Sarga 77

Verse 1

ततो दशाहेऽतिगते कृतशौचो नृपात्मजः।द्वादशेऽहनि सम्प्राप्ते श्राद्धकर्माण्यकारयत्।।।।

Din beet gaye. Das din ho gaye. Raja ka beta snana kar ke shuddh ho gaya. Barahven din jab aaya to usne pitra ke liye puja karwayi.

Verse 2

ब्राह्मणेभ्यो ददौ रत्नं धनमन्नं च पुष्कलम्।वासांसि च महार्हाणि रत्नानि विविधानि च।।।।

Dono bhaiyon ko rota dekh ke sab dukhi ho gaye. Musibut kya hai woh samajh ke. Saath wale log, jo the, sab aur zyada roone lage.

Verse 3

बास्तिकं बहु शुक्लं च गाश्चापि शतशस्तथा।दासीदासं च यानं च वेश्मानि सुमहान्ति च।।।।ब्राह्मणेभ्यो ददौ पुत्रो राज्ञस्तस्यौर्ध्वदैहिकम्।

Raja ke antim sanskar ke liye bete ne brahmanon ko bahut kuch diya. Safed bakriyan, sauon ki ginti mein gaayen, naukar-chakar, gaadiyan, aur bade-bade ghar. Yeh sab raja ki aatma ki shanti ke liye tha.

Verse 4

ततः प्रभातसमये दिवसेऽथ त्रयोदशे।।।।विललाप महाबाहुर्भरत श्शोकमूर्छितः।शब्दापिहितकण्ठस्तु शोधनार्थमुपागतः।।।।चितामूले पितुर्वाक्यमिदमाह सुदुःखितः।

Phir terahve din subah hui. Bharat bahut dukhi tha, behad ho gaya tha. Gala bhar aaya tha, ro ro kar awaaz nahi aa rahi thi. Woh pitaji ki chita ke paas gaya aur kuch baat karni thi.

Verse 5

ततः प्रभातसमये दिवसेऽथ त्रयोदशे।।2.77.4।।विललाप महाबाहुर्भरत श्शोकमूर्छितः।शब्दापिहितकण्ठस्तु शोधनार्थमुपागतः।।2.77.5।।चितामूले पितुर्वाक्यमिदमाह सुदुःखितः।

Terahve din subah-subah Bharat aaya. Dukh se uska haal bura tha. Rote-rote gala bhar gaya tha. Woh pitaji ki chita ke paas khada hokar baat karne laga.

Verse 6

तात यस्मिन्निसृष्टोऽहं त्वया भ्रातरि राघवे।।।।तस्मिन्वनं प्रव्रजिते शून्ये त्यक्तोऽस्म्यहं त्वया।

Tata, tumne mujhe bhai Raghav ke hawale kiya tha. Ab jab woh jungle bhej diye gaye, tumne mujhe akela chhod diya.

Verse 7

यस्या गतिरनाथायाः पुत्रः प्रवाजितो वनम्।तामम्बां तात कौसल्यां त्यक्त्वा त्वं क्व गतो नृप।।।।

Tata, raja, tum kahan chale gaye? Maa Kausalya ka koi sahare wala nahi raha. Uska beta jungle bhej diya gaya, aur tum bhi chale gaye.

Verse 8

दृष्ट्वा भस्मारुणं तच्च दग्धास्थि स्थानमण्डलम्।।।।पितु श्शरीरनिर्वाणं निष्टनन्विषसाद सः।

Usne dekha, raakh aur jali hui haddiyan. Yeh wahi jagah hai jahan pitaji ka antim sanskar hua. Woh zor se roya aur wahi gir ke rah gaya.

Verse 9

स तु दृष्ट्वा रुदन् दीनः पपात धरणीतले।।।।उत्थाप्यमानश्शक्रस्य यन्त्रध्वज इव च्युतः।

Dekh ke woh roya aur zameen par gir gaya. Jaise kisi mandir ka jhanda gir raha ho, waise hi woh bhi gir gaya.

Verse 10

अभिपेतुस्ततस्सर्वे तस्यामात्याश्शुचिव्रतम्।।।।अन्तकाले निपतितं ययातिमृषयो यथा।

Sab mantri uske paas bhaage. Woh log itna dukh mein the. Jaise rishi log Yayati ke paas bhaage the jab woh marne ke time par the. Yayati bada accha insaan tha.

Verse 11

शत्रुघ्न श्चापि भरतं दृष्ट्वा शोकम् परिप्लुतः।।।।विसंज्ञो न्यपतद्भूमौ भूमिपालमनुस्मरन्।

Shatrughna ne Bharat ko dekha aur dukh mein doob gaya. Raja ko yaad kar ke behosh ho gaya aur zameen par gir gaya.

Verse 12

उन्मत्त इव निश्चेता विललाप सुदुःखितः।।।।स्मृत्वा पितुर्गुणाङ्गानि तानि तानि तथा तथा।

Dukh se pagal ho gaya tha, dimaag hil gaya tha. Baar-baar apne papa ki achchi baatein yaad kar ke roya.

Verse 13

मन्थराप्रभवस्तीव्रः कैकेयीग्राहसङ्कुलः।।।।वरदानमयोऽक्षोभ्योऽमञ्जयच्छोकसागरः।

Manthara ne jaisa shaitani ki, Kaikeyi ne waisa kaam kiya. Unki wajah se ek bada dukh ka samundar ban gaya. Raja ne jo vardaan diye the, woh sab mein phans gaye.

Verse 14

सुकुमारं च बालं च सततं लालितं त्वया।।।।क्व तात भरतं हित्वा विलपन्तं गतो भवान्।

Bharat itna chhota tha, itna nazuk tha. Aapne use hamesha pyaar se rakha tha. Ab woh ro raha hai aur aap kahan chale gaye hain?

Verse 15

ननु भोज्येषु पानेषु वस्त्रेष्वाभरणेषु च।।।।प्रवारयसि नस्सर्वान् तन्नः कोऽन्यः करिष्यति।

Aap humein khana-peena, kapde, gehne sab choose karwaya karte the. Ab aap gaye toh kaun humein itna pyaar karega?

Verse 16

अवदारणकाले तु पृथिवी नावदीर्यते।।।।या विहीना त्वया राज्ञा धर्मज्ञेन महात्मना।

Shraddh ke time Bharat ne brahmin ko bahut kuch diya. Ratne, paisa, khana, sab kuch. Kapde bhi diye, bahut keemat wale. Aur alag-alag tarah ke gehne bhi baante.

Verse 17

पितरि स्वर्गमापन्ने रामे चारण्यमाश्रिते।।।।किं मे जीवितसामर्थ्यं प्रवेक्ष्यामि हुताशनम्।

Jab zameen phatni chahiye, woh phat ti nahi. Aap nahi ho, rajaji. Aap bade insaan ho, dharam ke baare mein sab jaante ho. Phir bhi zameen aapke bina toot ti nahi.

Verse 18

हीनो भ्रात्रा च पित्रा च शून्यामिक्ष्वाकुपालिताम्।।।।अयोध्यां न प्रवेक्ष्यामि प्रवेक्ष्यामि तपोवनम्।

Abba swarg chale gaye. Ram bhaiya jungle mein gaye hain. Ab main kaise jiyun? Mere mein himmat nahi bachi. Main aag mein kud jaunga.

Verse 19

तयोर्विलपितं श्रुत्वा व्यसनं चान्ववेक्ष्य तत्।।।।भृशमार्ततरा भूयस्सर्वएवानुगामिनः।

Bhaiya bhi nahi, abba bhi nahi. Ayodhya ab khaali hai, koi raj nahi. Main wahan nahi jaunga. Main jungle mein jaunga, wahan rahunga.

Verse 20

ततो विषण्णौ श्रान्तौ च शत्रुघ्नभरतावुभौ।।।।धरण्यां संव्यवेष्टेतां भग्नशृङ्गाविवर्षभौ।

Phir Bharat aur Shatrughna dono thak gaye the aur dukhi bhi the. Dono zameen par gir ke latke ho rahe the. Jaise do bail jinke seeng toot gaye ho, waise hi woh dono bhi the.

Verse 21

ततः प्रकृतिमान्वैद्यः पितुरेषां पुरोहितः।।।।वसिष्ठो भरतं वाक्यमुत्थाप्य तमुवाच ह।

Phir Vashishth aaye. Woh unke pita ke purohit the aur bahut samajhdar the. Unhone Bharat ko uthaya aur unse baat ki.

Verse 22

त्रयोदशोऽयं दिवसः पितुर्वृत्तस्य ते विभो।।।।सावशेषास्थिनिचये किमिह त्वं विलम्भसे।

Vashishth ne kaha, Bhagwan, aaj terah din ho gaye tere pita ke jaane ke baad. Unki haddiyon ka dher abhi bhi yahi padi hai. Tu yahan kyun ruk gaya hai? Jaldi kar.

Verse 23

त्रीणि द्वन्द्वानि भूतेषु प्रवृत्तान्यविशेषतः।।।।तेषु चापरिहार्येषु नैवं भवितुमर्हसि।

Duniya mein teen cheezein sabke saath hoti hain. Koi bhi inse bach nahi sakta. Sukh-dukh, jeevan-maut, izzat-beizzati. Yeh sab hona hi hai. To tu aise kyun tod diya hai? Yeh tere layak nahi hai.

Verse 24

सुमन्त्रश्चापि शत्रुघ्नमुत्थाप्याभिप्रसाद्य च।।।।श्रावयामास तत्त्वज्ञ स्सर्वभूतभवाभवम्।

Sumantra bhi wahan the. Woh bahut samajhdar the. Unhone Shatrughna ko uthaya aur samjhaya. Unhone bataya ki duniya mein sab paida hote hain aur fir chale jaate hain. Yeh sab ka natural hai.

Verse 25

उत्थितौ च नरव्याघ्रौ प्रकाशेते यशस्विनौ।।।।वर्षातपपरिक्लिनौ पृथगिन्द्रध्वजाविव।

Jab woh dono uth khade hue, woh chamke. Dono bade yodha the. Lekin baarish aur dhoop mein rehne ke karan thoda dull ho gaye the. Aisa lag raha tha jaise Indra ke jhande alag khade ho.

Verse 26

अश्रूणि परिमृद्नन्तौ रक्ताक्षौ दीनभाषिणौ।अमात्यास्त्वरयन्ति स्म तनयौ चापराः क्रियाः।।।।

Dono bete aansu poch rahe the. Unki aankhen laal ho gayi thi. Awaaz bhi tooti hui thi. Mantri log unhe jaldi karwa rahe the ki baaki ki kriya khatam karein.