Prakarana 32
यह सोपान ‘त्याग-धर्म’ से ‘सेवा-धर्म’ की ओर ले जाता है। अयोध्या-काण्ड में राम का वनगमन केवल राजनीतिक घटना नहीं, बल्कि भक्त के भीतर ‘अहं-राज्य’ का विसर्जन है। भरत-चरित्र इस चरण का द्वार है: निष्काम कर्तव्य, भ्रातृ-प्रेम, और लोक-कल्याण के लिए स्व-सुख का त्याग। यहाँ ‘राजधर्म’ भी साधना बनता है—पादुका-शासन के माध्यम से ईश्वर-आज्ञा का सामाजिक रूपांतरण।
Hương vị chính của Ayodhyā Kāṇḍa là karuṇā, tuy nhiên mục đích của nó không phải là khuếch đại nỗi buồn mà là thanh lọc nó. Sau khi Rāma lên đường vào rừng, trung tâm của "dharma" chuyển từ ngai vàng hoàng gia và được thiết lập trong sự vâng lời ājñā (mệnh lệnh của Chúa/đấng bề trên). Trong phần này, Tulasīdāsa đặt nīti (trí tuệ đạo đức), maryādā, và tình yêu thương trên một trục: sự khiêm nhường của Rāma, sự vô dục của Bharata, và sự tối thượng của lời guru. Trong đoạn văn hiện tại, "địa lý thiêng liêng" của āśrama của Atri (Bharatakūpa) trở thành biểu tượng của lok-kalyāṇa: nước của bhakti trở nên công cộng. Sau đó, việc Bharata đi vòng quanh khu rừng, sự đắm mình và cúi lạy tại các tīrtha, và cuối cùng là việc ngài tìm kiếm "mệnh lệnh hoàng gia" từ Rāma, những điều này tạo thành hành trình nội tâm của người tìm đạo: đầu tiên là sự thanh tịnh (śucitā), sau đó là sự thanh tẩy của tầm nhìn (divya-darśana), và cuối cùng là sự thiết lập trong bổn phận (sự bảo hộ của Avadh). Như vậy, Ayodhyā Kāṇḍa, trên sopāna, chuyển hóa viraha-bhakti (sự sùng kính trong sự chia ly) thành sevā-bhakti (sự sùng kính như sự phục vụ).
In this prakarana
People
Verses
Chaupai 310.1-4
भरत अत्रि अनुसासन पाई।जल भाजन सब दिए चलाई।।
सानुज आपु अत्रि मुनि साधू।सहित गए जहँ कूप अगाधू।।
पावन पाथ पुन्यथल राखा।प्रमुदित प्रेम अत्रि अस भाषा।।
तात अनादि सिद्ध थल एहू।लोपेउ काल बिदित नहिं केहू।।
तब सेवकन्ह सरस थलु देखा।किन्ह सुजल हित कूप बिसेषा।।
बिधि बस भयउ बिस्व उपकारू।सुगम अगम अति धरम बिचारू।।
भरतकूप अब कहिहहिं लोगा।अति पावन तीरथ जल जोगा।।
प्रेम सनेम निमज्जत प्रानी।होइहहिं बिमल करम मन बानी।।
bharata atri anusāsana pāī |jala bhājana saba die calāī ||
sānuja āpu atri muni sādhū |sahita gae jahã kūpa agādhū ||
pāvana pātha punyathala rākhā |pramudita prema atri asa bhāṣā ||
tāta anādi siddha thala ehū |lopeu kāla bidita nahiṁ kehū ||
taba sevakanha sarasa thalu dekhā |kinha sujala hita kūpa biseṣā ||
bidhi basa bhayau bisva upakārū |sugama agama ati dharama bicārū ||
bharatakūpa aba kahihahiṁ logā |ati pāvana tīratha jala jogā ||
prema sanema nimajjata prānī |hoihahiṁ bimala karama mana bānī ||
Sau khi nhận lệnh của Atri, Bharata cho tất cả các bình đựng nước lên đường. Cùng với người em trai, và cùng với đạo sĩ Atri cùng các bậc thánh, chính ngài đã đi đến nơi có cái giếng sâu không thể dò. Ngài đặt nước thiêng vào nơi thánh địa ấy, và Atri, tràn đầy hoan hỉ và tình yêu, đã nói như vầy. "Con ơi, nơi này đã thánh từ thuở vô thủy; thời gian đã che giấu nó, và không ai biết đến. Bấy giờ các đầy tớ ta thấy đất nơi ấy ẩm ướt, và vì muốn có nước tốt, họ đã đào một cái giếng đặc biệt ở đó. Do ý trời, nơi này đã thành lợi ích cho cả thế gian, và con đường chính pháp vốn khó đạt đến nay đã trở nên dễ dàng. Người ta sẽ gọi nơi đây là Giếng Bharata, một nơi hành hương cực kỳ thánh thiêng, hội tụ nước của mọi nơi thánh. Những ai tắm trong đó với lòng yêu thương và sự thành kính sẽ trở nên thanh tịnh trong hành động, tâm trí và lời nói."
Doha 310
कहत कूप महिमा सकल गए जहाँ रघुराउ।अत्रि सुनायउ रघुबरहि तीरथ पुन्य प्रभाउ।।310।।
kahata kūpa mahimā sakala gae jahā̃ raghurāu |atri sunāyau raghubarahi tīratha punya prabhāu ||310||
Người kể lại vinh quang của chiếc giếng; tất cả đi đến nơi Vua dòng Raghu đang ở. Atri cho Chúa tể dòng Raghu biết sức mạnh thiêng liêng của nơi hành hương.
Chaupai 311.1-4
कहत धरम इतिहास सप्रीती।भयउ भोरु निसि सो सुख बीती।।
नित्य निबाहि भरत दोउ भाई।राम अत्रि गुर आयसु पाई।।
सहित समाज साज सब सादें।चले राम बन अटन पयादें।।
कोमल चरन चलत बिनु पनहीं।भइ मृदु भूमि सकुचि मन मनहीं।।
कुस कंटक काँकरीं कुराईं।कटुक कठोर कुबस्तु दुराईं।।
महि मंजुल मृदु मारग कीन्हे।बहत समीर त्रिबिध सुख लीन्हे।।
सुमन बरषि सुर घन करि छाहीं।बिटप फूलि फलि तृन मृदुताहीं।।
मृग बिलोकि खग बोलि सुबानी।सेवहिं सकल राम प्रिय जानी।।
kahata dharama itihāsa saprītī |bhayau bhoru nisi so sukha bītī ||
nitya nibāhi bharata dou bhāī |rāma atri gura āyasu pāī ||
sahita samāja sāja saba sādeṁ |cale rāma bana aṭana payādeṁ ||
komala carana calata binu panahīṁ |bhai mṛdu bhūmi sakuci mana manahīṁ ||
kusa kaṁṭaka kā̃karīṁ kurāīṁ |kaṭuka kaṭhora kubastu durāīṁ ||
mahi maṁjula mṛdu māraga kīnhe |bahata samīra tribidha sukha līnhe ||
sumana baraṣi sura ghana kari chāhīṁ |biṭapa phūli phali tṛna mṛdutāhīṁ ||
mṛga biloki khaga boli subānī |sevahiṁ sakala rāma priya jānī ||
Trìu mến kể về dharma và những câu chuyện cổ xưa, đêm qua đi trong hạnh phúc và bình minh đã đến. Sau khi hoàn tất các nghi lễ hằng ngày, hai anh em Bharata và Shatrughna, sau khi được Rama và đạo sư Atri cho phép, cùng đoàn tùy tùng lên đường, tất cả trong trang phục giản dị, để đi bộ lang thang trong rừng của Rama. Khi họ bước đi trên đôi chân mềm mại không đi dép, đất trở nên mềm mỏng, thu mình lại trong lòng vì xấu hổ. Cỏ kusha, gai góc, sỏi đá, và vết bánh xe, cùng mọi thứ cay nghiệt, cứng rắn, và khó chịu, bà đều giấu đi. Đất làm cho những con đường trở nên xinh đẹp và mềm mại, và gió thổi trong ba hình thái, mang lại niềm vui. Các vị thần trút mưa hoa và mây tạo bóng râm; cây cối trổ hoa và kết trái, và cỏ trở nên mềm mại. Nai nhìn ngắm, và chim kêu với tiếng hót ngọt ngào; biết rằng họ được Rama yêu mến, tất cả đều hầu hạ họ.
Doha 311
सुलभ सिद्धि सब प्राकृतहु राम कहत जमुहात।राम प्रान प्रिय भरत कहुँ यह न होइ बड़ि बात।।311।।
sulabha siddhi saba prākṛtahu rāma kahata jamuhāta |rāma prāna priya bharata kahũ yaha na hoi baṛi bāta ||311||
Ngay cả với người thường, mọi sự thành tựu đều dễ dàng đạt được khi đọc tên Rama lúc ngáp. Đối với Bharata, người được Rama yêu quý như chính mạng sống của mình, điều này chẳng phải là chuyện lớn.
Chaupai 312.1-4
एहि बिधि भरतु फिरत बन माहीं।नेमु प्रेमु लखि मुनि सकुचाहीं।।
पुन्य जलाश्रय भूमि बिभागा।खग मृग तरु तृन गिरि बन बागा।।
चारु बिचित्र पबित्र बिसेषी।बूझत भरतु दिब्य सब देखी।।
सुनि मन मुदित कहत रिषिराऊ।हेतु नाम गुन पुन्य प्रभाऊ।।
कतहुँ निमज्जन कतहुँ प्रनामा।कतहुँ बिलोकत मन अभिरामा।।
कतहुँ बैठि मुनि आयसु पाई।सुमिरत सीय सहित दोउ भाई।।
देखि सुभाउ सनेहु सुसेवा।देहिं असीस मुदित बनदेवा।।
फिरहिं गएँ दिनु पहर अढ़ाई।प्रभु पद कमल बिलोकहिं आई।।
ehi bidhi bharatu phirata bana māhīṁ |nemu premu lakhi muni sakucāhīṁ ||
punya jalāśraya bhūmi bibhāgā |khaga mṛga taru tṛna giri bana bāgā ||
cāru bicitra pabitra biseṣī |būjhata bharatu dibya saba dekhī ||
suni mana mudita kahata riṣirāū |hetu nāma guna punya prabhāū ||
katahũ nimajjana katahũ pranāmā |katahũ bilokata mana abhirāmā ||
katahũ baiṭhi muni āyasu pāī |sumirata sīya sahita dou bhāī ||
dekhi subhāu sanehu susevā |dehiṁ asīsa mudita banadevā ||
phirahiṁ gaẽ dinu pahara aṛhāī |prabhu pada kamala bilokahiṁ āī ||
Như vậy Bharata đi lang thang trong rừng, và các đạo sĩ, thấy sự kỷ luật và tình yêu của ngài, đều cảm thấy ngại ngùng. Ngài hỏi về các nguồn nước thiêng và các vùng đất khác nhau, các loài chim, các loài nai, các cây cối và các loài cỏ, các ngọn đồi, các khu rừng và các vườn tược. Tất cả đều đẹp đẽ, kỳ diệu và đặc biệt thiêng liêng, và Bharata hỏi đạo sĩ về chúng, thấy rằng mọi thứ ở đó đều là thần thánh. Nghe ngài, vua của các đạo sĩ vui vẻ kể cho ngài nghe lý do, tên gọi, phẩm hạnh và quyền năng thiêng liêng của từng thứ. Ở nơi này ngài tắm, ở nơi khác ngài cúi đầu tỏ lòng kính trọng, và ở nơi khác nữa ngài ngắm nhìn cảnh tượng làm vui lòng ngài. Ở một nơi ngài ngồi xuống, sau khi được đạo sĩ cho phép, và nhớ đến Sita cùng hai người anh em. Thấy bản tính, tình yêu và sự hầu hạ tận tụy của ngài, các vị thần rừng vui vẻ ban phước cho ngài. Khi đã qua hai rưỡi canh giờ ban ngày, ngài quay trở lại, đến, và ngắm nhìn đôi chân sen của Chúa ngài.
Doha 312
देखे थल तीरथ सकल भरत पाँच दिन माझ।कहत सुनत हरि हर सुजसु गयउ दिवसु भइ साँझ।।312।।
dekhe thala tīratha sakala bharata pā̃ca dina mājha |kahata sunata hari hara sujasu gayau divasu bhai sā̃jha ||312||
Trong năm ngày, Bharata đã thăm tất cả những nơi thánh và bến tắm thiêng. Trong khi họ nói và nghe về vinh danh của Hari và Hara, ngày đã trôi qua và chiều tối đã đến.
Chaupai 313.1-4
भोर न्हाइ सबु जुरा समाजू।भरत भूमिसुर तेरहुति राजू।।
भल दिन आजु जानि मन माहीं।रामु कृपाल कहत सकुचाहीं।।
गुर नृप भरत सभा अवलोकी।सकुचि राम फिरि अवनि बिलोकी।।
सील सराहि सभा सब सोची।कहुँ न राम सम स्वामि सँकोची।।
भरत सुजान राम रुख देखी।उठि सप्रेम धरि धीर बिसेषी।।
करि दंडवत कहत कर जोरी।राखीं नाथ सकल रुचि मोरी।।
मोहि लगि सहेउ सबहिं संतापू।बहुत भाँति दुखु पावा आपू।।
अब गोसाइँ मोहि देउ रजाई।सेवौं अवध अवधि भरि जाई।।
bhora nhāi sabu jurā samājū |bharata bhūmisura terahuti rājū ||
bhala dina āju jāni mana māhīṁ |rāmu kṛpāla kahata sakucāhīṁ ||
gura nṛpa bharata sabhā avalokī |sakuci rāma phiri avani bilokī ||
sīla sarāhi sabhā saba socī |kahũ na rāma sama svāmi sãkocī ||
bharata sujāna rāma rukha dekhī |uṭhi saprema dhari dhīra biseṣī ||
kari daṁḍavata kahata kara jorī |rākhīṁ nātha sakala ruci morī ||
mohi lagi saheu sabahiṁ saṁtāpū |bahuta bhā̃ti dukhu pāvā āpū ||
aba gosāĩ mohi deu rajāī |sevauṁ avadha avadhi bhari jāī ||
Lúc bình minh, sau khi tắm, toàn thể hội chúng tụ họp: Bharata, các vị Bà-la-môn, và vua Tirhut. Biết trong lòng rằng đây là ngày tốt lành, Rama đầy ân sủng ngần ngại không dám nói ra. Rama nhìn đạo sư, nhìn vua, nhìn Bharata và hội chúng, rồi e thẹn cúi mắt nhìn xuống đất. Toàn thể hội chúng khen ngợi tính tình hiền lành của ngài và nghĩ rằng: không ở đâu có chủ nhân nào lại ngần ngại bày tỏ ý muốn như Rama. Bharata thông thái, thấy vẻ mặt của Rama, đứng lên với đầy yêu thương, và lấy lòng can đảm đặc biệt. Ngài phủ phục lạy, và chắp tay nói: "Lạy Chúa, Ngài đã đáp ứng mọi điều con mong muốn. Vì con mà mọi người đã chịu khổ đau, và chính Ngài cũng đã chịu đau đớn nhiều cách. Giờ đây, lạy Chúa, xin cho phép con, để con có thể về phục vụ tại Ayodhya cho đến hết thời hạn."
Doha 313
जेहिं उपाय पुनि पाय जनु देखै दीनदयाल।सो सिख देइअ अवधि लगि कोसलपाल कृपाल।।313।।
jehiṁ upāya puni pāya janu dekhai dīnadayāla |so sikha deia avadhi lagi kosalapāla kṛpāla ||313||
Hỡi Đấng Từ Bi với kẻ hèn mọn, hỡi Đấng Bảo Hộ Kosala đầy lòng thương xót, xin hãy dạy bảo tôi, cho đến khi hết thời hạn đã định, một phương cách để tôi tớ Ngài được nhìn thấy chân Ngài trở lại.
Chaupai 314.1-4
पुरजन परिजन प्रजा गोसाई।सब सुचि सरस सनेहँ सगाई।।
राउर बदि भल भव दुख दाहू।प्रभु बिनु बादि परम पद लाहू।।
स्वामि सुजानु जानि सब ही की।रुचि लालसा रहनि जन जी की।।
प्रनतपालु पालिहि सब काहू।देउ दुहू दिसि ओर निबाहू।।
अस मोहि सब बिधि भूरि भरोसो।किएँ बिचारु न सोचु खरो सो।।
आरति मोर नाथ कर छोहू।दुहुँ मिलि कीन्ह ढीठु हठि मोहू।।
यह बड़ दोषु दूरि करि स्वामी।तजि सकोच सिखइअ अनुगामी।।
भरत बिनय सुनि सबहिं प्रसंसी।खीर नीर बिबरन गति हंसी।।
purajana parijana prajā gosāī |saba suci sarasa sanehã sagāī ||
rāura badi bhala bhava dukha dāhū |prabhu binu bādi parama pada lāhū ||
svāmi sujānu jāni saba hī kī |ruci lālasā rahani jana jī kī ||
pranatapālu pālihi saba kāhū |deu duhū disi ora nibāhū ||
asa mohi saba bidhi bhūri bharoso |kiẽ bicāru na socu kharo so ||
ārati mora nātha kara chohū |duhũ mili kīnha ḍhīṭhu haṭhi mohū ||
yaha baṛa doṣu dūri kari svāmī |taji sakoca sikhaia anugāmī ||
bharata binaya suni sabahiṁ prasaṁsī |khīra nīra bibarana gati haṁsī ||
Dân thành, gia quyến, và bá tánh, lạy Chúa tôi, đều thanh khiết và gắn bó với Ngài bằng sợi dây ngọt ngào của tình yêu thương. Theo lệnh Ngài, ngay cả nỗi buồn cháy bỏng của đời sống trần gian cũng là tốt; nhưng không có Chúa, việc đạt đến cảnh giới tối cao cũng là vô ích. Đấng Chủ nhân toàn tri biết rõ khuynh hướng, khát vọng, và lối sống trong lòng của từng người hầu cận. Đấng bảo vệ những người cúi đầu quy ngưỡng sẽ che chở tất cả, và sẽ dẫn dắt chúng ta ở cả hai bờ, đời này và đời sau. Vậy con có niềm tin dồi dào theo mọi cách; khi suy ngẫm, con không thấy có chút lý do nào để lo âu. Nỗi khổ của con và lòng từ bi dịu dàng của Chúa cùng nhau khiến con trở nên táo bạo và ngoan cố trong sự si mê. Lạy Chúa, hãy tha thứ lỗi lầm lớn này, gác lại sự do dự của Ngài, và dạy dỗ người tùy tùng của Ngài. Tất cả những ai nghe lời khẩn cầu của Bharata đều khen ngợi; nó giống như cách con thiên nga tách sữa khỏi nước.
Doha 314
दीनबंधु सुनि बंधु के बचन दीन छलहीन।देस काल अवसर सरिस बोले रामु प्रबीन।।314।।
dīnabaṁdhu suni baṁdhu ke bacana dīna chalahīna |desa kāla avasara sarisa bole rāmu prabīna ||314||
Người Bạn của kẻ thấp hèn, nghe lời của người anh em, khiêm cung và không mưu mô, đã nói như Rama, bậc thầy trong lời nói phù hợp theo xứ sở, thời gian và hoàn cảnh.
Chaupai 315.1-4
तात तुम्हारि मोरि परिजन की।चिंता गुरहि नृपहि घर बन की।।
माथे पर गुर मुनि मिथिलेसू।हमहि तुम्हहि सपनेहुँ न कलेसू।।
मोर तुम्हार परम पुरुषारथु।स्वारथु सुजसु धरमु परमारथु।।
पितु आयसु पालिहिं दुहु भाई।लोक बेद भल भूप भलाई।।
गुर पितु मातु स्वामि सिख पालें।चलेहुँ कुमग पग परहिं न खालें।।
अस बिचारि सब सोच बिहाई।पालहु अवध अवधि भरि जाई।।
देसु कोसु परिजन परिवारू।गुर पद रजहिं लाग छरुभारू।।
तुम्ह मुनि मातु सचिव सिख मानी।पालेहु पुहुमि प्रजा रजधानी।।
tāta tumhāri mori parijana kī |ciṁtā gurahi nṛpahi ghara bana kī ||
māthe para gura muni mithilesū |hamahi tumhahi sapanehũ na kalesū ||
mora tumhāra parama puruṣārathu |svārathu sujasu dharamu paramārathu ||
pitu āyasu pālihiṁ duhu bhāī |loka beda bhala bhūpa bhalāī ||
gura pitu mātu svāmi sikha pāleṁ |calehũ kumaga paga parahiṁ na khāleṁ ||
asa bicāri saba soca bihāī |pālahu avadha avadhi bhari jāī ||
desu kosu parijana parivārū |gura pada rajahiṁ lāga charubhārū ||
tumha muni mātu saciva sikha mānī |pālehu puhumi prajā rajadhānī ||
Hỡi anh em, việc chăm lo cho ngươi và cho ta cùng họ hàng ta, cho guru, cho đức vua, cho nhà và cho rừng. Với guru, bậc hiền triết, và chúa tể xứ Mithila đứng trên đầu chúng ta, ngươi hay ta đều không gặp rắc rối, dù trong giấc mộng. Đối với ngươi và ta, nỗ lực cao nhất của con người: lợi ích bản thân, danh tiếng tốt, chính pháp, và lợi ích tối thượng. Hai anh em sẽ tuân giữ mệnh lệnh của cha. Ở thế gian lẫn trong Veda, sự tốt lành của một vị vua là điều tốt. Những ai giữ lời dạy của guru, cha, mẹ, và chủ nhân, dù đi trên đường cong, chân sẽ không lọt vào hố. Nghĩ như vậy, hãy gác lại mọi lo âu, hãy về Ayodhya và bảo vệ nó cho đến khi hết thời hạn định. Xứ sở, kho báu, họ hàng và gia đình: gánh nặng của tất cả những điều này sẽ rơi lên bụi chân của guru. Ngươi, hãy nghe theo lời khuyên của bậc hiền triết, của các mẹ, của các quan đại thần, hãy bảo vệ đất đai, thần dân, và kinh đô.
Doha 315
मुखिआ मुखु सो चाहिऐ खान पान कहुँ एक।पालइ पोषइ सकल अँग तुलसी सहित बिबेक।।315।।
mukhiā mukhu so cāhiai khāna pāna kahũ eka |pālai poṣai sakala ãga tulasī sahita bibeka ||315||
Một vị vua cai trị nên giống như cái miệng, vốn một mình ăn và uống, nhưng, Tulsidas nói, với sự sáng suốt nuôi dưỡng và duy trì mọi bộ phận của cơ thể.
Chaupai 316.1-4
राजधरम सरबसु एतनोई।जिमि मन माहँ मनोरथ गोई।।
बंधु प्रबोधु कीन्ह बहु भाँती।बिनु अधार मन तोषु न साँती।।
भरत सील गुर सचिव समाजू।सकुच सनेह बिबस रघुराजू।।
प्रभु करि कृपा पाँवरीं दीन्हीं।सादर भरत सीस धरि लीन्हीं।।
चरनपीठ करुनानिधान के।जनु जुग जामिक प्रजा प्रान के।।
संपुट भरत सनेह रतन के।आखर जुग जुन जीव जतन के।।
कुल कपाट कर कुसल करम के।बिमल नयन सेवा सुधरम के।।
भरत मुदित अवलंब लहे तें।अस सुख जस सिय रामु रहे तें।।
rājadharma sarbasu etanoī |jimi mana māhā̃ manoratha goī ||
bandhu prabodhu kīnha bahu bhā̃tī |binu adhāra mana toṣu na sā̃tī ||
bharata sīla guru saciva samājū |sakuca saneha bibasa raghurājū ||
prabhu kari kṛpā pā̃varī̃ dīnhī̃ |sādara bharata sīsa dhari līnhī̃ ||
caraṇapīṭha karuṇānidhāna ke |janu juga jāmika prajā prāna ke ||
saṃpuṭa bharata saneha ratana ke |ākhara juga juna jīva jatana ke ||
kula kapāṭa kara kusala karama ke |bimala nayana sevā sudharama ke ||
bharata mudita avalaṃba lahe tẽ |asa sukha jasa siya rāmu rahe tẽ ||
Toàn thể bổn phận của một vị vua chỉ có bấy nhiêu, như một ước nguyện ẩn giấu trong tâm trí. Rama đã an ủi người em theo nhiều cách, nhưng nếu không có chỗ dựa, tâm trí không tìm được thỏa mãn hay bình yên. Thấy đức hạnh của Bharata, cùng guru, các quan đại thần và toàn thể triều thần, Vua của dòng Raghu bị tràn ngập bởi sự khiêm nhường và tình thương. Đấng Chúa từ bi ban cho người đôi dép, và Bharata cung kính đón nhận rồi đặt lên đầu mình. Đó là ghế chân của Đấng Chúa, kho tàng của lòng bi mẫn, như đôi người canh gác bảo vệ mạng sống của dân chúng. Đó là chiếc rương chứa ngọc tình thương của Bharata, và như hai chữ cái cho sự nỗ lực của linh hồn. Đó là cánh cửa canh giữ nhà tông tộc, là đôi bàn tay cho việc lành khéo léo, và là đôi mắt trong sạch cho sự phụng sự và chính đạo. Bharata hoan hỉ nhận được chỗ dựa ấy, hạnh phúc như thể chính Sita và Rama đã lưu lại.
Doha 316
मागेउ बिदा प्रनामु करि राम लिए उर लाइ।लोग उचाटे अमरपति कुटिल कुअवसरु पाइ।।316।।
māgeu bidā pranāmu kari rāma liye ura lāi |loga ucāṭe amarapati kuṭila kuavasaru pāi ||316||
Bharata cúi chào và xin phép ra đi, rồi Rama ôm ông vào lòng. Nhưng Indra, chúa tể của các bậc bất tử, kẻ xảo quyệt, thấy thời điểm không thích hợp cho mọi người và làm cho tâm trí họ bồn chồn muốn rời đi.
Chaupai 317.1-4
सो कुचालि सब कहँ भइ नीकी।अवधि आस सम जीवनि जी की।।
नतरु लखन सिय सम बियोगा।हहरि मरत सब लोग कुरोगा।।
रामकृपाँ अवरेब सुधारी।बिबुध धारि भइ गुनद गोहारी।।
भेंटत भुज भरि भाइ भरत सो।राम प्रेम रसु कहि न परत सो।।
तन मन बचन उमग अनुरागा।धीर धुरंधर धीरजु त्यागा।।
बारिज लोचन मोचत बारी।देखि दसा सुर सभा दुखारी।।
मुनिगन गुर धुर धीर जनक से।ग्यान अनल मन कसें कनक से।।
जे बिरंचि निरलेप उपाए।पदुम पत्र जिमि जग जल जाए।।
so kucāli saba kahã bhai nīkī |avadhi āsa sama jīvani jī kī ||
nataru lakhana siya sama biyogā |hahari marata saba loga kurogā ||
rāmakṛpā̃ avareba sudhārī |bibudha dhāri bhai guṇada gohārī ||
bhẽṭata bhuja bhari bhāi bharata so |rāma prema rasu kahi na parata so ||
tana mana bacana umaga anurāgā |dhīra dhuraṃdhara dhīraju tyāgā ||
bārija locana mocata bārī |dekhi dasā sura sabhā dukhārī ||
munigana guru dhura dhīra janaka se |gyāna anala mana kasẽ kanaka se ||
je birañci nirlepa upāe |paduma patra jimi jaga jala jāe ||
Kế hoạch xấu xa ấy lại trở nên tốt đẹp cho tất cả, vì niềm hy vọng vào thời hạn lưu đày đã định như một loại thuốc tiên ban sự sống cho tâm hồn họ. Nếu không, với sự chia lìa Lakshmana và Sita, tất cả mọi người sẽ chết thở hổn hển, như bị trúng một căn bệnh kinh khủng. Nhờ ân sủng của Rama, rối ren được giải quyết, và đám đông thần linh thù địch trở thành người ban điều lành, như tiếng kêu cứu mang đến sự cứu giúp. Khi Rama ôm người anh em Bharata, vòng tay siết chặt, sự ngọt ngào của tình yêu ấy không thể dùng lời mà kể. Tình yêu trào dâng trong thân thể, tâm trí và lời nói, và ngay cả Bharata, bậc vững vàng nhất, cũng đánh mất sự vững vàng. Đôi mắt sen rơi nước mắt, và hội chúng thần linh đau buồn khi thấy tình trạng của ngài. Chúng các đạo sĩ và các guru, những bậc lãnh đạo vững vàng như Janaka, tâm trí đã được thử luyện như vàng trong lửa tri thức, những người mà Brahma đã tạo ra không vướng bận trần gian, như lá sen sinh trong nước mà không bị nước vương.
Doha 317
तेउ बिलोकि रघुबर भरत प्रीति अनूप अपार।भए मगन मन तन बचन सहित बिराग बिचार।।317।।
teu biloki raghubara bharata prīti anūpa apāra |bhae magana mana tana bacana sahita birāga bicāra ||317||
Thấy tình yêu không gì sánh được và vô bờ bến giữa Rama và Bharata, họ cũng đắm chìm trong đó cùng tâm, thân và lời, cùng với sự xả ly và sự phân biệt của họ.
Chaupai 318.1-4
जहाँ जनक गुर मति भोरी।प्राकृत प्रीति कहत बड़ि खोरी।।
बरनत रघुबर भरत बियोगू।सुनि कठोर कबि जानिहि लोगू।।
सो सकोच रसु अकथ सुबानी।समउ सनेहु सुमिरि सकुचानी।।
भेंटि भरत रघुबर समुझाए।पुनि रिपुदवनु हरषि हियँ लाए।।
सेवक सचिव भरत रुख पाई।निज निज काज लगे सब जाई।।
सुनि दारुन दुखु दुहूँ समाजा।लगे चलन के साजन साजा।।
प्रभु पद पदुम बंदि दोउ भाई।चले सीस धरि राम रजाई।।
मुनि तापस बनदेव निहोरी।सब सनमानि बहोरि बहोरी।।
jahā̃ janaka guru mati bhorī |prākṛta prīti kahata baṛi khorī ||
baranata raghubara bharata biyogū |suni kaṭhora kabi jānihi logū ||
so sakoca rasu akatha subānī |samau sanehu sumiri sakucānī ||
bhẽṭi bharata raghubara samujhāe |puni ripudavanu haraṣi hiyã lāe ||
sevaka saciva bharata rukha pāī |nija nija kāja lage saba jāī ||
suni dārun dukhu duhū̃ samājā |lage calana ke sājana sājā ||
prabhu pada paduma bandi dou bhāī |cale sīsa dhari rāma rajāī ||
muni tāpasa banadeva nihorī |saba sanamāni bahori bahorī ||
Nơi mà Janaka và vị đạo sư chìm trong tâm trí bối rối, sẽ là một lỗi lớn khi nói về tình yêu của những người trần tục. Nếu một thi nhân miêu tả sự chia ly của Rama và Bharata, mọi người nghe thấy sẽ nghĩ người đó cứng lòng. Cảm giác e thẹn và kìm nén ấy, cảm xúc không thể diễn tả, khiến cả nữ thần ngôn từ diệu cũng lùi lại khi nhớ đến khoảnh khắc và tình yêu ấy. Rama ôm Bharata và an ủi người; rồi với niềm vui, người ôm Shatrughna vào lòng. Các đầy tớ và đại thần, nhận biết ý muốn của Bharata, tất cả đều đi và lo việc của riêng mình. Nghe về nỗi buồn đau đớn của sự chia ly, cả hai phía bắt đầu chuẩn bị cho cuộc hành trình. Hai anh em cúi lạy nơi chân sen của Chúa họ, và lên đường, mang mệnh lệnh của Rama trên đầu. Họ xin phép các đạo sĩ, các tu sĩ khổ hạnh và các thần rừng, tôn kính tất cả họ hết lần này đến lần khác.
Doha 318
लखनहि भेंटि प्रनामु करि सिर धरि सिय पद धूरि।चले सप्रेम असीस सुनि सकल सुमंगल मूरि।।318।।
lakhanahi bheṇṭi pranāmu kari sir dhari siya pada dhūri |cale sa-prema asīsa suni sakala su-maṅgala mūri ||318||
Ôm Lakshmana và cúi chào ngài, rồi đặt bụi chân của Sita lên đầu, hai anh em lên đường sau khi nghe với lòng yêu mến lời chúc phúc của nàng, gốc rễ của mọi điều may mắn.
Chaupai 319.1-4
सानुज राम नृपहि सिर नाई।कीन्हि बहुत बिधि बिनय बड़ाई।।
देव दया बस बड़ दुखु पायउ।सहित समाज काननहिं आयउ।।
पुर पगु धारिअ देइ असीसा।कीन्ह धीर धरि गवनु महीसा।।
मुनि महिदेव साधु सनमाने।बिदा किए हरि हर सम जाने।।
सासु समीप गए दोउ भाई।फिरे बंदि पग आसिष पाई।।
कौसिक बामदेव जाबाली।पुरजन परिजन सचिव सुचाली।।
जथा जोगु करि बिनय प्रनामा।बिदा किए सब सानुज रामा।।
नारि पुरुष लघु मध्य बड़ेरे।सब सनमानि कृपानिधि फेरे।।
s-anuja rāma nṛpahi sir nāī |kīnhi bahuta bidhi binaya baṛāī ||
deva dayā basa baṛa dukhu pāyu |sahita samāja kānanahiṃ āyu ||
pura pagu dhāri-a dei asīsā |kīnha dhīra dhari gavanu mahīsā ||
muni mahideva sādhu sanamāne |bidā kiye hari hara sama jāne ||
sāsu samīpa gae dou bhāī |phire bandi paga āsiṣa pāī ||
kausika bāmadeva jāvālī |purajana parijana saciva sucālī ||
jathā jogu kari binaya pranāmā |bidā kiye saba s-anuja rāmā ||
nāri puruṣa laghu madhya baṛere |saba sanamāni kṛpānidhi phere ||
Rama cùng người em trai cúi đầu trước nhà vua, và thưa nhiều lời khiêm nhường và tôn kính. "Chúa tôi, vì lòng từ bi, ngài đã chịu nhiều khổ đau lớn, và đã đến rừng cùng với toàn thể tùy tùng. Nay xin ban phúc cho chúng con và hướng bước chân ngài về thành." Nhà vua lấy can đảm và bình tĩnh, rồi lên đường. Các đạo sĩ, brahamin và những bậc thánh thiện được tôn kính, và Rama tiễn họ đi, coi họ ngang hàng với Hari và Hara. Hai anh em đến chỗ mẹ vợ, rồi trở lại sau khi cúi lạy chân ngài và nhận được phúc lành. Rồi Vishvamitra, Vamadeva và Javali, người dân trong thành, người thân trong gia đình, và các quan đại thần có hạnh kiểm tốt, từng người trong số họ, Rama cùng em trai đã dâng lời khiêm nhường và cúi chào theo đúng lẽ, và từ giã tất cả. Phụ nữ và đàn ông, kẻ hèn mọn, người trung bình và bậc vĩ nhân: Kho Báu Lòng Trắc Ẩn đã tôn kính tất cả và tiễn họ trở về.
Doha 319
भरत मातु पद बंदि प्रभु सुचि सनेहँ मिलि भेंटि।बिदा कीन्ह सजि पालकी सकुच सोच सब मेटि।।319।।
bharata mātu pada bandi prabhu suci sanehaṃ mili bheṇṭi |bidā kīnha saji pālakī sakuca soca saba meṭi ||319||
Đức Chúa cúi lạy dưới chân mẹ của Bharata và ôm lấy bà với tình thương trong sạch. Rồi Ngài cho chuẩn bị kiệu và tiễn bà về, xóa tan mọi sự xấu hổ và âu lo của bà.
Frequently Asked Questions
परंपरा में भरत-चरित्र के पाठ को ‘निष्काम सेवा, भ्रातृ-प्रेम, और राज्य/गृहस्थ-धर्म की शुद्धि’ का फलदायक माना गया है। ‘भरतकूप’ प्रसंग का स्मरण तीर्थ-स्नान-सदृश मन-शुद्धि और लोक-कल्याण-बुद्धि बढ़ाने वाला कहा जाता है—मन, वाणी, कर्म की ‘बिमलता’ (पंक्ति: ‘होइहहिं बिमल करम मन बानी’)।
इस खंड (भरत-विनय, पादुका-प्रदान, सेवा-धर्म) में साधारणतः राम-नाम-सम्पुट प्रचलित है: ‘श्रीराम जय राम जय जय राम’ या ‘राम राम’ का जप। कुछ परंपराओं में ‘भरतचरित’ के साथ ‘प्रनतपाल’ भाव हेतु ‘दीन दयाल’/‘कृपालु’ नाम-स्मरण भी जोड़ा जाता है।
Ask anything about Prakarana 32 of the Ramcharitmanas
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Ramcharitmanas in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Awadhi recitation where available, and more.
