Sarga 41

Verse 1

तस्मिन्स्तु पुरुषव्याघ्रे विनिर्याति कृताञ्जलौ।आर्तशब्दोऽहि सञ्जज्ञे स्त्रीणामन्त:पुरे महान्।।2.41.1।।

Jab woh chal diye, haath jode hue. Raniyon ne andar mahal se zor se roya. Unki aawaz goonji.

Verse 2

अनाथस्य जनस्यास्य दुर्बलस्य तपस्विनः।यो गतिश्शरणं चासीत्स नाथः क्व नु गच्छति।।2.41.2।।

Yeh log bilkul akeli the, kamzor the, bahut dukhi the. Ram hi unka sahare the, unka aasra tha. Ab woh kahan ja rahe hain? Hum kya karenge?

Verse 3

न क्रुध्यत्यभिशप्तोऽपि क्रोधनीयानि वर्जयन्।क्रुद्धान्प्रसादयन्सर्वान् समदुःखः क्व गज्छति।।2.41.3।।

Woh kahan gaya jo gaaliyan sun ke bhi gussa nahi karta? Jo logon ko gussa dilane wali baatein nahi karta? Jo gusse mein bhi sabko shaant karta hai? Jo doosron ke gham mein shaamil hota hai?

Verse 4

कौशल्यायां महातेजा यथा मातरि वर्तते।तथा यो वर्ततेऽस्मासु महात्मा क्व नु गच्छति।।2.41.4।।

Woh bada aadmi kahan gaya? Jo humare saath waise hi pesh aata tha jaise apni maa Kausalya ke saath.

Verse 5

कैकेय्या क्लिश्यमानेन राज्ञा सञ्चोदितो वनम्।परित्राता जनस्यास्य जगतः क्व नु गच्छति।।2.41.5।।

Kaikeyi ne raja ko itna tang kiya ki unhone use jungle bhej diya. Woh kahan gaya jo is duniya ka aur in logon ka rakshak tha?

Verse 6

अहो निश्चेतनो राजा जीवलोकस्य सम्प्रियम्।धर्म्यं सत्यव्रतं रामं वनवासे प्रवत्स्यति।।2.41.6।।

Hai re, raja ka dimaag kaam nahi kar raha. Woh Ram ko jungle bhej raha hai. Ram jise sab log bahut pyaar karte hain. Woh dharam ke kaam mein seedha hai, aur hamesha sach bolta hai.

Verse 7

इति सर्वा महिष्यस्ता विवत्सा इव धेनवः।रुरुदुश्चैव दुःखार्ताः सस्वरं च विचुक्रुशुः।।2.41.7।।

Woh sab raniyan ro padi. Dukh se bahut takleef mein thi. Jaise gaaye ka baccha mar jaye aur woh roye, waise hi woh chillake royi.

Verse 8

स तमन्तः पुरे घोरमार्तशब्दं महीपतिः।पुत्रशोकाभिसन्तप्तः श्रुत्वा चासीत्सुदुःखितः।।2.41.8।।

Raja ne andar mahal se chillane ki awaaz suni. Woh awaaz bahut buri thi. Raja pehle se hi bete ke dukh mein tha, aur yeh sun ke aur bhi dukhi ho gaya.

Verse 9

नाग्निहोत्राण्यहूयन्त नापचन् गृहमेधिनःअकुर्वन्न प्रजाः कार्यं सूर्यश्चान्तरधीयत।।2.41.9।।

Kisi ne puja ki agni nahi jalayi. Ghar wale khana nahi pakaya. Log apna kaam nahi karte the. Aur suraj bhi dikhna band ho gaya.

Verse 10

व्यसृजन् कबलान्नागा गावो वत्सान्न पाययन्।पुत्रं प्रथमजं लब्ध्वा जननी नाभ्यनन्दत।।2.41.10।।

Haathi ne khana giraya, gaye ne bachche ko doodh nahi pilaya. Maa ko bhi pehle bete mein khushi nahi mili. Sab ka dil bhaari tha.

Verse 11

त्रिशङ्कुर्लोहिताङ्गश्च बृहस्पतिबुधावपि।दारुणा स्सोममभ्येत्य ग्रहास्सर्वे व्यवस्थिताः।।2.41.11।।

Trishanku, Lohitanga, Brihaspati aur Budha, yeh sab grah ekdum dhamake ke saath khade ho gaye. Woh sab Chand ke paas pahunch gaye the. Aisa lag raha tha jaise koi bada attack ho.

Verse 12

नक्षत्राणि गतार्चींषि ग्रहाश्च गततेजसः।विशाखास्तु सधूमाश्च नभसि प्रचकाशिरे।।2.41.12।।

Taare apni chamak kho baithe. Graho mein bhi wo tej nahi raha. Aasman mein Vishakha dikhne lagi, aise jaise dhuan mein lapeta hua ho. Sab kuch andhera sa lagne laga.

Verse 13

कालिकानिलवेगेन महोदधिरिवोत्थितः।रामे वनं प्रव्रजिते नगरं प्रचचाल तत्।।2.41.13।।

Jab Rama van chala gaya, toh poora shehar hil gaya. Aisa laga jaise bada samundar uth khada ho. Kali hawa chal rahi thi aur shehar darr ke maare kaanpne laga.

Verse 14

दिशः पर्याकुलास्सर्वा स्तिमिरेणेव संवृताः।न ग्रहो नापि नक्षत्रं प्रचकाशे नकिञ्चन।।2.41.14।।

Charo disha ghul si gayi, jaise koi andhera chha gaya ho. Na koi grah dikh raha tha, na koi taara. Aasman mein kuch bhi nahi chamak raha tha. Sab sunsaan ho gaya.

Verse 15

अकस्मान्नागरस्सर्वो जनो दैन्यमुपागमत्।आहारे वा विहारे वा न कश्चिदकरोन्मनः।।2.41.15।।

Achanak shehar ke log bahut dukhi ho gaye. Koi khane ka mann nahi kar raha tha. Koi masti nahi kar raha tha. Sab itne udas the ki kuch achha bhi nahi lag raha tha.

Verse 16

शोकपर्यायसन्तप्त स्सततं दीर्घमुच्छवसन्।अयोध्यायां जनस्सर्व श्शुशोच जगतीपतिम्।।2.41.16।।

Ayodhya mein sab log bahut dukhi the. Ek ke baad ek takleef aa rahi thi. Woh bar-bar lambi saans le rahe the. Sab apne raja ke liye ro rahe the.

Verse 17

बाष्पपर्याकुलमुखो राजमार्गगतो जनः।न हृष्टो लक्ष्यते कश्चित्सर्व श्शोकपरायणः।।2.41.17।।

Rasta pe logon ke chehre aansu se bhar gaye the. Koi khush nahi dikhta tha. Sab apna dukh mein doob gaye the.

Verse 18

न वाति पवन श्शीतो न शशी सौम्यदर्शनः।न सूर्यस्तपते लोकं सर्वं पर्याकुलं जगत्।।2.41.18।।

Hawa thandi nahi chal rahi thi. Chaand bhi pehle jaisa nahi chamak raha tha. Sooraj bhi duniya ko garam nahi kar raha tha. Lagta tha jaise sab badal gaya hai.

Verse 19

अनर्थिनस्सुताः स्त्रीणां भर्तारो भ्रातरस्तथा।सर्वे सर्वं परित्यज्य राममेवान्वचिन्तयन्।।2.41.19।।

Bete apni maa ka dhyaan nahi rakhte the. Pati apni biwi ka khayal nahi rakhte the. Bhai apne bhai ko chhod ke chale gaye. Sabne sab kuch chhod diya. Bas Ram ka hi naam le rahe the.

Verse 20

ये तु रामस्य सुहृद स्सर्वे ते मूढचेतसः।शोकभारेण चाक्रान्ता श्शयनं न जहुस्तदा।।2.41.20।।

Ram ke jo dost the, sab ka dimaag ghoom gaya tha. Gham itna bhaari tha ki sab kuchh tod ke rakh diya. Us waqt koi bhi bistar se utha nahi.

Verse 21

ततस्त्वयोध्या रहिता महात्मनापुरन्दरेणेव मही सपर्वता।चचाल घोरं भयशोकपीडितासनागयोधाश्वगणा ननाद च।।2.41.21।।

Phir Ayodhya kaanpne lagi, jaise koi bada aadmi chala gaya ho. Ram ke bina sheher darr aur gham mein doob gaya. Haathi, ghode aur sainik sab chillane lage.