Sarga 77
और्ध्वदैहिकक्रिया-शोकविलापः (Obsequies for Daśaratha and the Brothers’ Lament)
अयोध्याकाण्ड
ഈ സർഗത്തിൽ ദശരഥന്റെ മരണാനന്തര ഔർദ്ധ്വദൈഹിക കർമ്മങ്ങളും മനോവേദനയുടെ പ്രത്യാഘാതവും വിവരിക്കുന്നു. പത്ത് ദിവസത്തെ ശോകകാലം കഴിഞ്ഞ് ഭരതൻ ശുദ്ധി ചെയ്ത് ദ്വാദശദിനത്തിൽ പിതാവിന്റെ ശ്രാദ്ധകർമ്മങ്ങൾ നടത്തിക്കുന്നു. ബ്രാഹ്മണർക്കു ധനം, അന്നധാന്യങ്ങൾ, വസ്ത്രങ്ങൾ, രത്നങ്ങൾ, പശുസമ്പത്ത്, ദാസ-സേവകർ, വാഹനങ്ങൾ, വാസസ്ഥലങ്ങൾ എന്നിവ ഉൾപ്പെടെ മഹാദാനങ്ങൾ വിതരണം ചെയ്യുന്നു; ഇതിലൂടെ രാജധർമ്മവും അന്ത്യകർമ്മബാധ്യതയും ഊന്നിപ്പറയപ്പെടുന്നു. ത്രയോദശദിനത്തിന്റെ പ്രഭാതത്തിൽ ഭരതൻ വീണ്ടും ശുദ്ധിക്കായി ശ്മശാനത്തിലേക്ക് പോകുന്നു. ഭസ്മവും അസ്ഥിചിഹ്നങ്ങളും നിറഞ്ഞ ചിതാസ്ഥലം കണ്ടതുമാത്രം അവൻ മൂർച്ച്ഛിച്ച് വീഴുന്നു; പിതാവിന്റെ വേർപാട്, കൗസല്യയുടെ ഏകാന്തത, രാമന്റെ വനവാസം എന്നിവ ഓർത്ത് വിലപിക്കുന്നു. ഭരതന്റെ ദുഃഖദൃശ്യം കണ്ടും രാജസ്മരണയാലും ശത്രുഘ്നനും മൂർച്ച്ഛിച്ച്, തുടർന്ന് ‘ശോകസമുദ്രം’ മന്തരയിൽ നിന്നുയർന്നു, കൈകേയി അതിനെ ദുർഗമമാക്കി, വരങ്ങൾ അചലബന്ധനമായി നിന്നുവെന്ന് രൂപകമായി കരഞ്ഞുപറയുന്നു. പരിചാരകരും മന്ത്രിമാരും ഓടിയെത്തി ഇരുവരെയും താങ്ങുന്നു. വസിഷ്ഠൻ ഭരതനോട്—ഇന്ന് ത്രയോദശി; ശേഷിക്കുന്ന ക്രിയകൾ പൂർത്തിയാക്കണം—എന്ന് ഉപദേശിക്കുകയും, ക്ഷുധ-തൃഷ്ണ, സുഖ-ദുഃഖ, ജനനം-മരണം തുടങ്ങിയ ദ്വന്ദ്വങ്ങളുടെ അനിവാര്യത ബോധിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. സുമന്ത്രൻ ശത്രുഘ്നനോട് ലോകത്തിന്റെ ഉത്ഭവ-ലയനിയമം പറഞ്ഞ് ആശ്വസിപ്പിക്കുന്നു. കണ്ണീരോടെയും ക്ഷീണത്തോടെയും ഇരുസഹോദരരും എഴുന്നേറ്റ് ധർമ്മവിധിപ്രകാരം ശേഷിക്കുന്ന ഔർദ്ധ്വദൈഹിക കർത്തവ്യങ്ങൾ പൂർത്തിയാക്കാൻ മുന്നേറുന്നു; ശോകത്തെ കർത്തവ്യത്തോടൊപ്പം ചേർക്കുന്നു.
Shlokas
Verse 1
ततो दशाहेऽतिगते कृतशौचो नृपात्मजः।द्वादशेऽहनि सम्प्राप्ते श्राद्धकर्माण्यकारयत्।।।।
പിന്നീട് പത്ത് ദിവസം കഴിഞ്ഞപ്പോൾ, ശൗചവിധി പൂർത്തിയാക്കിയ രാജകുമാരൻ, പന്ത്രണ്ടാം ദിവസം എത്തിയപ്പോൾ ശ്രാദ്ധകർമ്മങ്ങൾ നടത്തിച്ചു.
Verse 2
ब्राह्मणेभ्यो ददौ रत्नं धनमन्नं च पुष्कलम्।वासांसि च महार्हाणि रत्नानि विविधानि च।।।।
ശ്രാദ്ധകർമ്മവേളയിൽ ഭരതൻ ബ്രാഹ്മണന്മാർക്ക് രത്നങ്ങളും ധനവും ധാന്യസമൃദ്ധമായ അന്നവും ദാനം ചെയ്തു; അത്യന്തം വിലയേറിയ വസ്ത്രങ്ങളും നാനാവിധ മണിരത്നങ്ങളും കൂടി അർപ്പിച്ചു.
Verse 3
बास्तिकं बहु शुक्लं च गाश्चापि शतशस्तथा।दासीदासं च यानं च वेश्मानि सुमहान्ति च।।।।ब्राह्मणेभ्यो ददौ पुत्रो राज्ञस्तस्यौर्ध्वदैहिकम्।
രാജാവിന്റെ ഔർധ്വദൈഹിക ക്ഷേമം ഉറപ്പാക്കുന്ന കർമത്തിനായി പുത്രൻ ബ്രാഹ്മണർക്കു ധാരാളം വെളുത്ത ആടുകളും നൂറുകണക്കിന് പശുക്കളും ദാസി-ദാസന്മാരും വാഹനങ്ങളും വിശാലമായ ഭവനങ്ങളും ദാനമായി നൽകി.
Verse 4
ततः प्रभातसमये दिवसेऽथ त्रयोदशे।।।।विललाप महाबाहुर्भरत श्शोकमूर्छितः।शब्दापिहितकण्ठस्तु शोधनार्थमुपागतः।।।।चितामूले पितुर्वाक्यमिदमाह सुदुःखितः।
പിന്നെ പതിമൂന്നാം ദിവസത്തിന്റെ പ്രഭാതസമയത്ത്, ദുഃഖത്തിൽ മൂർഛിതനായ മഹാബാഹു ഭരതൻ ശോധനാർഥം വന്നു; കരച്ചിലാൽ തൊണ്ട അടഞ്ഞ്, പിതാവിന്റെ ചിതയുടെ അടിവശത്ത് അത്യന്തം ദുഃഖത്തോടെ ഈ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു.
Verse 5
ततः प्रभातसमये दिवसेऽथ त्रयोदशे।।2.77.4।।विललाप महाबाहुर्भरत श्शोकमूर्छितः।शब्दापिहितकण्ठस्तु शोधनार्थमुपागतः।।2.77.5।।चितामूले पितुर्वाक्यमिदमाह सुदुःखितः।
പിന്നെ പതിമൂന്നാം ദിവസത്തിന്റെ പ്രഭാതസമയത്ത്, ദുഃഖം കീഴടക്കിയ മഹാബാഹു ഭരതൻ ശോധനവിധിക്കായി വന്നു; കരച്ചിലാൽ തൊണ്ട ചുരുങ്ങി, പിതാവിന്റെ ചിതയുടെ അടിവശത്ത് അത്യന്തം ദുഃഖത്തോടെ ഈ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു.
Verse 6
तात यस्मिन्निसृष्टोऽहं त्वया भ्रातरि राघवे।।।।तस्मिन्वनं प्रव्रजिते शून्ये त्यक्तोऽस्म्यहं त्वया।
താതാ! നീ എന്നെ സഹോദരൻ രാഘവന്റെ കൈകളിൽ ഏല്പിച്ചിരുന്നുവല്ലോ; ഇപ്പോൾ അവൻ വനത്തിലേക്ക് പോയതിനാൽ നീ എന്നെ ശൂന്യതയിൽ ഉപേക്ഷിച്ചിരിക്കുന്നു.
Verse 7
यस्या गतिरनाथायाः पुत्रः प्रवाजितो वनम्।तामम्बां तात कौसल्यां त्यक्त्वा त्वं क्व गतो नृप।।।।
താതാ, ഹേ നൃപാ! അനാഥയായ കൗസല്യാമ്മയ്ക്ക് ഇനി ഗതിയില്ല; അവളുടെ ഏക ആശ്രയമായ പുത്രനെ വനത്തിലേക്ക് തള്ളിയിട്ട് അവളെ ഉപേക്ഷിച്ച് നീ എവിടേക്കു പോയി?
Verse 8
दृष्ट्वा भस्मारुणं तच्च दग्धास्थि स्थानमण्डलम्।।।।पितु श्शरीरनिर्वाणं निष्टनन्विषसाद सः।
ചാരത്തിൽ ചുവന്നും ദഹിച്ച അസ്ഥികളാൽ നിറഞ്ഞും നിന്ന ആ വൃത്താകാര സ്ഥലം—അവിടെ പിതാവിന്റെ ദേഹം നിർവാണം പ്രാപിച്ചതെന്ന്—കണ്ട് അവൻ നിലവിളിച്ചു കരഞ്ഞ് നിരാശയിൽ മുങ്ങി.
Verse 9
स तु दृष्ट्वा रुदन् दीनः पपात धरणीतले।।।।उत्थाप्यमानश्शक्रस्य यन्त्रध्वज इव च्युतः।
അത് കണ്ടു ദീനനായി കരഞ്ഞുകൊണ്ട് അവൻ ഭൂമിയിൽ വീണു—ഉയർത്തിക്കൊണ്ടിരിക്കുമ്പോഴും വഴുതി വീഴുന്ന ശക്രന്റെ യന്ത്രധ്വജദണ്ഡംപോലെ.
Verse 10
अभिपेतुस्ततस्सर्वे तस्यामात्याश्शुचिव्रतम्।।।।अन्तकाले निपतितं ययातिमृषयो यथा।
പിന്നീട് അവന്റെ ശുചിവ്രതനായ അമാത്യന്മാർ എല്ലാവരും അവന്റെ അടുക്കൽ ഓടിയെത്തി—അന്തകാലത്ത് വീണ ശുദ്ധവ്രതനായ യയാതിയിലേക്കു ഋഷിമാർ ഓടിയെത്തുന്നതുപോലെ.
Verse 11
शत्रुघ्न श्चापि भरतं दृष्ट्वा शोकम् परिप्लुतः।।।।विसंज्ञो न्यपतद्भूमौ भूमिपालमनुस्मरन्।
ശത്രുഘ്നനും ഭരതനെ കണ്ടപ്പോൾ ദുഃഖത്തിൽ മുങ്ങി; രാജാവിനെ സ്മരിച്ചുകൊണ്ട് ബോധം നഷ്ടപ്പെട്ടു ഭൂമിയിൽ വീണു.
Verse 12
उन्मत्त इव निश्चेता विललाप सुदुःखितः।।।।स्मृत्वा पितुर्गुणाङ्गानि तानि तानि तथा तथा।
അത്യന്തം ദുഃഖിതനായി, ഉന്മത്തനെന്നപോലെ ചിത്തം അസ്ഥിരമായി അവൻ വിലപിച്ചു; പിതാവിന്റെ അനവധി ഗുണങ്ങളെ വീണ്ടും വീണ്ടും സ്മരിച്ചു.
Verse 13
मन्थराप्रभवस्तीव्रः कैकेयीग्राहसङ्कुलः।।।।वरदानमयोऽक्षोभ्योऽमञ्जयच्छोकसागरः।
മന്തരയിൽ നിന്നുയർന്ന, കൈകേയിയെന്ന മുതലകളാൽ നിറഞ്ഞ, തിരികെ മാറ്റാനാകാത്ത വരദാനങ്ങളുടെ രൂപം ധരിച്ച, അക്ഷോഭ്യമായ ശോകസമുദ്രം നമ്മെ മൂടിക്കഴിഞ്ഞു.
Verse 14
सुकुमारं च बालं च सततं लालितं त्वया।।।।क्व तात भरतं हित्वा विलपन्तं गतो भवान्।
ഹേ താതാ! അത്യന്തം কোমലനും ബാലനും, നിന്റെ സ്നേഹലാലനയിൽ എപ്പോഴും വളർന്ന ഭരതനെ വിലപിക്കാനാക്കി വിട്ട് നീ എവിടേക്കു പോയി?
Verse 15
ननु भोज्येषु पानेषु वस्त्रेष्वाभरणेषु च।।।।प्रवारयसि नस्सर्वान् तन्नः कोऽन्यः करिष्यति।
ഭോജനപാനങ്ങളിലും വസ്ത്രാഭരണങ്ങളിലും ഞങ്ങളെയെല്ലാം ശ്രേഷ്ഠമായതു തിരഞ്ഞെടുക്കാൻ നീ തന്നെയല്ലേ അനുവദിച്ചിരുന്നത്? ഇനി ഞങ്ങൾക്ക് അത് ആരാണ് ചെയ്യുക?
Verse 16
अवदारणकाले तु पृथिवी नावदीर्यते।।।।या विहीना त्वया राज्ञा धर्मज्ञेन महात्मना।
പിളരേണ്ട സമയത്തും ഭൂമി പിളരുന്നില്ല—ധർമ്മജ്ഞനായ മഹാത്മാവായ രാജാവേ, നിന്നെ വിട്ട് ശൂന്യമായിട്ടും അതു തകരുന്നില്ല.
Verse 17
पितरि स्वर्गमापन्ने रामे चारण्यमाश्रिते।।।।किं मे जीवितसामर्थ्यं प्रवेक्ष्यामि हुताशनम्।
പിതാവ് സ്വർഗ്ഗം പ്രാപിച്ചിരിക്കെ, രാമൻ വനത്തിൽ ആശ്രയം തേടിയിരിക്കെ—എനിക്ക് ജീവിക്കാൻ എന്ത് ശക്തി? ഞാൻ ദഹിപ്പിക്കുന്ന ഹുതാശനത്തിൽ പ്രവേശിക്കും.
Verse 18
हीनो भ्रात्रा च पित्रा च शून्यामिक्ष्वाकुपालिताम्।।।।अयोध्यां न प्रवेक्ष्यामि प्रवेक्ष्यामि तपोवनम्।
സഹോദരനും പിതാവും ഇല്ലാതെ, ഇക്ഷ്വാകുവംശം പാലിച്ചിരുന്ന അയോധ്യ ഇപ്പോൾ ശൂന്യമായി; ഞാൻ അയോധ്യയിൽ പ്രവേശിക്കുകയില്ല—തപോവനത്തിലേക്കാണ് ഞാൻ കടക്കുക.
Verse 19
तयोर्विलपितं श्रुत्वा व्यसनं चान्ववेक्ष्य तत्।।।।भृशमार्ततरा भूयस्सर्वएवानुगामिनः।
ആ രണ്ടു സഹോദരന്മാരുടെ വിലാപം കേട്ടും ആ ദുരന്തം മനസ്സിൽ നിരീക്ഷിച്ചും, അനുഗാമികളായ എല്ലാവരും വീണ്ടും അത്യന്തം വേദനയോടെ വ്യാകുലരായി.
Verse 20
ततो विषण्णौ श्रान्तौ च शत्रुघ्नभरतावुभौ।।।।धरण्यां संव्यवेष्टेतां भग्नशृङ्गाविवर्षभौ।
അപ്പോൾ ഭരതനും ശത്രുഘ്നനും—ഇരുവരും വിഷണ്ണരും ക്ഷീണിതരുമായി—ഭൂമിയിൽ കിടന്ന് പുളഞ്ഞു; ഒടിഞ്ഞ കൊമ്പുകളുള്ള രണ്ടു കാളകളെപ്പോലെ.
Verse 21
ततः प्रकृतिमान्वैद्यः पितुरेषां पुरोहितः।।।।वसिष्ठो भरतं वाक्यमुत्थाप्य तमुवाच ह।
പിന്നീട് അവരുടെ പിതാവിന്റെ പുരോഹിതനും ശാസ്ത്രജ്ഞനും സമചിത്തനുമായ വസിഷ്ഠൻ ഭരതനെ എഴുന്നേൽപ്പിച്ച് അവനോട് ഈ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു.
Verse 22
त्रयोदशोऽयं दिवसः पितुर्वृत्तस्य ते विभो।।।।सावशेषास्थिनिचये किमिह त्वं विलम्भसे।
ഹേ വിഭോ! നിന്റെ പിതാവിന്റെ ദേഹത്യാഗത്തിന് ഇന്നിത് പതിമൂന്നാം ദിനം; അസ്ഥികളുടെ കൂമ്പാരം ഇനിയും ശേഷിക്കെ, നീ ഇവിടെ എന്തിന് താമസിക്കുന്നു?
Verse 23
त्रीणि द्वन्द्वानि भूतेषु प्रवृत्तान्यविशेषतः।।।।तेषु चापरिहार्येषु नैवं भवितुमर्हसि।
സകല ജീവികളിലും വ്യത്യാസമില്ലാതെ മൂന്നു ദ്വന്ദ്വങ്ങൾ പ്രവർത്തിക്കുന്നു; അവ ഒഴിവാക്കാനാവാത്തവയാണ്—അതുകൊണ്ട് നീ ഇങ്ങനെ തളരുന്നത് യുക്തമല്ല.
Verse 24
सुमन्त्रश्चापि शत्रुघ्नमुत्थाप्याभिप्रसाद्य च।।।।श्रावयामास तत्त्वज्ञ स्सर्वभूतभवाभवम्।
സുമന്ത്രനും—തത്ത്വജ്ഞൻ—ശത്രുഘ്നനെ എഴുന്നേൽപ്പിച്ച് ആശ്വസിപ്പിച്ചു; സർവ്വഭൂതങ്ങളുടെ ഉദയം-വ്യയം എന്ന തത്ത്വം അവനോട് ശ്രവിപ്പിച്ചു.
Verse 25
उत्थितौ च नरव्याघ्रौ प्रकाशेते यशस्विनौ।।।।वर्षातपपरिक्लिनौ पृथगिन्द्रध्वजाविव।
അവർ ഇരുവരും നരവ്യാഘ്രന്മാരായ യശസ്വികൾ എഴുന്നേറ്റപ്പോൾ ദീപ്തമായി പ്രകാശിച്ചു; എങ്കിലും മഴയും ചൂടും കൊണ്ടു ക്ഷീണിച്ച്, വേർതിരിഞ്ഞുനിൽക്കുന്ന ഇന്ദ്രധ്വജങ്ങളെപ്പോലെ തോന്നി.
Verse 26
अश्रूणि परिमृद्नन्तौ रक्ताक्षौ दीनभाषिणौ।अमात्यास्त्वरयन्ति स्म तनयौ चापराः क्रियाः।।।।
ആ രണ്ടു പുത്രന്മാർ കണ്ണുനീർ തുടച്ചുകൊണ്ടിരുന്നു—കണ്ണുകൾ ചുവന്നു, വാക്കുകൾ ദീനമായി; അപ്പോൾ മന്ത്രിമാർ ശേഷിച്ച അന്ത്യകർമ്മങ്ങൾ വേഗം പൂർത്തിയാക്കാൻ അവരെ പ്രേരിപ്പിച്ചു.
Frequently Asked Questions
The sarga frames the tension between overwhelming personal grief and the necessity of completing prescribed funerary obligations: Bharata and Śatrughna must be raised from collapse to fulfill śrāddha and remaining rites for the deceased king.
Vasiṣṭha’s instruction emphasizes that unavoidable dualities condition embodied life, culminating in birth and death; therefore, sorrow must be acknowledged yet disciplined into dharmic action, while Sumantra reinforces the universality of arising and passing away.
The cremation ground and the foot of the funeral pyre serve as the central ritual landmark; culturally, the narrative highlights the ten-day mourning observance, purification, twelfth-day śrāddha, thirteenth-day rites, and dāna (gift-giving) to brāhmaṇas as part of royal funerary protocol.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.