Sarga 77
और्ध्वदैहिकक्रिया-शोकविलापः (Obsequies for Daśaratha and the Brothers’ Lament)
अयोध्याकाण्ड
ఈ సర్గలో దశరథుని మరణానంతర కర్మకాండలు, మనోవేదనల ప్రభావం వర్ణించబడుతుంది. పది రోజుల శోకకాలం పూర్తయ్యాక భరతుడు శుద్ధి చేసుకొని ద్వాదశ దినాన పితృశ్రాద్ధాన్ని నిర్వహింపజేస్తాడు. బ్రాహ్మణులకు విస్తారమైన దానాలు ఇస్తాడు—ధనం, అన్నధాన్యాలు, వస్త్రాలు, రత్నాలు, పశుసంపద, దాససేవకులు, వాహనాలు, నివాసస్థానాలు—ఇవి రాజధర్మం మరియు ఔర్ధ్వదైహిక బాధ్యతల ప్రాముఖ్యాన్ని చూపుతాయి. త్రయోదశి ఉదయాన భరతుడు మరల శుద్ధికై శ్మశానానికి వెళ్తాడు. భస్మ-అస్థిచిహ్నాలతో ఉన్న చితాస్థలాన్ని చూసి అతడు మూర్ఛపడి కూలి, తండ్రి వియోగం, కౌసల్య ఒంటరితనం, రాముని వనవాసం తలచుకొని విలపిస్తాడు. భరతుని శోకదృశ్యాన్ని చూసి, రాజస్మృతితో శత్రుఘ్నుడూ మూర్ఛపడి, తరువాత ‘శోకసముద్రం’ మంథర నుంచే పుట్టి, కైకేయి దానిని దుర్గమం చేసిందని, వరదానాలు అచల బంధనంలా నిలిచాయని రూపకంగా ఆర్తనాదం చేస్తాడు. పరిచారకులు, మంత్రులు పరుగెత్తి వచ్చి ఇద్దరినీ ఆదుకుంటారు. వశిష్ఠుడు భరతునికి—త్రయోదశి వచ్చిందని, ఇంకా మిగిలిన క్రియలు పూర్తిచేయాలని—బోధించి, ఆకలి-దాహం, సుఖ-దుఃఖం, జననం-మరణం వంటి ద్వంద్వాల అనివార్యతను ఉపదేశిస్తాడు. సుమంత్రుడు శత్రుఘ్నునికి జగత్తులో ఉద్భవ-లయ నియమాన్ని చెప్పి సాంత్వన ఇస్తాడు. కన్నీళ్లతో, అలసటతో ఉన్న ఇద్దరు సోదరులు లేచి ధర్మవిధి ప్రకారం మిగిలిన ఔర్ధ్వదైహిక కర్తవ్యాలను పూర్తి చేయడానికి ముందుకు సాగుతారు; శోకాన్ని కర్తవ్యంతో సమన్వయపరుస్తారు.
Shlokas
Verse 1
ततो दशाहेऽतिगते कृतशौचो नृपात्मजः।द्वादशेऽहनि सम्प्राप्ते श्राद्धकर्माण्यकारयत्।।।।
అనంతరం పది రోజులు గడిచిన తరువాత, రాజకుమారుడు శౌచక్రియలను పూర్తిచేసి, పన్నెండవ రోజు వచ్చినప్పుడు శ్రాద్ధకర్మలను చేయించాడు।
Verse 2
ब्राह्मणेभ्यो ददौ रत्नं धनमन्नं च पुष्कलम्।वासांसि च महार्हाणि रत्नानि विविधानि च।।।।
శ్రాద్ధకర్మ సమయంలో భరతుడు బ్రాహ్మణులకు రత్నాలు, ధనం, సమృద్ధిగా అన్నధాన్యాలు, అత్యంత విలువైన వస్త్రాలు మరియు నానావిధ మణిరత్నాలను దానంగా ఇచ్చెను।
Verse 3
बास्तिकं बहु शुक्लं च गाश्चापि शतशस्तथा।दासीदासं च यानं च वेश्मानि सुमहान्ति च।।।।ब्राह्मणेभ्यो ददौ पुत्रो राज्ञस्तस्यौर्ध्वदैहिकम्।
రాజుని ఔర్ధ్వదేహిక శ్రేయస్సుకోసం కుమారుడు బ్రాహ్మణులకు అనేక తెల్ల మేకలు, వందల కొద్దీ గోవులు, దాసీదాసులు, వాహనాలు, మహత్తర గృహాలను దానంగా ఇచ్చాడు।
Verse 4
ततः प्रभातसमये दिवसेऽथ त्रयोदशे।।।।विललाप महाबाहुर्भरत श्शोकमूर्छितः।शब्दापिहितकण्ठस्तु शोधनार्थमुपागतः।।।।चितामूले पितुर्वाक्यमिदमाह सुदुःखितः।
అనంతరం పదమూడవ దినం ఉదయకాలంలో మహాబాహు భరతుడు శోకమూర్ఛితుడై శోధన (శుద్ధి) కర్మార్థం వచ్చాడు; ఏడుపు శబ్దాలతో గొంతు నిండిపోయి, అత్యంత దుఃఖంతో తండ్రి చితామూలంలో ఈ మాటలు పలికాడు।
Verse 5
ततः प्रभातसमये दिवसेऽथ त्रयोदशे।।2.77.4।।विललाप महाबाहुर्भरत श्शोकमूर्छितः।शब्दापिहितकण्ठस्तु शोधनार्थमुपागतः।।2.77.5।।चितामूले पितुर्वाक्यमिदमाह सुदुःखितः।
అనంతరం పదమూడవ దినం ఉదయకాలంలో మహాబాహు భరతుడు శోకానికి లోనై శోధన (శుద్ధి) కర్మార్థం వచ్చాడు; ఏడుపు శబ్దాలతో గొంతు బిగుసుకొని, అత్యంత దుఃఖంతో తండ్రి చితామూలంలో ఈ మాటలు పలికాడు।
Verse 6
तात यस्मिन्निसृष्टोऽहं त्वया भ्रातरि राघवे।।।।तस्मिन्वनं प्रव्रजिते शून्ये त्यक्तोऽस्म्यहं त्वया।
తండ్రీ, నీవు నన్ను అన్న రాఘవునికి అప్పగించినప్పుడు, ఇప్పుడు ఆ రాఘవుడు వనానికి వెళ్లిన వేళ నన్ను శూన్యతలో విడిచిపెట్టినవాడవు నీవే।
Verse 7
यस्या गतिरनाथायाः पुत्रः प्रवाजितो वनम्।तामम्बां तात कौसल्यां त्यक्त्वा त्वं क्व गतो नृप।।।।
తండ్రీ, అనాథగా మిగిలిన కౌసల్యామాతకు ఏకైక ఆశ్రయమైన కుమారుడే వనానికి తరిమివేయబడెను; ఆ తల్లిని విడిచి, ఓ నృపా, నీవు ఎక్కడికి వెళ్లితివి?
Verse 8
दृष्ट्वा भस्मारुणं तच्च दग्धास्थि स्थानमण्डलम्।।।।पितु श्शरीरनिर्वाणं निष्टनन्विषसाद सः।
భస్మవర్ణంగా ఎర్రబడిన, దగ్ధమైన ఎముకలతో చుట్టబడిన ఆ వృత్తాకార స్థలాన్ని—అక్కడ తండ్రి దేహం శాంతించిపోయినదాన్ని—చూచి అతడు విలపిస్తూ విషాదంలో కూరుకుపోయెను।
Verse 9
स तु दृष्ट्वा रुदन् दीनः पपात धरणीतले।।।।उत्थाप्यमानश्शक्रस्य यन्त्रध्वज इव च्युतः।
అది చూచి అతడు దుఃఖంతో ఏడుస్తూ భూమిపై కూలిపోయెను—ఎత్తబడుతున్నప్పటికీ ఇంద్రుని స్థిర ధ్వజదండం జారిపడి కూలినట్లుగా।
Verse 10
अभिपेतुस्ततस्सर्वे तस्यामात्याश्शुचिव्रतम्।।।।अन्तकाले निपतितं ययातिमृषयो यथा।
అప్పుడు అతని సమస్త అమాత్యులు శుచివ్రతుడైన అతని వైపు పరుగెత్తారు—అంతకాలంలో పడిపోయిన యయాతి వద్దకు ఋషులు పరుగెత్తినట్లుగా।
Verse 11
शत्रुघ्न श्चापि भरतं दृष्ट्वा शोकम् परिप्लुतः।।।।विसंज्ञो न्यपतद्भूमौ भूमिपालमनुस्मरन्।
శత్రుఘ్నుడూ భరతుణ్ని చూచి శోకంతో ముంచెత్తబడెను. రాజును స్మరించుచు మూర్ఛించి నేలపై పడిపోయెను।
Verse 12
उन्मत्त इव निश्चेता विललाप सुदुःखितः।।।।स्मृत्वा पितुर्गुणाङ्गानि तानि तानि तथा तथा।
అతిదుఃఖంతో నలిగిపోయి, ఉన్మత్తుడివలె అతని చిత్తం స్థిరంగా లేకపోయెను. తండ్రి గుణాంగాలను మళ్లీ మళ్లీ స్మరించుచు విలపించెను।
Verse 13
मन्थराप्रभवस्तीव्रः कैकेयीग्राहसङ्कुलः।।।।वरदानमयोऽक्षोभ्योऽमञ्जयच्छोकसागरः।
మంథరా నుండి పుట్టిన, కైకేయీ అనే గ్రాహాలతో నిండిన, వరదానముల రూపమై అచలమైన—ఆ భయంకర శోకసాగరం మమ్మల్ని ముంచెత్తెను।
Verse 14
सुकुमारं च बालं च सततं लालितं त्वया।।।।क्व तात भरतं हित्वा विलपन्तं गतो भवान्।
ఓ తాతా! నీవు ఎల్లప్పుడూ లాలించిన సుకుమారుడైన బాలుడైన భరతుడు విలపించుచుండగా, అతనిని విడిచి నీవు ఎక్కడికి వెళ్లితివి?
Verse 15
ननु भोज्येषु पानेषु वस्त्रेष्वाभरणेषु च।।।।प्रवारयसि नस्सर्वान् तन्नः कोऽन्यः करिष्यति।
భోజనములలో, పానములలో, వస్త్రములలో, ఆభరణములలో నీవే మమ్మల్ని అందరినీ ఉత్తమమైనదాన్ని ఎన్నుకోమని ప్రవర్తింపజేసేవాడివి. ఇక ఇప్పుడు అది ఎవరు చేయగలరు?
Verse 16
अवदारणकाले तु पृथिवी नावदीर्यते।।।।या विहीना त्वया राज्ञा धर्मज्ञेन महात्मना।
పగిలిపోవలసిన వేళలో కూడా భూమి పగలదు—ధర్మజ్ఞుడైన మహాత్మ రాజా, నీవు లేనప్పటికీ అది విడిపోదు।
Verse 17
पितरि स्वर्गमापन्ने रामे चारण्यमाश्रिते।।।।किं मे जीवितसामर्थ्यं प्रवेक्ष्यामि हुताशनम्।
తండ్రి స్వర్గప్రాప్తుడై, రాముడు అరణ్యాశ్రయుడైనప్పుడు—నా జీవితం కొనసాగించడానికి నాకు ఏ శక్తి? నేను దహించే అగ్నిలో ప్రవేశిస్తాను।
Verse 18
हीनो भ्रात्रा च पित्रा च शून्यामिक्ष्वाकुपालिताम्।।।।अयोध्यां न प्रवेक्ष्यामि प्रवेक्ष्यामि तपोवनम्।
సోదరుడూ తండ్రియూ లేని నేను, ఇక్ష్వాకు పాలనశూన్యమైన అయోధ్యలో ప్రవేశించను; తపోవనంలోనే ప్రవేశిస్తాను।
Verse 19
तयोर्विलपितं श्रुत्वा व्यसनं चान्ववेक्ष्य तत्।।।।भृशमार्ततरा भूयस्सर्वएवानुगामिनः।
ఆ ఇద్దరు సోదరుల విలాపాన్ని విని, ఆ విపత్తును గమనించి, అనుచరులందరూ మరల అత్యంతంగా దుఃఖార్తులయ్యారు।
Verse 20
ततो विषण्णौ श्रान्तौ च शत्रुघ्नभरतावुभौ।।।।धरण्यां संव्यवेष्टेतां भग्नशृङ्गाविवर्षभौ।
అప్పుడు భరతుడు, శత్రుఘ్నుడు—ఇద్దరూ విషాదంతో కుంగి, శ్రమతో అలసి—భూమిపై విరిగిన కొమ్ములున్న రెండు వృషభాలవలె తడబడుతూ పొర్లారు।
Verse 21
ततः प्रकृतिमान्वैद्यः पितुरेषां पुरोहितः।।।।वसिष्ठो भरतं वाक्यमुत्थाप्य तमुवाच ह।
అప్పుడు వారి తండ్రి పురోహితుడు, శాస్త్రవేత్తుడూ స్థితప్రకృతుడైన వశిష్ఠుడు భరతుణ్ని లేపి ఈ మాటలు పలికాడు।
Verse 22
त्रयोदशोऽयं दिवसः पितुर्वृत्तस्य ते विभो।।।।सावशेषास्थिनिचये किमिह त्वं विलम्भसे।
హే విభో! నీ తండ్రి పరలోకగమనానికి ఇది పదమూడవ రోజు; అస్తిసంచయం ఇంకా మిగిలి ఉండగా, నీవు ఇక్కడ ఎందుకు ఆలస్యం చేస్తున్నావు?
Verse 23
त्रीणि द्वन्द्वानि भूतेषु प्रवृत्तान्यविशेषतः।।।।तेषु चापरिहार्येषु नैवं भवितुमर्हसि।
సర్వ జీవుల్లో మూడు ద్వంద్వాలు సమానంగా ప్రవహిస్తున్నాయి; అవి తప్పించలేనివి. కనుక నీవు ఇలా కుంగిపోవడం నీకు తగదు।
Verse 24
सुमन्त्रश्चापि शत्रुघ्नमुत्थाप्याभिप्रसाद्य च।।।।श्रावयामास तत्त्वज्ञ स्सर्वभूतभवाभवम्।
సుమంత్రుడు కూడా శత్రుఘ్నుణ్ని లేపి, అతనికి సాంత్వన చెప్పి, తత్త్వజ్ఞుడై సమస్త జీవుల భవ-అభవముల ఉపదేశాన్ని వినిపించాడు।
Verse 25
उत्थितौ च नरव्याघ्रौ प्रकाशेते यशस्विनौ।।।।वर्षातपपरिक्लिनौ पृथगिन्द्रध्वजाविव।
అప్పుడు లేచిన ఆ యశస్వి నరవ్యాఘ్రులు ప్రకాశించారు; కాని వర్షం, ఎండలతో క్షీణించి, విడివిడిగా నిలిచిన ఇంద్రధ్వజాలవలె కనిపించారు।
Verse 26
अश्रूणि परिमृद्नन्तौ रक्ताक्षौ दीनभाषिणौ।अमात्यास्त्वरयन्ति स्म तनयौ चापराः क्रियाः।।।।
ఇద్దరు కుమారులు కన్నీళ్లు తుడుచుకుంటూ—కళ్లెర్రగా, స్వరం దుఃఖభరితంగా ఉండగా—అమాత్యులు మిగిలిన ఔర్ధ్వదేహిక క్రియలను త్వరగా పూర్తిచేయమని వారిని ప్రేరేపించారు।
Frequently Asked Questions
The sarga frames the tension between overwhelming personal grief and the necessity of completing prescribed funerary obligations: Bharata and Śatrughna must be raised from collapse to fulfill śrāddha and remaining rites for the deceased king.
Vasiṣṭha’s instruction emphasizes that unavoidable dualities condition embodied life, culminating in birth and death; therefore, sorrow must be acknowledged yet disciplined into dharmic action, while Sumantra reinforces the universality of arising and passing away.
The cremation ground and the foot of the funeral pyre serve as the central ritual landmark; culturally, the narrative highlights the ten-day mourning observance, purification, twelfth-day śrāddha, thirteenth-day rites, and dāna (gift-giving) to brāhmaṇas as part of royal funerary protocol.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.