूम्रकेशीश्च राक्षसीर्विकृताननाः।पिबन्ती: सततं पानं सदा मांससुराप्रियाः।।5.17.16।।मांसशोणितदिग्धाङ्गीर्मांसशोणितभोजनाः।ता ददर्श कपिश्रेष्ठो रोमहर्षणदर्शनाः।।5.17.17।।स्कन्धवन्तमुपासीनाः परिवार्य वनस्पतिम्।
হনুমানে কৰাল মুখৰ, ধূম্ৰবৰ্ণ কেশধাৰী আৰু বিকৃত মুখাৱয়ৱৰ ৰাক্ষসীসকলক দেখিলে—সিহঁতে সদায় পান কৰি থাকিছিল, আৰু সদা মাংস আৰু সুৰাত আসক্ত আছিল।
Verse 17
विकृताः पिङ्गलाः कालीः क्रोधनाः कलहप्रियाः।कालायसमहाशूलकूटमुद्गरधारिणीः।।5.17.9।।वराहमृगशार्दूलमहिषाजशिवामुखीः।गजोष्ट्रहयपादीश्च निखातशिरसोऽपराः।।5.17.10।।एकहस्तैकपादाश्च खरकर्ण्यश्वकर्णिकाः।गोकर्णीर्हस्तिकर्णीश्च हरिकर्णीस्तथापराः।।5.17.11।।अनासा अतिनासाश्च तिर्यङ्नासा विनासिकाः।गजसन्निभनासाश्च ललाटोच्छवासनासिकाः।।5.17.12।।हस्तिपादा महापादा गोपादाः पादचूलिकाः।अतिमात्रशिरोग्रीवा अतिमात्रकुचोदरीः।।5.17.13।।अतिमात्रास्यनेत्राश्च दीर्घजिह्वानखास्तथा।अजामुखीर्हस्तिमुखीर्गोमुखीस्सूकरीमुखीः।।5.17.14।।हयोष्ट्रखरवक्त्राश्च राक्षसीर्घोरदर्शनाः।शूलमुद्गरहस्ताश्च क्रोधनाः कलहप्रियाः।।5.17.15।।कराला धूम्रकेशीश्च राक्षसीर्विकृताननाः।पिबन्ती: सततं पानं सदा मांससुराप्रियाः।।5.17.16।।मांसशोणितदिग्धाङ्गीर्मांसशोणितभोजनाः।ता ददर्श कपिश्रेष्ठो रोमहर्षणदर्शनाः।।5.17.17।।स्कन्धवन्तमुपासीनाः परिवार्य वनस्पतिम्।
মাংস আৰু শোণিতে লিপ্ত অঙ্গধাৰী, মাংস-শোণিত ভক্ষণকাৰিণী, ৰোমহৰ্ষণকাৰী দৰ্শনৰ সিহঁতক কপিশ্ৰেষ্ঠে দেখিলে—এটা মহাবৃক্ষৰ কাণ্ডৰ কাষত বহি, তাক চাৰিওফালে ঘেৰি ৰৈছিল।
Verse 18
तस्याधस्ताच्च तां देवीं राजपुत्रीमनिन्दिताम्।।।।लक्षयामास लक्ष्मीवान् हनुमान् जनकात्मजाम्।
সেই গছৰ তলতে লক্ষ্মীৱান পৱনপুত্ৰ হনুমানে অৱশেষত নিৰ্দোষ ৰাজকুমাৰী জনকনন্দিনী সীতা দেৱীক চিনাক্ত কৰিলে।
Verse 19
निष्प्रभां शोकसन्तप्तां मलसङ्कुलमूर्धजाम्।।।।क्षीणपुण्यां च्युतां भूमौ तारां निपतितामिव।
তেওঁ নিস্প্ৰভা, শোকত দগ্ধ, ধূলি-মলত জটিল কেশধাৰী আছিল; যেন পুণ্য ক্ষীণ হৈ পৃথিৱীত পতিত তৰা—তেনে সীতাক দেখা গৈছিল।
Verse 20
चारित्रव्यपदेशाढ्यां भर्तृदर्शनदुर्गताम्।।।।भूषणैरुत्तमैर्हीनां भर्तृवात्सल्यभूषणाम्।
নিৰ্মল চৰিত্ৰে খ্যাত হ’লেও, ভৰ্তৃদৰ্শনৰ আকুলতাত তেওঁ ব্যাকুল আছিল; উত্তম ভূষণহীন হ’লেও, ভৰ্তৃপ্ৰেম আৰু পতিব্ৰতা ধৰ্মই আছিল তেওঁৰ সত্য ভূষণ।
Verse 21
राक्षसाधिपसंरुद्धां बन्धुभिश्च विना कृताम्।।।।वियूथां सिंहसंरुद्धां बद्धां गजवधूमिव।
ৰাক্ষসাধিপতিয়ে ঘেৰাও কৰি ৰাখিছিল আৰু বন্ধুজনেৰে বিচ্ছিন্ন কৰা হৈছিল; তেওঁ যেন দলেৰে বিচ্ছিন্ন, সিংহে ঘেৰাও কৰা, বন্ধনবদ্ধ গজবধূৰ দৰে দেখা গৈছিল।
Verse 22
चन्द्ररेखां पयोदान्ते शारदाभ्रैरिवावृताम्।।।।क्लिष्टरूपामसंस्पर्शादयुक्तामिव वल्लकीम्।
বৰষাৰ অন্তত শৰৎকালৰ মেঘে আৱৃত চন্দ্ৰৰ সৰু কিৰণ-ৰেখাৰ দৰে তাই দেখা দিছিল; স্বামীৰ স্পৰ্শ নোপোৱাত ক্লিষ্ট-ৰূপা হৈ ক্ষীণ, ব্যৱহাৰ নোহোৱা বীণাৰ দৰে—যাৰ মধুৰ ধ্বনি ম্লান হৈ পৰে।
Verse 23
सीतां भर्तृवशे युक्तामयुक्तां राक्षसीवशे।।।।अशोकवनिकामथ्ये शोकसागरमाप्लुताम्।ताभिः परिवृतां तत्र सग्रहामिव रोहिणीम्।।।।ददर्श हनुमान् देवीं लतामकुसुमामिव।
হনুমানে অশোকবনিকাৰ মাজত শোকসাগৰত আপ্লুত দেৱী সীতাক দেখিলে—যি স্বামীৰ আশ্ৰয়ত থাকিবলৈ যোগ্য, কিন্তু ৰাক্ষসীসকলৰ বশত বলপূৰ্বকভাৱে পৰি আছিল। সিহঁতে ঘেৰি ধৰাত তাই দুৰ্গ্ৰহে আৱৃত ৰোহিণীৰ দৰে, আৰু কুসুমবিহীন লতাৰ দৰে দেখা দিছিল।
Verse 24
सीतां भर्तृवशे युक्तामयुक्तां राक्षसीवशे।।5.17.23।।अशोकवनिकामथ्ये शोकसागरमाप्लुताम्।ताभिः परिवृतां तत्र सग्रहामिव रोहिणीम्।।5.17.24।।ददर्श हनुमान् देवीं लतामकुसुमामिव।
অশোকবনিকাৰ মাজত শোকসাগৰত আপ্লুত, তাত সিহঁত নাৰীসকলে ঘেৰি ধৰা দেৱী সীতাক হনুমানে দেখিলে—দুৰ্গ্ৰহে আৱৃত ৰোহিণীৰ দৰে, কুসুমবিহীন লতাৰ দৰে।
Verse 25
सा मलेन च दिग्धाङ्गी वपुषा चाप्यलङ्कृता।।।।मृणाली पङ्कदिग्धेव विभाति न विभाति च।
তাইৰ অংগসমূহ মলিনতাৰে লিপ্ত আছিল আৰু দেহো অলংকাৰবিহীন; তথাপি তাই উজ্জ্বল যেনো লাগিছিল, আকৌ উজ্জ্বল নলাগিছিলো—কাদাত লিপ্ত মৃণালী যেন, যি দীপ্তিও দেখুৱায় আৰু ম্লানতাও।
Verse 26
मलिनेन तु वस्त्रेण परिक्लिष्टेन भामिनीम्।।।।संवृतां मृगशाबाक्षीं ददर्श हनुमान् कपिः।तां देवीं दीनवदनामदीनां भर्तृतेजसा।।।।रक्षितां स्वेन शीलेन सीतामसितलोचनाम्।
মলিন আৰু জীৰ্ণ বস্ত্ৰেৰে আৱৃত, মৃগশাৱকৰ দৰে চকু থকা সেই মনোহৰী ভামিনীজনীক বানৰ হনুমানে দেখিলে।
Verse 27
मलिनेन तु वस्त्रेण परिक्लिष्टेन भामिनीम्।।5.17.26।।संवृतां मृगशाबाक्षीं ददर्श हनुमान् कपिः।तां देवीं दीनवदनामदीनां भर्तृतेजसा।।5.17.27।।रक्षितां स्वेन शीलेन सीतामसितलोचनाम्।
দুঃখত দীনমুখী হ’লেও স্বামীৰ তেজে অন্তৰত অদীন, নিজৰ শীলধৰ্মেৰে ৰক্ষিত, অসিতলোচনা দেৱী সীতাক সি দেখিলে।
Verse 28
तां दृष्ट्वा हनुमान् सीतां मृगशाबनिभेक्षणाम्।मृगकन्यामिव त्रस्तां वीक्षमाणां समन्ततः।।।।दहन्तीमिव निःश्वासैर्वृक्षान् पल्लवधारिणः।संघातमिव शोकानां दुःखस्योर्मिमिवोत्थिताम्।।।।
মৃগশাৱকৰ দৰে দৃষ্টি থকা সীতাক দেখি হনুমানে তেওঁক মৃগকন্যাৰ দৰে ত্ৰস্ত, চৌদিশে চাই থকা দেখিলে; তেওঁৰ নিশ্বাসে যেন কোমল পল্লৱধাৰী বৃক্ষসমূহ দহি পেলাইছে—শোকৰ ঘন সংঘাতৰ দৰে, দুঃখৰ উত্থিত ঢৌৰ দৰে।
Verse 29
तां दृष्ट्वा हनुमान् सीतां मृगशाबनिभेक्षणाम्।मृगकन्यामिव त्रस्तां वीक्षमाणां समन्ततः।।5.17.28।।दहन्तीमिव निःश्वासैर्वृक्षान् पल्लवधारिणः।संघातमिव शोकानां दुःखस्योर्मिमिवोत्थिताम्।।5.17.29।।
মৃগশাৱকৰ দৰে দৃষ্টি থকা সীতাক দেখি হনুমানে তেওঁক মৃগকন্যাৰ দৰে ত্ৰস্ত, চৌদিশে চাই থকা দেখিলে; তেওঁৰ নিশ্বাসে যেন কোমল পল্লৱধাৰী বৃক্ষসমূহ দহি পেলাইছে—শোকৰ ঘন সংঘাতৰ দৰে, দুঃখৰ উত্থিত ঢৌৰ দৰে।
Verse 30
तां क्षमां सुविभक्ताङ्गी विनाभरणशोभिनीम्।।।।प्रहर्षमतुलं लेभे मारुतिः प्रेक्ष्य मैथिलीम्।
ক্ষমাশীলা, সু-বিভক্ত অঙ্গ-প্ৰত্যঙ্গযুক্তা, অলংকাৰ নথাকিলেও দীপ্তিময়ী মৈথিলীক দেখি মাৰুতিয়ে অতুল হর্ষ লাভ কৰিলে।
Verse 31
हर्षजानि च सोऽश्रूणि तां दृष्ट्वा मदिरेक्षणाम्।मुमुचे हनुमांस्तत्र नमश्चक्रे च राघवम्।।।।
মদিৰাৰ দৰে মনোহৰ চকু থকা তেওঁক দেখি হনুমানে হর্ষজাত অশ্ৰু ঝৰালে, আৰু তাতেই ৰাঘৱ (শ্ৰীৰাম)ক নমস্কাৰ কৰিলে।
Verse 32
नमस्कृत्वा च रामाय लक्ष्मणाय च वीर्यवान्।सीतादर्शनसंहृष्टो हनुमान् संवृतोऽभवत्।।।।
ৰাম আৰু লক্ষ্মণক নমস্কাৰ কৰি, সীতাদৰ্শনত হৰ্ষিত সেই বীৰ হনুমানে নিজকে গোপনে ঢাকি ৰাখি অপেক্ষা কৰি থাকিল।
Frequently Asked Questions
Hanumān must balance urgency with non-exposure: after locating Sītā, he restrains immediate contact, offers inward salutations, and conceals himself—prioritizing her safety and mission integrity over emotional impulse.
True strength is ethical steadiness: Sītā’s dharma remains luminous despite physical degradation, and Hanumān’s devotion is validated through disciplined, non-disruptive action guided by purpose rather than reaction.
Aśokavanikā (Ashoka Grove) as the captivity landscape; the guarding rākṣasī-circle around a large tree trunk as a security motif; and the vallakī (lute) and Rohiṇī simile as cultural-astral references used to encode Sītā’s condition and isolation.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.