Sarga 41
अयोध्यायाः शोकप्रकम्पः (Ayodhya’s Tremor of Grief and Omens)
अयोध्याकाण्ड
ఈ సర్గలో రాముని ప్రస్థానం వెంటనే అయోధ్యా నగరానికీ, ప్రకృతికీ కలిగిన కంపనాన్ని వర్ణిస్తారు. రాముడు కృతాంజలిగా బయలుదేరగానే అంతఃపురాల నుండి కరుణ విలాపధ్వనులు ఎగసిపడతాయి; వాటిని విని వియోగదగ్ధుడైన దశరథుడు మరింత శోకంలో మునిగిపోతాడు. ఆ దుఃఖం రాజభవనాన్ని దాటి నగరమంతా వ్యాపించి జీవనవ్యవస్థను నిలిపివేస్తుంది—అగ్నిహోత్రాలు ప్రవర్తించవు, వంటలు ఆగిపోతాయి, నిత్యకర్మలు మరియు విధులు శిథిలమవుతాయి. జంతువుల ప్రవర్తనలోనూ శోకం ప్రతిబింబిస్తుంది—ఏనుగులు ఆహారం వదులుతాయి, ఆవులు పాలివ్వవు; కుటుంబబంధాలు సడలిపోతూ అందరి మనస్సు రాముని మీదే నిలుస్తుంది. తదనంతరం ఘోర అపశకునాల వర్ణన—నక్షత్రాల కాంతి తగ్గుతుంది, గ్రహాలు మ్లానమవుతాయి, విశాఖ ధూమావృతంగా కనిపిస్తుంది, చంద్రుని సమీపంలో క్రూర గ్రహాలు గుమికూడుతాయి; దిక్కులు చీకటితో కప్పబడినట్లుంటాయి. ధర్మరక్షకుడైన రాముని లేమితో అయోధ్య ఇంద్రవిహీన భూమిలా ‘కంపించిన’ట్లు అనిపించి, వ్యక్తిగత శోకాన్ని ధర్మవ్యవస్థ వ్యత్యయానికి సంబంధించిన విశ్వవ్యాప్త సంకేతంగా ఈ సర్గ నిలుపుతుంది.
Shlokas
Verse 1
तस्मिन्स्तु पुरुषव्याघ्रे विनिर्याति कृताञ्जलौ।आर्तशब्दोऽहि सञ्जज्ञे स्त्रीणामन्त:पुरे महान्।।2.41.1।।
ఆ పురుషవ్యాఘ్రుడు కృతాంజలిగా బయలుదేరగానే, అంతఃపురంలోని స్త్రీలలో మహా ఆర్తనాదం ఉద్భవించింది।
Verse 2
अनाथस्य जनस्यास्य दुर्बलस्य तपस्विनः।यो गतिश्शरणं चासीत्स नाथः क्व नु गच्छति।।2.41.2।।
ఈ అనాథమైన, బలహీనమైన, దుఃఖిత ప్రజలకు గతి, శరణం అయిన ఆ నాథుడు ఇప్పుడు ఎక్కడికి వెళ్తున్నాడు?
Verse 3
न क्रुध्यत्यभिशप्तोऽपि क्रोधनीयानि वर्जयन्।क्रुद्धान्प्रसादयन्सर्वान् समदुःखः क्व गज्छति।।2.41.3।।
శపించబడినప్పటికీ కోపించని, కోపం పుట్టించే కార్యాలను వర్జించే, కోపించిన వారందరినీ ప్రసన్నం చేసే, ఇతరుల దుఃఖంలో సమదుఃఖిగా ఉండే వాడు—ఇప్పుడు ఎక్కడికి వెళ్లాడు?
Verse 4
कौशल्यायां महातेजा यथा मातरि वर्तते।तथा यो वर्ततेऽस्मासु महात्मा क्व नु गच्छति।।2.41.4।।
కౌశల్యా మాత పట్ల ఎలా ప్రవర్తించేవాడో, అలాగే మా పట్ల కూడా ప్రవర్తించిన ఆ మహాతేజస్వి మహాత్ముడు—ఇప్పుడు ఎక్కడికి వెళ్లాడు?
Verse 5
कैकेय्या क्लिश्यमानेन राज्ञा सञ्चोदितो वनम्।परित्राता जनस्यास्य जगतः क्व नु गच्छति।।2.41.5।।
కైకేయి ప్రేరణతో క్లిష్టుడైన రాజు అతనిని వనానికి పంపమని ఆజ్ఞాపించాడు. ఈ ప్రజలకూ, ఈ సమస్త జగత్తుకూ పరిత్రాత అయిన వాడు—ఇప్పుడు ఎక్కడికి వెళ్తున్నాడు?
Verse 6
अहो निश्चेतनो राजा जीवलोकस्य सम्प्रियम्।धर्म्यं सत्यव्रतं रामं वनवासे प्रवत्स्यति।।2.41.6।।
అయ్యో! రాజు చైతన్యహీనుడైనట్లున్నాడు; సమస్త జీవులకు ప్రియుడైన, ధర్మనిష్ఠుడైన, సత్యవ్రతుడైన రాముణ్ణి వనవాసానికి పంపుతున్నాడు।
Verse 7
इति सर्वा महिष्यस्ता विवत्सा इव धेनवः।रुरुदुश्चैव दुःखार्ताः सस्वरं च विचुक्रुशुः।।2.41.7।।
అలా ఆ మహిషులందరూ, దూడలు పోయిన ఆవులవలె, దుఃఖంతో బాధపడుతూ గొంతెత్తి ఏడ్చి, పెద్దగా విలపించారు।
Verse 8
स तमन्तः पुरे घोरमार्तशब्दं महीपतिः।पुत्रशोकाभिसन्तप्तः श्रुत्वा चासीत्सुदुःखितः।।2.41.8।।
అంతఃపురంలో వినిపించిన ఆ ఘోర ఆర్తనాదాన్ని విని, కుమారశోకంతో దగ్ధుడైన రాజు మరింతగా దుఃఖించాడు।
Verse 9
नाग्निहोत्राण्यहूयन्त नापचन् गृहमेधिनःअकुर्वन्न प्रजाः कार्यं सूर्यश्चान्तरधीयत।।2.41.9।।
అగ్నిహోత్రాలు ఆహ్వానించబడలేదు; గృహస్థులు వంట చేయలేదు; ప్రజలు తమ నిత్యకార్యాలు చేయలేదు—సూర్యుడూ కనుమరుగై అస్తమించాడు।
Verse 10
व्यसृजन् कबलान्नागा गावो वत्सान्न पाययन्।पुत्रं प्रथमजं लब्ध्वा जननी नाभ्यनन्दत।।2.41.10।।
ఏనుగులు నోటిలోని ముద్దలను వదిలివేశాయి, ఆవులు దూడలకు పాలివ్వలేదు; మొదటి కుమారుడిని పొందిన తల్లులు కూడా ఆనందించలేదు—అంతటి భారమైన విషాదం ఆ వేళ నిండింది।
Verse 11
त्रिशङ्कुर्लोहिताङ्गश्च बृहस्पतिबुधावपि।दारुणा स्सोममभ्येत्य ग्रहास्सर्वे व्यवस्थिताः।।2.41.11।।
త్రిశంకు, లోహితాంగ (కుజుడు) అలాగే బృహస్పతి, బుధుడును సహా సమస్త గ్రహములు చంద్రుని సమీపమునకు వచ్చి భయంకరమైన స్థితిలో నిలిచినవి।
Verse 12
नक्षत्राणि गतार्चींषि ग्रहाश्च गततेजसः।विशाखास्तु सधूमाश्च नभसि प्रचकाशिरे।।2.41.12।।
నక్షత్రముల కాంతి క్షీణించెను, గ్రహముల తేజస్సు మసకబారెను; ఆకాశమున విశాఖ నక్షత్రము ధూమావృతమై ఉన్నట్లు ప్రకాశించెను।
Verse 13
कालिकानिलवेगेन महोदधिरिवोत्थितः।रामे वनं प्रव्रजिते नगरं प्रचचाल तत्।।2.41.13।।
రాముడు వనమునకు ప్రవ్రజించగానే ఆ నగరం (అయోధ్య) కంపించెను—నల్లని తుఫాను గాలివేగముచేత మహాసముద్రము ఉప్పొంగినట్లుగా।
Verse 14
दिशः पर्याकुलास्सर्वा स्तिमिरेणेव संवृताः।न ग्रहो नापि नक्षत्रं प्रचकाशे नकिञ्चन।।2.41.14।।
సర్వ దిశలును చీకటితో కప్పబడినట్లుగా కలవరపడినవి; గ్రహముగాని, నక్షత్రముగాని—ఏదియు ప్రకాశించలేదు।
Verse 15
अकस्मान्नागरस्सर्वो जनो दैन्यमुपागमत्।आहारे वा विहारे वा न कश्चिदकरोन्मनः।।2.41.15।।
అకస్మాత్తుగా సమస్త నగరవాసులు దైన్యమున పడిరి; ఆహారములో గాని విహారములో గాని ఎవరికీ మనస్సు నిలువలేదు।
Verse 16
शोकपर्यायसन्तप्त स्सततं दीर्घमुच्छवसन्।अयोध्यायां जनस्सर्व श्शुशोच जगतीपतिम्।।2.41.16।।
అయోధ్యలోని సమస్త ప్రజలు శోకపు తరంగాలతో దగ్ధులై, నిరంతరం దీర్ఘ నిశ్వాసాలు విడుస్తూ జగత్పతి అయిన తమ రాజును తలచి విలపించారు।
Verse 17
बाष्पपर्याकुलमुखो राजमार्गगतो जनः।न हृष्टो लक्ष्यते कश्चित्सर्व श्शोकपरायणः।।2.41.17।।
రాజమార్గంలో నడిచే ప్రజల ముఖాలు కన్నీళ్లతో కలవరపడ్డాయి; ఎవ్వరూ హర్షంగా కనిపించలేదు—అందరూ శోకంలోనే లీనమయ్యారు।
Verse 18
न वाति पवन श्शीतो न शशी सौम्यदर्शनः।न सूर्यस्तपते लोकं सर्वं पर्याकुलं जगत्।।2.41.18।।
చల్లని గాలి వీయలేదు, చంద్రుడు కూడా సౌమ్యంగా కనిపించలేదు; సూర్యుడు లోకాన్ని వేడెక్కించలేదు—సర్వ జగత్తు కలవరపడినట్లైంది।
Verse 19
अनर्थिनस्सुताः स्त्रीणां भर्तारो भ्रातरस्तथा।सर्वे सर्वं परित्यज्य राममेवान्वचिन्तयन्।।2.41.19।।
స్త్రీల కుమారులు తల్లులను పట్టించుకోలేదు, భర్తలు భార్యలను, అన్నదమ్ములు పరస్పరాన్ని; అందరూ అన్నిటిని విడిచి కేవలం రామునే ధ్యానించారు।
Verse 20
ये तु रामस्य सुहृद स्सर्वे ते मूढचेतसः।शोकभारेण चाक्रान्ता श्शयनं न जहुस्तदा।।2.41.20।।
రాముని సుహృదులైన వారందరూ శోకభారంతో నలిగిపోయి, మనస్సు మోహితమై, ఆ సమయంలో శయ్యను విడిచి లేవలేకపోయారు।
Verse 21
ततस्त्वयोध्या रहिता महात्मनापुरन्दरेणेव मही सपर्वता।चचाल घोरं भयशोकपीडितासनागयोधाश्वगणा ननाद च।।2.41.21।।
అప్పుడు మహాత్ముడైన రాముడు లేని అయోధ్య, పురందరుడైన ఇంద్రుడు లేని పర్వతసహిత భూమిలా అయింది. భయశోకాలకు లోనై అది ఘోరంగా కంపించి, ఏనుగులు, గుర్రాలు, యోధుల గణాల నినాదంతో మార్మోగింది।
Frequently Asked Questions
The pivotal action is Rāma’s formal departure—marked by folded palms—signaling disciplined acceptance of exile; the ethical tension is the city’s recognition that its protector is leaving due to royal compulsion and vow-bound duty.
The chapter illustrates that dharma is not merely private virtue but a stabilizing public force: when the dharmic center withdraws, rituals, livelihoods, and even social attachments disintegrate, revealing the interdependence of ethics and civic order.
Key markers include Ayodhyā itself, the antaḥpura (women’s quarters) as the first locus of lament, the rājamārga (public thoroughfare) as the civic stage of grief, and agnihotra as the ritual baseline whose cessation signifies societal paralysis.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.