Sarga 54
लङ्कादाहः — The Burning of Lanka (Catuḥpañcāśaḥ Sargaḥ)
सुन्दरकाण्ड
ਸৰ্গ ৫৪ত হনুমানৰ দ্বাৰা লংকা দহনৰ বিৱৰণ দিয়া হৈছে। সীতাৰ সন্ধান আৰু ৰাৱণৰ সৈতে কথোপকথনৰ পিছত, হনুমানে তেওঁৰ নেজত লগা জুইক লংকাৰ বিনাশৰ বাবে ব্যৱহাৰ কৰাৰ সিদ্ধান্ত লয়। তেওঁ এটা ছাদৰ পৰা আন এটা ছাদলৈ জপিয়াই গৈ প্ৰহস্ত, মহাপাৰ্শ্ব, ইন্দ্ৰজিৎ আৰু আন প্ৰধান ৰাক্ষসসকলৰ ভৱনবোৰত জুই লগাই দিয়ে। কিন্তু ধৰ্ম আৰু ভৱিষ্যতৰ মিত্ৰতাৰ চিন স্বৰূপে, তেওঁ বিভীষণৰ গৃহক সুৰক্ষিত কৰি ৰাখে। তাৰ পিছত হনুমান ৰাৱণৰ মূল প্ৰাসাদলৈ আগবাঢ়ে, যি মেৰু পৰ্বতৰ দৰে বিশাল আৰু ৰত্নখচিত আছিল। তেওঁ প্ৰলয়ৰ মেঘৰ দৰে গৰ্জন কৰি সেই প্ৰাসাদত অগ্নি সংযোগ কৰে। বতাহৰ সহায়ত জুই দাউদাউ কৈ জ্বলি উঠে, যাৰ ফলত সোণৰ খিৰিকী আৰু মণি-মুক্তাৰ গাঁথনিবোৰ খহি পৰে। ৰাক্ষসসকলৰ মাজত হাহাকাৰ লাগে আৰু তেওঁলোকে ভাবিবলৈ ধৰে যে এই বানৰজন ইন্দ্ৰ, যম নে সাক্ষাৎ কাল। দেৱতাসকলে হনুমানৰ এই বীৰত্বপূৰ্ণ কাৰ্যৰ প্ৰশংসা কৰে।
Shlokas
Verse 1
वीक्षमाणस्ततो लङ्कां कपिः कृतमनोरथः।।।।वर्धमानसमुत्साहः कार्यशेषमचिन्तयत्।
তাৰ পিছত কপি নিজৰ মনোৰথ সিদ্ধ কৰি লংকাক চালে; উৎসাহ বাঢ়ি উঠিল আৰু বাকী থকা কৰ্তব্য কি আছে সেয়া চিন্তা কৰিলে।
Verse 2
किन्नु खल्ववशिष्टं मे कर्तव्यमिह साम्प्रतम्।।।।यदेषां रक्षसां भूयः सन्तापजननं भवेत्।
“এতিয়া ইয়াত মোৰ বাবে সঁচাকৈ কি কৰণীয় বাকী আছে? এই ৰাক্ষসসকলৰ ওপৰত পুনৰ অধিক সন্তাপ জন্মাবলৈ মই কি কৰিব পাৰোঁ?”
Verse 3
वनं तावत्प्रमथितं प्रकृष्टा राक्षसा हताः।।।बलैकदेशः क्षपितश्शेषं दुर्गविनाशनम्।
বনখন সম্পূৰ্ণৰূপে চূর্ণ-বিচূর্ণ হ’ল; শ্ৰেষ্ঠ ৰাক্ষসসকল নিধন হ’ল। সেনাবলৰ এটা অংশ ক্ষয়প্ৰাপ্ত হ’ল—এতিয়া কেৱল দুৰ্গধ্বংসই অৱশিষ্ট।
Verse 4
दुर्गे विनाशिते कर्म भवेत्सुखपरिश्रमम्।अल्पयत्नेन कार्येऽस्मिन् मम स्यात्सफलश्श्रमः।।।।
দুৰ্গ নাশ হ’লে মোৰ কৰ্ম সুখদ ফলযুক্ত পৰিশ্ৰম হ’ব। এই কাৰ্যত অল্প প্ৰয়াসতেই মোৰ শ্ৰম সফল হ’ব।
Verse 5
यो ह्ययं मम लाङ्गूले दीप्यते हव्यवाहनः।अस्य सन्तर्पणं न्याय्यं कर्तुमेभिर्गृहोत्तमैः।।।।
“মোৰ লাঙুলত যি হব্যবাহন অগ্নি দীপ্ত হৈছে, এই শ্ৰেষ্ঠ গৃহসমূহেৰে তাক সন্তৰ্পণ কৰা উচিত।”
Verse 6
ततः प्रदीप्तलाङ्गूलस्सविद्युदिव तोयदः।भवनाग्रेषु लङ्काया विचचार महाकपिः।।।।
তাৰ পাছত দীপ্ত লাঙুলধাৰী মহাকপি লংকাৰ ভৱনশিখৰসমূহৰ ওপৰে ওপৰে বিচৰণ কৰিলে—বিজুলীৰে চিহ্নিত বৰষুণীয়া মেঘৰ দৰে।
Verse 7
गृहाद्गृहं राक्षसानामुद्यानानि च वानरः।वीक्षमाणो ह्यसन्त्रस्तः प्रासादांश्च चचार सः।।।।
ৰাক্ষসসকলৰ ঘৰে ঘৰে, তেওঁলোকৰ উদ্যান আৰু উচ্চ প্ৰাসাদসমূহ নিৰুৎসাহ ভয় নোহোৱাকৈ শান্তচিত্তে চাই সেই বানৰজন ঘূৰি ফুৰিল।
Verse 8
अवप्लुत्य महावेगः प्रहस्तस्य निवेशनम्।अग्निं तत्र स निक्षिप्य श्वसनेन समो बली।।।।ततोऽन्यत्पुप्लुवे वेश्म महापार्श्वस्य वीर्यवान्।मुमोच हनुमानग्निं कालानलशिखोपमम्।।।।
মহাবেগী আৰু বলৱান, বায়ুৰ সম গতি থকা সি প্ৰহস্তৰ নিবাসত ঝাঁপ দি তাত অগ্নি নিক্ষেপ কৰিলে। তাৰ পাছত বীৰ্যৱান হনুমানে মহাপাৰ্শ্বৰ অন্য ভৱনত জঁপিয়াই, ক’লানলৰ শিখাৰ সদৃশ প্ৰলয়াগ্নি মুকলি কৰি দিলে।
Verse 9
अवप्लुत्य महावेगः प्रहस्तस्य निवेशनम्।अग्निं तत्र स निक्षिप्य श्वसनेन समो बली।।5.54.8।।ततोऽन्यत्पुप्लुवे वेश्म महापार्श्वस्य वीर्यवान्।मुमोच हनुमानग्निं कालानलशिखोपमम्।।5.54.9।।
মহাবেগী আৰু বলৱান, বায়ুৰ সম গতি থকা সি প্ৰহস্তৰ নিবাসত ঝাঁপ দি তাত অগ্নি নিক্ষেপ কৰিলে। তাৰ পাছত বীৰ্যৱান হনুমানে মহাপাৰ্শ্বৰ অন্য ভৱনত জঁপিয়াই, ক’লানলৰ শিখাৰ সদৃশ প্ৰলয়াগ্নি মুকলি কৰি দিলে।
Verse 10
वज्रदंष्ट्रस्य च तदा पुप्लुवे स महाकपिः।शुकस्य च महातेजास्सारणस्य च धीमतः।।।।
সেই সময়ত মহাতেজস্বী মহাকপিয়ে বজ্ৰদংষ্ট্ৰৰ, লগতে শুক আৰু ধীমন্ত সাৰণৰ বাসগৃহসমূহৰ ওপৰত জঁপিয়াই পৰিল।
Verse 11
तथा चेन्द्रजितो वेश्म ददाह हरियूथपः।जम्बुमाले स्सुमालेश्च ददाह भवनं ततः।।।।
সেইদৰে হৰিযূথপে ইন্দ্ৰজিতৰ বাসগৃহ দহিলে; তাৰ পিছত জম্বুমালী আৰু সুমালীৰ ঘৰসমূহো জ্বলাই দিলে।
Verse 12
रश्मिकेतोश्च भवनं सूर्यशत्रोस्तथैव च।ह्रस्वकर्णस्य दंष्ट्रस्य रोमशस्य च रक्षसः।।।।युद्धोन्मत्तस्य मत्तस्य ध्वजग्रीवस्य रक्षसः।विद्युज्जिह्वस्य घोरस्य तथा हस्तिमुखस्य च।।।।करालस्य पिशाचस्य शोणिताक्षस्य चैव हि।कुम्भकर्णस्य भवनं मकराक्षस्य चैव हि।।।।यज्ञशत्रोश्च भवनं ब्रह्मशत्रोस्तथैव च।नरान्तकस्य कुम्भस्य निकुम्भस्य दुरात्मनः।।।।वर्जयित्वा महातेजा विभीषणगृहं प्रति।क्रममाणः क्रमेणैव ददाह हरिपुङ्गवः।।।।
তাৰ পিছত মহাতেজস্বী হৰিপুঙ্গৱে নগৰৰ মাজেৰে ক্ৰমে ক্ৰমে আগবাঢ়ি ৰশ্মিকেতু, সূৰ্যশত্ৰু, হ্ৰস্বকৰ্ণ, দংষ্ট্ৰ, ৰোমশ, যুদ্ধোন্মত্ত, মত্ত, ধ্বজগ্ৰীৱ, ভয়ংকৰ বিদ্যুজ্জিহ্ব, হস্তিমুখ, কৰাল, পিশাচ, শোণিতাক্ষ, কুম্ভকৰ্ণ, মকৰাক্ষ, যজ্ঞশত্ৰু, ব্ৰহ্মশত্ৰু, নৰান্তক, কুম্ভ আৰু দুষ্ট নিকুম্ভ—ইহঁতৰ ভৱনসমূহ একে একে দহি পেলালে; কিন্তু বিভীষণৰ গৃহ ইচ্ছাকৃতভাৱে এৰি বচাই ৰাখিলে।
Verse 13
रश्मिकेतोश्च भवनं सूर्यशत्रोस्तथैव च।ह्रस्वकर्णस्य दंष्ट्रस्य रोमशस्य च रक्षसः।।5.54.12।।युद्धोन्मत्तस्य मत्तस्य ध्वजग्रीवस्य रक्षसः।विद्युज्जिह्वस्य घोरस्य तथा हस्तिमुखस्य च।।5.54.13।।करालस्य पिशाचस्य शोणिताक्षस्य चैव हि।कुम्भकर्णस्य भवनं मकराक्षस्य चैव हि।।5.54.14।।यज्ञशत्रोश्च भवनं ब्रह्मशत्रोस्तथैव च।नरान्तकस्य कुम्भस्य निकुम्भस्य दुरात्मनः।।5.54.15।।वर्जयित्वा महातेजा विभीषणगृहं प्रति।क्रममाणः क्रमेणैव ददाह हरिपुङ्गवः।।5.54.16।।
তাৰ পিছত মহাতেজস্বী হৰিপুঙ্গৱে নগৰৰ মাজেৰে ক্ৰমে ক্ৰমে আগবাঢ়ি ৰশ্মিকেতু, সূৰ্যশত্ৰু, হ্ৰস্বকৰ্ণ, দংষ্ট্ৰ, ৰোমশ, যুদ্ধোন্মত্ত, মত্ত, ধ্বজগ্ৰীৱ, ভয়ংকৰ বিদ্যুজ্জিহ্ব, হস্তিমুখ, কৰাল, পিশাচ, শোণিতাক্ষ, কুম্ভকৰ্ণ, মকৰাক্ষ, যজ্ঞশত্ৰু, ব্ৰহ্মশত্ৰু, নৰান্তক, কুম্ভ আৰু দুষ্ট নিকুম্ভ—ইহঁতৰ ভৱনসমূহ একে একে দহি পেলালে; কিন্তু বিভীষণৰ গৃহ ইচ্ছাকৃতভাৱে এৰি বচাই ৰাখিলে।
Verse 14
रश्मिकेतोश्च भवनं सूर्यशत्रोस्तथैव च।ह्रस्वकर्णस्य दंष्ट्रस्य रोमशस्य च रक्षसः।।5.54.12।।युद्धोन्मत्तस्य मत्तस्य ध्वजग्रीवस्य रक्षसः।विद्युज्जिह्वस्य घोरस्य तथा हस्तिमुखस्य च।।5.54.13।।करालस्य पिशाचस्य शोणिताक्षस्य चैव हि।कुम्भकर्णस्य भवनं मकराक्षस्य चैव हि।।5.54.14।।यज्ञशत्रोश्च भवनं ब्रह्मशत्रोस्तथैव च।नरान्तकस्य कुम्भस्य निकुम्भस्य दुरात्मनः।।5.54.15।।वर्जयित्वा महातेजा विभीषणगृहं प्रति।क्रममाणः क्रमेणैव ददाह हरिपुङ्गवः।।5.54.16।।
তাৰ পিছত মহাতেজস্বী হৰিপুঙ্গৱে নগৰৰ মাজেৰে ক্ৰমে ক্ৰমে আগবাঢ়ি ৰশ্মিকেতু, সূৰ্যশত্ৰু, হ্ৰস্বকৰ্ণ, দংষ্ট্ৰ, ৰোমশ, যুদ্ধোন্মত্ত, মত্ত, ধ্বজগ্ৰীৱ, ভয়ংকৰ বিদ্যুজ্জিহ্ব, হস্তিমুখ, কৰাল, পিশাচ, শোণিতাক্ষ, কুম্ভকৰ্ণ, মকৰাক্ষ, যজ্ঞশত্ৰু, ব্ৰহ্মশত্ৰু, নৰান্তক, কুম্ভ আৰু দুষ্ট নিকুম্ভ—ইহঁতৰ ভৱনসমূহ একে একে দহি পেলালে; কিন্তু বিভীষণৰ গৃহ ইচ্ছাকৃতভাৱে এৰি বচাই ৰাখিলে।
Verse 15
रश्मिकेतोश्च भवनं सूर्यशत्रोस्तथैव च।ह्रस्वकर्णस्य दंष्ट्रस्य रोमशस्य च रक्षसः।।5.54.12।।युद्धोन्मत्तस्य मत्तस्य ध्वजग्रीवस्य रक्षसः।विद्युज्जिह्वस्य घोरस्य तथा हस्तिमुखस्य च।।5.54.13।।करालस्य पिशाचस्य शोणिताक्षस्य चैव हि।कुम्भकर्णस्य भवनं मकराक्षस्य चैव हि।।5.54.14।।यज्ञशत्रोश्च भवनं ब्रह्मशत्रोस्तथैव च।नरान्तकस्य कुम्भस्य निकुम्भस्य दुरात्मनः।।5.54.15।।वर्जयित्वा महातेजा विभीषणगृहं प्रति।क्रममाणः क्रमेणैव ददाह हरिपुङ्गवः।।5.54.16।।
তাৰ পিছত মহাতেজস্বী হৰিপুঙ্গৱে নগৰৰ মাজেৰে ক্ৰমে ক্ৰমে আগবাঢ়ি ৰশ্মিকেতু, সূৰ্যশত্ৰু, হ্ৰস্বকৰ্ণ, দংষ্ট্ৰ, ৰোমশ, যুদ্ধোন্মত্ত, মত্ত, ধ্বজগ্ৰীৱ, ভয়ংকৰ বিদ্যুজ্জিহ্ব, হস্তিমুখ, কৰাল, পিশাচ, শোণিতাক্ষ, কুম্ভকৰ্ণ, মকৰাক্ষ, যজ্ঞশত্ৰু, ব্ৰহ্মশত্ৰু, নৰান্তক, কুম্ভ আৰু দুষ্ট নিকুম্ভ—ইহঁতৰ ভৱনসমূহ একে একে দহি পেলালে; কিন্তু বিভীষণৰ গৃহ ইচ্ছাকৃতভাৱে এৰি বচাই ৰাখিলে।
Verse 16
रश्मिकेतोश्च भवनं सूर्यशत्रोस्तथैव च।ह्रस्वकर्णस्य दंष्ट्रस्य रोमशस्य च रक्षसः।।5.54.12।।युद्धोन्मत्तस्य मत्तस्य ध्वजग्रीवस्य रक्षसः।विद्युज्जिह्वस्य घोरस्य तथा हस्तिमुखस्य च।।5.54.13।।करालस्य पिशाचस्य शोणिताक्षस्य चैव हि।कुम्भकर्णस्य भवनं मकराक्षस्य चैव हि।।5.54.14।।यज्ञशत्रोश्च भवनं ब्रह्मशत्रोस्तथैव च।नरान्तकस्य कुम्भस्य निकुम्भस्य दुरात्मनः।।5.54.15।।वर्जयित्वा महातेजा विभीषणगृहं प्रति।क्रममाणः क्रमेणैव ददाह हरिपुङ्गवः।।5.54.16।।
তাৰ পিছত মহাতেজস্বী হৰিপুঙ্গৱে নগৰৰ মাজেৰে ক্ৰমে ক্ৰমে আগবাঢ়ি ৰশ্মিকেতু, সূৰ্যশত্ৰু, হ্ৰস্বকৰ্ণ, দংষ্ট্ৰ, ৰোমশ, যুদ্ধোন্মত্ত, মত্ত, ধ্বজগ্ৰীৱ, ভয়ংকৰ বিদ্যুজ্জিহ্ব, হস্তিমুখ, কৰাল, পিশাচ, শোণিতাক্ষ, কুম্ভকৰ্ণ, মকৰাক্ষ, যজ্ঞশত্ৰু, ব্ৰহ্মশত্ৰু, নৰান্তক, কুম্ভ আৰু দুষ্ট নিকুম্ভ—ইহঁতৰ ভৱনসমূহ একে একে দহি পেলালে; কিন্তু বিভীষণৰ গৃহ ইচ্ছাকৃতভাৱে এৰি বচাই ৰাখিলে।
Verse 17
तेषु तेषु महार्हेषु भवनेषु महायशाः।गृहेष्वृद्धिमतामृद्धिं ददाह स महाकपिः।।।।
মহাযশস্বী সেই মহাকপিয়ে একে একে মূল্যৱান ভৱনত প্ৰৱেশ কৰি, সমৃদ্ধ ৰাক্ষসসকলৰ গৃহ-সম্পদ দহন কৰি নাশ কৰিলে।।
Verse 18
सर्वेषां समतिक्रम्य राक्षसेन्द्रस्य वीर्यवान्।आससादाथ लक्ष्मीवान् रावणस्य निवेशनम्।।।।
সকলো নিবাস অতিক্ৰম কৰি, বীৰ্যৱান আৰু শ্ৰীমান সেইজন তেতিয়া ৰাক্ষসেন্দ্ৰ ৰাৱণৰ নিবাসত উপনীত হ’ল।।
Verse 19
ततस्तस्मिन्गृहे मुख्ये नानारत्नविभूषिते।मेरुमन्दरसङ्काशे सर्वमङ्गळशोभिते।।।।प्रदीप्तमग्निमुत्सृज्य लाङ्गूलाग्रे प्रतिष्ठितम्।ननाद हनुमान्वीरो युगान्तजलदो यथा।।।।
তেতিয়া সেই মুখ্য গৃহত—নানাবিধ ৰত্নেৰে বিভূষিত, মেৰু-মন্দৰ সদৃশ, সৰ্বমঙ্গল শোভাৰে দীপ্ত—
Verse 20
ततस्तस्मिन्गृहे मुख्ये नानारत्नविभूषिते।मेरुमन्दरसङ्काशे सर्वमङ्गळशोभिते।।5.54.19।।प्रदीप्तमग्निमुत्सृज्य लाङ्गूलाग्रे प्रतिष्ठितम्।ननाद हनुमान्वीरो युगान्तजलदो यथा।।5.54.20।।
লেঙুৰৰ আগত প্ৰতিষ্ঠিত প্ৰজ্বলিত অগ্নি উছৰি দি, বীৰ হনুমানে যুগান্তৰ জলদৰ গর্জনৰ দৰে মহা নাদ কৰিলে।
Verse 21
श्वसनेन च संयोगादतिवेगो महाबलः।कालाग्निरिव जज्वाल प्रावर्धत हुताशनः।।।।
পৱনৰ সংযোগত মহাবলী হুতাশন অতি বেগে প্ৰচণ্ড হ’ল; কালাগ্নিৰ দৰে জ্বলি উঠি অধিক অধিক বৃদ্ধি পালে।
Verse 22
प्रदीप्तमग्निं पवनस्तेषु वेश्मस्वचारयत्।अभूच्छ्वसनसंयोगादतिवेगो हुताशनः।।।।
পৱনে সেই প্ৰদীপ্ত অগ্নিক সেই গৃহসমূহত সৰ্বত্র চলাই দিলে; পৱন-সংযোগত হুতাশন অতি বেগে বিস্তাৰিত হ’ল।
Verse 23
तानि काञ्चनजालानि मुक्तामणिमयानि च।भवनान्यवशीर्यन्त रत्नवन्ति महान्ति च।।।।
সোণাৰ জালিযুক্ত আৰু মুক্তা-মণিৰে জড়িত, বিশাল আৰু ৰত্নসমৃদ্ধ সেই মহান ভৱনসমূহ ভাঙি ধ্বস হৈ পৰিল।
Verse 24
संजज्ञे तुमुलश्शब्दो राक्षसानां प्रधावताम्।स्वगृहस्य परित्राणे भग्नोत्साहोर्जितश्रियाम्।।।।नूनमेषोऽग्निरायातः कपिरूपेण हा इति।
নিজ গৃহ ৰক্ষা কৰিবলৈ দৌৰি ফুৰা ৰাক্ষসসকলৰ মাজত ভয়ংকৰ কোলাহল উঠিল; তেওঁলোকৰ উৎসাহ ভাঙি পৰিল, সঞ্চিত শ্ৰী-সমৃদ্ধিও চূৰ্ণ হ’ল। তেওঁলোকে চিঞৰি ক’লে—“নিশ্চয় এইজন অগ্নিদেৱেই কপি-ৰূপে আহিছে—হা!”
Verse 25
क्रन्दन्त्यस्सहसा पेतुः स्तनन्धयधराः स्त्रियः।।।।काश्चिदग्निपरीतेभ्यो हर्मेभ्यो मुक्तमूर्धजाः।पतन्त्यो रेजिरेऽभ्रेभ्यस्सौदामन्य इवाम्बरात्।।।।
কান্দি কান্দি, স্তন্যপায়ী শিশুক কোলাত ধৰা কিছুমান নাৰী হঠাতে অগ্নিবেষ্টিত প্ৰাসাদৰ পৰা জাঁপ মাৰি পৰিল; ভয়ত তেওঁলোকৰ কেশ মুকলি হৈ গ’ল। পৰি থাকোঁতে তেওঁলোকে আকাশৰ মেঘৰ পৰা নামি অহা বিজুলীৰ দৰে দীপ্তি ছটিয়ালে।
Verse 26
क्रन्दन्त्यस्सहसा पेतुः स्तनन्धयधराः स्त्रियः।।5.54.25।।काश्चिदग्निपरीतेभ्यो हर्मेभ्यो मुक्तमूर्धजाः।पतन्त्यो रेजिरेऽभ्रेभ्यस्सौदामन्य इवाम्बरात्।।5.54.26।।
কান্দি কান্দি, স্তন্যপায়ী শিশুক কোলাত লৈ কিছুমান নাৰী হঠাতে জাঁপ মাৰি পৰিল; কেশ মুকলি কৰি, অগ্নিবেষ্টিত প্ৰাসাদৰ পৰা ছুট মাৰি নামিল। পৰি থাকোঁতে তেওঁলোকে আকাশৰ মেঘপুঞ্জৰ পৰা নামি অহা বিজুলীৰ দৰে ঝলমল কৰিলে।
Verse 27
वज्रविद्रुमवैदूर्यमुक्तारजतसंहितान्।विचित्रान्भवनाद्धातून् स्यन्दमानान्ददर्श सः।।।।
সি দহি থকা ভৱনসমূহৰ পৰা বোৱাই অহা গলিত ধাতুৰ ধাৰাসমূহ দেখিলে—বজ্ৰ, বিদ্ৰুম, বৈদূৰ্য, মুক্তা আৰু ৰূপৰ সৈতে মিশ্ৰিত, বিচিত্ৰবৰ্ণ; সিহঁত ওজৰি ওজৰি আৰু টোপ টোপকৈ তললৈ বগাই গৈছিল।
Verse 28
नाग्निस्तृप्यति काष्ठानां तृणानां च यथा तथा।हनूमान् राक्षसेन्दाणां विशस्तानां न तृप्यति।।।।
যেনেকৈ অগ্নি শুকান কাঠ আৰু তৃণত কেতিয়াও তৃপ্ত নহয়, তেনেকৈ হনুমানেও নিধন কৰা ৰাক্ষসেন্দ্ৰসকলৰ পতনত তৃপ্ত নহ’ল।
Verse 29
क्वचित्किंशुकसङ्काशाः क्वचिच्छाल्मलिसन्निभाः।।।।क्वचित्कुङ्कुमसङ्काशाश्शिखा वह्नेश्चकाशिरे।
কেতিয়াবা অগ্নিশিখা কিঞ্চুক ফুলৰ দৰে দীপ্ত হ’ল, কেতিয়াবা শাল্মলি সদৃশ দেখা গ’ল, আৰু আন কেতিয়াবা কুঙ্কুমৰ দৰে—নগৰজুৰি নানা বৰ্ণে জ্বলি উঠিল।
Verse 30
हनूमता वेगवता वानरेण महात्मना।लङ्कापुरं प्रदग्धं तद्रुद्रेण त्रिपुरं यथा।।।।
বেগৱান মহাত্মা বানৰ হনুমানে লংকাপুৰ দগ্ধ কৰিলে—যেনেকৈ ৰুদ্ৰই ত্ৰিপুৰ ভস্ম কৰিছিল।
Verse 31
ततस्तु लङ्कापुरपर्वताग्रे समुत्थितो भीमपराक्रमोऽग्निः।प्रसार्य चूडावलयं प्रदीप्तो हनूमता वेगवता विसृष्टः।।।।
তাৰ পাছত লংকা-নগৰীৰ পৰ্বতশিখৰত ভীম পৰাক্ৰমী অগ্নি উঠিল; বেগৱান হনুমানে মুক্ত কৰা সেই অগ্নি দীপ্ত হৈ জ্বালাময় চূড়াবলয়ৰ দৰে চাৰিওফালে প্ৰসাৰিত হ’ল।
Verse 32
युगान्तकालानलतुल्यवेग स्समारुतोऽग्निर्ववृधे दिविस्पृक्।विधूमरश्मिर्भवनेषु सक्तो रक्षश्शरीराज्यसमर्पतार्चिः।।।।
বতাহে উচটাই দিয়া সেই অগ্নি যুগান্তকালৰ প্ৰলয়ানলৰ দৰে বেগে বাঢ়ি আকাশস্পৰ্শী হ’ল। ভৱনসমূহত আঁকোৰগোঁজ হৈ থকা তাৰ ধোঁৱাহীন কিৰণময় শিখা, ৰাক্ষসদেহৰ মেদ আৰু তেলত পোষিত হৈ অধিক প্ৰজ্বলিত হ’ল।
Verse 33
आदित्यकोटीसदृशस्सुतेजा लङ्कां समस्तां परिवार्य तिष्ठन्।शब्दैरनेकैरशनिप्ररूढैर्भिन्दन्निवाण्डं प्रबभौ महाग्निः।।।।
কোটি আদিত্যৰ সদৃশ তেজস্বী মহাগ্নিয়ে সমগ্ৰ লংকাক চাৰিওফালে ঘেৰি থিয় হৈ ৰ’ল। অসংখ্য বজ্ৰাঘাত সদৃশ গর্জনধ্বনিত সি এনে দ্যুতিময় হৈ জ্বলি উঠিল যেন জগতৰ অণ্ডখোলাই ভেদি পেলাব।
Verse 34
तत्राम्बरादग्निरतिप्रवृद्धो रूक्षप्रभः किंशुकपुष्पचूडः।निर्वाणधूमाकुलराजयश्च नीलोत्पलाभाः प्रचकाशिरेऽभ्राः।।।।
তাত আকাশলৈ অতি প্ৰবৃদ্ধ অগ্নিয়ে ৰূক্ষ দীপ্তিত জ্বলি উঠিল, যেন কিঞ্চুক ফুলৰ ৰক্তিম মুকুটেৰে শিৰোভূষিত। নিৰ্বাণ হ’বলৈ ধৰা জ্বালাৰ ধোঁৱাৰে ঘন আৰু ৰেখাযুক্ত মেঘসমূহ নীলোৎপলৰ দৰে উজ্জ্বল হৈ উঠিল।
Verse 35
वज्री महेन्द्रस्त्रिदशेश्वरो वा साक्षाद्यमो वा वरुणोऽनिलो वा।रुद्रोऽग्निरर्को धनदश्च सोमो न वानरोऽयं स्वयमेव कालः।।।।
“ই বুজ্ৰধাৰী মহেন্দ্ৰ, ত্ৰিদশৰ অধিপতি ইন্দ্ৰ নেকি? নে সাক্ষাৎ যম? নে বৰুণ, নে অনিল? নে ৰুদ্ৰ—অগ্নি—অৰ্ক—ধনদ—সোম? ই সাধাৰণ বানৰ নহয়; স্বয়ং কালেই নেকি?”
Verse 36
किं ब्रह्मणस्सर्वपितामहस्य सर्वस्य धातुश्चतुराननस्य।इहाऽऽगतो वानररूपधारी रक्षोपसंहारकरः प्रकोपः।।।।
“ই কি সৰ্বপিতামহ, সৰ্বৰ ধাতা চতুৰানন ব্ৰহ্মাৰ ক্ৰোধ—যি বানৰ-ৰূপ ধৰি ইয়ালৈ আহি ৰাক্ষস-সংহাৰৰ বাবে উদ্যত হৈছে?”
Verse 37
किं वैष्णवं वा कपिरूपमेत्य रक्षोविनाशाय परं सुतेजः।अनन्तमव्यक्तमचिन्त्यमेकं स्वमायया साम्प्रतमागतं वा।।।।
এইটো কি বৈষ্ণৱ পৰম তেজ? ৰাক্ষস-বিনাশৰ বাবে কপি-ৰূপ ধৰি আহিছে নেকি? অনন্ত, অব্যক্ত, অচিন্ত্য, এক—স্বমায়াৰে এতিয়া ইয়াত প্ৰকট হোৱা যেন লাগে।
Verse 38
इत्येवमूचुर्बहवो विशिष्टा रक्षोगणास्तत्र समेत्य सर्वे।सप्राणिसङ्घां सगृहां सवृक्षां दग्धां पुरीं तां सहसा समीक्ष्य।।।।
এইদৰে তাত একেলগে সমবেত হোৱা বহু বিশিষ্ট ৰাক্ষসগণে ক’লে। প্ৰাণী, ঘৰ আৰু গছসহ দগ্ধ হোৱা সেই নগৰীখন হঠাতে দেখি তেওঁলোকে আতংকিত হৈ পৰামৰ্শ কৰিবলৈ ধৰিলে।
Verse 39
ततस्तु लङ्का सहसा प्रदग्धा सराक्षसा साश्वरथा सनागा।सपक्षिसङ्घा समृगा सवृक्षा रुरोद दीना तुमुलं सशब्दम्।।।।
তাৰ পাছত লংকা হঠাতে জ্বলি উঠিল—ৰাক্ষসসহ, ঘোঁৰা-ৰথসহ, হাতীসহ; পক্ষীদল, মৃগ আৰু গছসহ। দীন হৈ ভয়ংকৰ কোলাহল-শব্দেৰে যেন কান্দি উঠিল।
Verse 40
हा तात हा पुत्रक कान्त मित्र हा जीवितं भोगयुतं सुपुण्यम्।रक्षोभिरेवं बहुधा ब्रुवद्भि श्शब्दः कृतो घोरतरस्सुभीमः।।।।
“হা তাত! হা পুত্ৰক! হা কান্ত! হা মিত্ৰ! হায়—ভোগ আৰু পুণ্যৰে যুত এই জীৱন নাশ হ’ল!” এইদৰে ৰাক্ষসসকলে নানা প্ৰকাৰে কান্দি ক’লে; তাতে অতি ঘোৰ, ভয়ংকৰ কোলাহল উঠিল।
Verse 41
हुताशनज्वालसमावृता सा हतप्रवीरा परिवृत्तयोधाहनूमतः क्रोधबलाभिभूता बभूव शापोपहतेव लङ्का।।।।
অগ্নিজ্বালাৰে আৱৃত, বীৰসকল নিধন হোৱা আৰু সৈন্য পিছুৱা হোৱা লংকা—হনুমানৰ ক্ৰোধবলে পৰাভূত—শাপৰ আঘাত পোৱা যেন দেখা গ’ল।
Verse 42
स सम्भ्रमत्रस्तविषण्णराक्षसां समुज्ज्वलज्ज्वालहुताशनाङ्किताम्।ददर्श लङ्कां हनुमान्महामनाः स्वयम्भूकोपोपहतामिवावनिम्।।।।
মহামনা হনুমানে লংকাক দেখিলে—ৰাক্ষসসকল সম্ভ্ৰমিত, ভীত আৰু বিষণ্ণ; দগদগীয়া অগ্নিজ্বালাৰে অঙ্কিত—প্ৰলয়কালত স্বয়ম্ভূ (ব্ৰহ্মা)ৰ ক্ৰোধে পৃথিৱী আঘাতপ্ৰাপ্ত হোৱা যেন।
Verse 43
भङ्क्त्वा वनं पादपरत्नसङ्कुलं हत्वा तु रक्षांसि महान्ति संयुगे।दग्ध्वा पुरीं तां गृहरत्नमालिनीं तस्थौ हनूमान्पवनात्मजः कपिः।।।।
ৰত্নসদৃশ বৃক্ষৰে ভৰপূৰ বন ভাঙি, যুদ্ধত মহাবলী ৰাক্ষসসকলক নিধন কৰি, গৃহৰত্নমালাৰে শোভিত সেই পুৰী দগ্ধ কৰি—পৱনাত্মজ কপি হনুমান দৃঢ়ভাৱে থিয় হৈ ৰ’ল।
Verse 44
त्रिकूटशृङ्गाग्रतले विचित्रे प्रतिष्ठितो वानरराजसिंहः।प्रदीप्तलाङ्गूलकृतार्चिमाली व्यराजताऽऽदित्य इवांशुमाली।।।।
ত্ৰিকূট শৃংগৰ অদ্ভুত অগ্ৰতলত স্থিত বানৰ-ৰাজসিংহ হনুমান, প্ৰদীপ্ত লাঙুলে অগ্নিমালা ধাৰণ কৰি, কিৰণমালাৰে বেষ্টিত তেজস্বী আদিত্যৰ দৰে বিৰাজমান হৈছিল।
Verse 45
स राक्षसांस्तान्सुबहूंश्च हत्वा वनं च भङ्क्त्वा बहुपादपं तत्।विसृज्य रक्षोभवनेषु चाग्निं जगाम रामं मनसा महात्मा।।।।
বহু ৰাক্ষসক সংহাৰ কৰি, বহু গছ-গছনীৰে ভৰা সেই বন ভাঙি, আৰু ৰক্ষোভৱনসমূহত অগ্নি প্ৰসাৰিত কৰি, মহাত্মা হনুমানে মনসাৰে শ্ৰীৰামৰ দিশে গ’ল—অন্তৰত তেখেতকেই আশ্ৰয় কৰিলে।
Verse 46
ततस्तु तं वानरवीरमुख्यं महाबलं मारुततुल्यवेगम्।महामतिं वायुसुतं वरिष्ठं प्रतुष्टुवुर्देवगणाश्च सर्वे।।।।
তাৰ পাছত সকলো দেৱগণে তেখেতক প্ৰশংসা কৰিলে—বানৰবীৰসকলৰ অগ্ৰগণ্য, মহাবলী, বতাহৰ দৰে বেগৱান, মহামতি, আৰু শ্ৰেষ্ঠ বায়ুপুত্ৰ হনুমানক।
Verse 47
भङ्क्त्वा वनं महातेजा हत्वा रक्षांसि संयुगे।दग्ध्वा लङ्कापुरीं रम्यां रराज स महाकपिः।।।।
বন ভাঙি, যুদ্ধত ৰাক্ষসসকলক সংহাৰ কৰি, আৰু ৰমণীয় লংকাপুৰী দগ্ধ কৰি, সেই মহাতেজস্বী মহাকপি হনুমান বিজয়-দীপ্তিত বিৰাজমান হ’ল।
Verse 48
तत्र देवास्सगन्धर्वास्सिद्धाश्च परमर्षयः।दृष्ट्वा लङ्कां प्रदग्धां तां विस्मयं परमं गताः।।।।
তাতে দেৱসকল গন্ধৰ্বসহ, সিদ্ধ আৰু পৰমৰ্ষিসকল—দগ্ধ লংকাক দেখি পৰম বিস্ময়ত পৰিল।
Verse 49
तं दृष्ट्वा वानरश्रेष्ठं हनुमन्तं महाकपिम्।कालाग्निरिति सञ्चिन्त्य सर्वभूतानि तत्रसुः।।।।
সেই বানৰশ্ৰেষ্ঠ মহাকপি হনুমানক দেখি, ‘ইয়েই ক’লাগ্নি’ বুলি ভাবি তাত সকলো ভূত-প্ৰাণী কঁপি উঠিল।
Verse 50
देवाश्च सर्वे मुनिपुङ्गवाश्च गन्धर्वविद्याधरनागयक्षाः।भूतानि सर्वाणि महान्ति तत्र जग्मुः परां प्रीतिमतुल्यरूपाम्।।।।
তাত সকলো দেৱতা আৰু মুনিপুঙ্গৱসকল, লগতে গন্ধৰ্ব-বিদ্যাধৰ-নাগ-যক্ষ আদি মহাভূতসমূহে একেলগে, অতুল্য ৰূপৰ পৰম আনন্দ-প্ৰীতি অনুভৱ কৰিলে।
Frequently Asked Questions
The pivotal action is Hanumān’s use of destructive force after completing reconnaissance: he chooses to burn Laṅkā’s strategic residences to weaken the enemy, yet spares Vibhīṣaṇa’s house. The episode frames ethical discrimination in warfare—harm directed toward hostile infrastructure while protecting a dharmic ally.
Purposeful action must remain governed by dharma even when power is overwhelming. Hanumān’s “remaining work” is not vengeance but mission-completion: he applies force as deterrence and proof of capability, while maintaining moral boundaries (non-random targeting, ally protection, and task-orientation).
Laṅkā’s palace-topography is emphasized: rooftops and mansions, the city’s citadel-like structure, and the Trikūṭa mountain peak where Hanumān is later depicted as resplendent. The chief landmark is Rāvaṇa’s gem-adorned palace likened to Meru and Mandara, anchoring the city’s political-sacral center.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.