Adhyaya 168

Verse 1

अफड--रू--> द्विषष्ट्याधिकशततमो< ध्याय: धर्मके विषयमें आगम-प्रमाणकी श्रेष्ठता

Sinabi ni Vaiśampāyana: Nang matapos sabihin ni Kṛṣṇa, ang ligaya ni Devakī, ang gayong mga salita, muling nagtanong si Yudhiṣṭhira kay Bhīṣma, anak ni Śantanu—upang higit na luminaw ang mga pamantayan ng dharma at wastong asal.

Verse 2

निर्णये वा महाबुद्धे सर्वधर्मविदां वर । प्रत्यक्षमागमो वेति कि तयो: कारणं भवेत्‌

Sinabi ni Vaiśampāyana: “O dakilang may isip, pinakamainam sa lahat ng nakaaalam ng dharma! Kapag kailangang lutasin ang isang usapin ng dharma, dapat bang umasa sa tuwirang pagdama (pratyakṣa) o sa awtoritatibong tradisyon (āgama)? Sa dalawang ito, alin ang siyang mapagpasya sa pagtatatag ng isang doktrinal na pasya?”

Verse 3

भीष्म उवाच नास्त्यत्र संशय: कश्रिदिति मे वर्तते मतिः । शृणु वक्ष्यामि ते प्राज्ञ सम्यक्‌ त्वं मेडनुपृच्छसि

Sinabi ni Bhīṣma: “Sa bagay na ito, sa aking palagay ay wala ni katiting na pag-aalinlangan. Makinig, marunong na hari—sasagutin ko. Tama at wasto ang paraan ng iyong pagtatanong.”

Verse 4

संशय: सुगमस्तत्र दुर्गमस्तस्य निर्णय: । दृष्ट श्रुतमनन्तं हि यत्र संशयदर्शनम्‌

Sinabi ni Bhīṣma: “Sa mga usaping dharma, madaling magbangon ng pagdududa, ngunit napakahirap magpasya nang matatag. Sapagkat kapwa ang tuwirang nakikita at ang naririnig mula sa awtoritatibong tradisyon ay walang hangganan—at sa kapwa, di maiiwasang may mga pagkakataong sumibol ang pag-aalinlangan.”

Verse 5

प्रत्यक्ष कारणं दृष्टवा हैतुका: प्राज्ञमानिन: । नास्तीत्येवं व्यवस्यन्ति सत्यं संशयमेव च

Ang mga mapagtalo na nag-aakalang sila’y marurunong, kapag nakita ang sanhi na lantad sa harap, ay nagpapasya: “Walang umiiral na hindi tuwirang nakikita.” Kahit ito’y totoo, pinagdududahan pa rin nila ang pag-iral nito.

Verse 6

तदसयुक्त व्यवस्यन्ति बाला: पण्डितमानिन: । अथ चेन्मन्यसे चैकं कारणं कि भवेदिति

Wika ni Bhishma: “Yaong mga hindi pa hinog ang pag-iisip ngunit inaakalang sila’y pantas, ay humahantong sa mga pasyang hindi nakaugnay sa katotohanan. At kung itanong mo, ‘Paano magkakaroon ng iisang sanhi?’—alamin mong ang pagtanaw sa sukdulang simulain ay hindi makakamtan sa ibang paraan kundi sa taimtim na pagpupunyagi tungo rito. Tanging ang nagpapatuloy sa disiplinadong pagsasanay at walang patid na pagsisikap ang makakakita; wala nang iba.”

Verse 7

शक्यं दीर्घेण कालेन युक्तेनातन्द्रितेन च । प्राणयात्रामनेकां च कल्पमानेन भारत

Wika ni Bhishma: “O Bhārata, sa mahabang panahon, sa disiplinadong pagsisikap at walang pagpapabaya, maaaring mapanatili ang buhay sa pamamagitan ng maraming sunod-sunod na paraan ng ikabubuhay—sa patuloy na pag-aangkop ng kabuhayan.”

Verse 8

हेतूनामन्तमासाद्य विपुलं ज्ञानमुत्तमम्‌

Wika ni Bhishma: “Kapag naubos na ang mga dahilan at pagtatalo, saka nakakamtan ang malawak at kataas-taasang kaalaman. Ang kaalamang iyon lamang ang pinakadakilang liwanag para sa buong daigdig. O Hari, ang nalilikha ng hubad na lohika ay hindi tunay na kaalaman at hindi dapat ituring na may kapangyarihang patunay; nararapat talikuran ang anumang ‘kaalaman’ na hindi nakaugat sa Veda.”

Verse 9

ज्योति: सर्वस्य लोकस्य विपुल प्रतिपद्यते । न त्वेव गमन॑ राजन्‌ हेतुतो गमनं तथा । अग्राह्मुमनिबद्धं च वाचा सम्परिवर्जयेत्‌

Wika ni Bhishma: “Kapag napawi na ang paglalaro ng pangangatwiran, nakakamtan ang saganang tunay na pag-unawa; ang kaalamang iyon ang nagiging pinakamainam na liwanag para sa buong daigdig. Ngunit, O Hari, ang naaabot sa pamamagitan lamang ng pagtatalo ay hindi, sa gayong diwa, isang mapagkakatiwalaang ‘paglakad’ tungo sa katotohanan. Kaya dapat iwasan, maging sa pananalita, ang hindi dapat tanggapin at ang walang saligan—lalo na ang mga pahayag na hindi itinatag ng aral na may kapangyarihan.”

Verse 10

युधिछिर उवाच प्रत्यक्ष लोकतः सिद्धिलोकश्नागमपूर्वक: । शिष्टाचारो बहुविधस्तन्मे ब्रूहि पितामह

Nagsalita si Yudhiṣṭhira: “Lolo (Pitāmaha), maraming paraan kung paano itinatatag ng mga tao ang tama—ang tuwirang pagdama, ang kinikilalang napatunayan sa karaniwang buhay, ang paghihinuha na sinusuportahan ng kasulatan at tradisyon, at ang sari-saring kaugalian ng mga may pinag-aralan at marangal. Sabihin mo sa akin, O Pitāmaha: alin sa mga ito ang pinakamabigat na kapangyarihan sa paghatol ng dharma?”

Verse 11

भीष्म उवाच धर्मस्य द्वियमाणस्य बलवद्/िद्दुरात्मभि: । संस्था यत्नैरपि कृता कालेन प्रतिभिद्यते

Sinabi ni Bhishma: “Anak, kapag ang dharma ay sinasalakay ng makapangyarihang masasamang tao, kahit ang kaayusan at pananggalang na itinayo nang may matinding pagsisikap ng karaniwang mga tao, sa paglipas ng panahon ay nababasag at nagigiba rin.”

Verse 12

अधर्मो धर्मरूपेण तृणै:ः कूप इवावृत: । ततसस्‍्तैर्भिद्यते वृत्तं शूणु चैव युधिष्ठिर

Sinabi ni Bhishma: “Ang adharma, na nagkukubli sa anyo ng dharma, ay lumilitaw na parang balong natakpan ng damo. At sa pamamagitan ng mismong takip na iyon, nababasag ang mga hangganan ng wastong asal. Makinig kang mabuti rito, O Yudhiṣṭhira.”

Verse 13

अवृत्ता ये तु भिन्दन्ति श्रुतित्यागपरायणा: । धर्मविद्वेषिणो मन्दा इत्युक्तस्तेषु संशय:

Sinabi ni Bhishma: “Yaong mga walang wastong asal, sumisira sa itinakdang pamantayan, nakatuon sa pagtalikod sa śruti (pahayag ng Veda), napopoot sa dharma, at mapurol ang isip—tungkol sa gayong mga tao, ipinahayag na nararapat ang pag-aalinlangan. Nilalabag nila ang hangganan ng matuwid na gawi at disiplina ng kaugalian na itinindig ng mabubuti; kaya’t hindi sila dapat pagkatiwalaang gabay sa katotohanan at tungkulin.”

Verse 14

अतृप्यन्तस्तु साधूनां य एवागमबुद्धय: । परमित्येव संतुष्टास्तानुपास्व च पूच्छ च

Sinabi ni Bhishma: “Sa gayong kalagayan, paglingkuran mo ang mga dakilang kaluluwang hindi kailanman nagsasawa sa pakikisama sa mga banal—yaong ginagabayan ng kapangyarihan ng sagradong tradisyon, nananatiling kontento, at itinuturing ang Dharma lamang bilang pinakamataas. Manatili ka sa kanilang piling at magtanong upang mapawi ang iyong mga pag-aalinlangan.”

Verse 15

कामार्थो पृष्ठत: कृत्वा लोभमोहानुसारिणौ । धर्म इत्येव सम्बुद्धास्तानुपास्व च पृच्छ च

Wika ni Bhishma: Isantabi ang kāma at artha—mga paghahangad na karaniwang sumusunod sa kasakiman at pagkalito. Kilalanin ang dharma lamang bilang tunay na kabutihan. Kaya manatili kang naglilingkod sa piling ng gayong mararangal na tao: yaong laging sabik sa pakikisama sa mga banal, at hindi kailanman nagsasawa rito; yaong itinuturing ang mga āgama bilang pinakamataas na kapangyarihan; at yaong laging kontento. Paglingkuran mo sila at magtanong upang maalis ang iyong mga pag-aalinlangan.

Verse 16

न तेषां भिद्यते वृत्तं यज्ञा: स्वाध्यायकर्म च । आचार: कारणं चैव धर्मश्वैकस्त्रयं पुन:

Wika ni Bhishma: Sa gayong mga banal, ang kanilang matatag na pamumuhay ay hindi kailanman nagagambala—gayundin ang kanilang mga handog na yajña, ang svādhyāya (pag-aaral at pagbigkas ng Veda), at iba pang mga sagradong tungkulin. Sa kanila, ang wastong asal, ang mga pinagmumulang may kapangyarihang nagpapaliwanag nito (ang mga Veda at śāstra), at ang dharma ay hindi nagbabanggaan; ang tatlo’y nasa iisang pagkakaisa.

Verse 17

युधिछिर उवाच पुनरेव हि मे बुद्धि: संशये परिमुहति । अपारे मार्गमाणस्य परं तीरमपश्यत:

Sabi ni Yudhiṣṭhira: “Muli, ang aking pag-unawa ay nalulunod sa pagkalito ng pag-aalinlangan. Sa walang-hanggang lawak na ito ako’y naghahanap, nagnanais tumawid, ngunit hindi ko pa rin makita ang kabilang pampang.”

Verse 18

वेद: प्रत्यक्षमाचार: प्रमाणं तत्त्रयं यदि । पृथक्त्वं लभ्यते चैषां धर्मश्चैकस्त्रयं कथम्‌

Sabi ni Yudhiṣṭhira: “Kung ang Veda, ang tuwirang pagdama, at ang ācāra (ang gawi ng mga may pinag-aralan) ay pawang tinatanggap na mga pramāṇa, kung gayon ang bawat isa’y natatamo nang magkakahiwalay. Ngunit iisa ang dharma. Paano, kung gayon, maituturing na dharma ang tatlong ito (o na magkakapantay silang mapagpasya para sa dharma)?”

Verse 19

भीष्म उवाच धर्मस्य द्वियमाणस्य बलवद्/िद्दुरात्मभि: । यद्येवं मन्यसे राजंस्त्रिधा धर्मविचारणा

Wika ni Bhishma: “O Hari, kung iniisip mong ang dharma—na sinasalakay at pinahihina ng makapangyarihang masasamang tao—ay nahahati, at kaya ang pagsisiyasat sa dharma ay nagiging tatlo, hindi tama ang gayong pagtingin. Sa katotohanan, iisa ang dharma; sinusuri lamang ito sa tatlong paraan—tinitimbang sa pamamagitan ng tatlong pamantayan.”

Verse 20

एक एवेति जानीहि त्रिधा धर्मस्य दर्शनम्‌ | पृथक्त्वे च न मे बुद्धिस्त्रयाणामपि वै तथा

Alamin mo nang tiyak: iisa lamang ang Dharma. Nakikita ito sa tatlong paraan sa pamamagitan ng tatlong pinagmumulan ng pagkilala, ngunit hindi ko tinatanggap na ang tatlong iyon ay nagtatatag ng magkakahiwalay at magkakaibang mga dharma. Magkakaibang landas lamang ang mga ito na nagtatagpo sa iisang katotohanang moral.

Verse 21

उक्तो मार्गस्त्रयाणां च तत्तथैव समाचर । जिज्ञासा न तु कर्तव्या धर्मस्य परितर्कणात्‌

Wika ni Bhishma: “Sundin nang tumpak ang landas ng dharma na itinuro sa pamamagitan ng tatlong pinagmumulan ng kapangyarihan, at isagawa ito nang gayon. Hindi nararapat na ‘usisain’ ang dharma sa pag-asa lamang sa pagtatalo at pangangatwiran.”

Verse 22

सदैव भरतश्रेष्ठ मा ते5भूदत्र संशय: । अन्धो जड इवाशड्की यद्‌ ब्रवीमि तदाचर

Wika ni Bhishma: “O pinakamahusay sa mga Bharata, huwag kailanman magpatira ng pag-aalinlangan sa bagay na ito. Anuman ang sabihin ko, tanggapin mo nang walang hinala—gaya ng bulag o pipi—at kumilos ayon dito.”

Verse 23

अहिंसा सत्यमक्रोधो दानमेतच्चतुष्टयम्‌ । अजातकशत्रो सेवस्व धर्म एब सनातन:,अजातशत्रो! अंहिसा, सत्य, अक्रोध और दान--इन चारोंका सदा सेवन करो। यह सनातन धर्म है

Wika ni Bhishma: “O Ajātaśatru, isagawa mo palagi ang apat na ito—ahimsa (di-panliligalig), katotohanan, kawalan ng galit, at pagkakawanggawa. Ito ang walang hanggang dharma.”

Verse 24

ब्राह्मणेषु च वृत्तिया पितृपैतामहोचिता । तामन्वेहि महाबाहो धर्मस्यैते हि देशिका:

Wika ni Bhishma: “O makapangyarihang bisig, sundin mo ang sinaunang kaugalian ng iyong ama at lolo sa pakikitungo sa mga Brahmana. Sapagkat ang mga Brahmanang ito ang mga guro at gabay ng dharma.”

Verse 25

प्रमाणमप्रमाणं वै यः: कुर्यादबुधो जन: । नस प्रमाणतामहों विवादजननो हि स:,जो मूर्ख मनुष्य प्रमाणको भी अप्रमाण बनाता है, उसकी बातको प्रामाणिक नहीं मानना चाहिये; क्योंकि वह केवल विवाद करनेवाला है

Wika ni Bhīṣma: Ang hangal na ginagawang walang saysay ang dapat sanang may bigat at kapangyarihan ay hindi dapat tanggapin bilang mapagkakatiwalaang sanggunian. Sa katotohanan, siya’y tagapagpasiklab lamang ng pagtatalo, hindi gabay sa wastong pag-unawa.

Verse 26

ब्राह्मणानेव सेवस्व सत्कृत्य बहुमन्य च । एतेष्वेव त्विमे लोका: कृत्स्ना इति निबोध तान्‌

Wika ni Bhīṣma: “Paglingkuran mo ang mga Brahmin—igalang sila nang nararapat at ituring na lubhang marangal. Unawain mong mabuti: ang lahat ng daigdig, sa kabuuan nito, ay nakasalalay sa kanila.”

Verse 27

युधिछिर उवाच ये च धर्ममसूयन्ते ये चैनं पर्युपासते । ब्रवीतु मे भवानेतत्‌ क्व ते गच्छन्ति तादृूशा:

Sinabi ni Yudhiṣṭhira: “Lolo ko, ipaliwanag mo sa akin nang malinaw: yaong mga lumalapastangan sa dharma, at yaong mga tapat na sumusunod at naglilingkod dito—saang hantungan sila napupunta pagkamatay?”

Verse 28

भीष्म उवाच रजसा तमसा चैव समवस्तीर्णचेतस: । नरकं प्रतिपद्यन्ते धर्मविद्वेषिणो जना:

Wika ni Bhīṣma: Yaong ang isip ay lubusang nalalambungan ng rajas (pagnanasa at pagkaligalig) at tamas (kadiliman at kamangmangan), kaya napopoot at sumasalungat sa dharma, ay tiyak na bumabagsak sa impiyerno.

Verse 29

ये तु धर्म महाराज सततं पर्युपासते । सत्यार्जवपरा: सन्तस्ते वै स्वर्गभुजो नरा:,महाराज! जो सत्य और सरलतामें तत्पर होकर सदा धर्मका पालन करते हैं, वे मनुष्य स्वर्गलोकका सुख भोगते हैं

Wika ni Bhīṣma: “O dakilang hari, yaong palagiang nagsasagawa at nagtataguyod ng dharma—mga taong marangal na nakatuon sa katotohanan at tuwid na asal—tunay na nagtatamasa ng ligaya sa langit.”

Verse 30

धर्म एव गतिस्तेषामाचार्योपासनाद्‌ भवेत्‌ | देवलोकं प्रपद्यन्ते ये धर्म पर्युपासते,आचार्यकी सेवा करनेसे मनुष्योंको एकमात्र धर्मका ही सहारा रहता है और जो धर्मकी उपासना करते हैं, वे देवलोकमें जाते हैं

Wika ni Bhishma: “Para sa gayong mga tao, sa tapat na paglilingkod at pagdalo sa guro, ang Dharma lamang ang nagiging tunay nilang kanlungan at gabay na landas. Yaong matatag na naglilinang at gumagalang sa Dharma ay nakararating sa daigdig ng mga diyos.”

Verse 31

मनुष्या यदि वा देवा: शरीरमुपताप्य वै | धर्मिण: सुखमेधन्ते लोभद्वेषविवर्जिता:,मनुष्य हों या देवता, जो शरीरको कष्ट देकर भी धर्माचरणमें लगे रहते हैं तथा लोभ और द्वेषका त्याग कर देते हैं, वे सुखी होते हैं

Wika ni Bhishma: “Maging tao man o diyos, yaong kahit pinahihirapan ang katawan sa pamamagitan ng pag-aayuno, pagpipigil, at disiplina, ngunit nananatiling tapat sa matuwid na asal—at tinalikuran na ang kasakiman at poot—ay lumalago sa ligaya at kaginhawahan.”

Verse 32

प्रथमं ब्रह्मण: पुत्र धर्ममाहुर्मनीषिण: । धर्मिण: पर्युपासन्ते फलं पक्वमिवाशय:

Wika ni Bhishma: “Ipinahahayag ng marurunong na ang Dharma ang panganay na anak ni Brahmā. Kung paanong mas ninanais ng gana ang bungang ganap na hinog, gayon din ang matatag na matuwid: sa Dharma lamang sila nag-aalay ng pagsamba, hinahanap ang bagay na ganap, dalisay, at tunay na namumunga sa buhay.”

Verse 33

युधिछ्िर उवाच असतां कीदृशं रूपं साधव: किं च कुर्वते । ब्रवीतु मे भवानेतत्‌ सनन्‍्तो5सन्तश्न॒ कीदृशा:

Sinabi ni Yudhiṣṭhira: “Pitāmaha! Ano ang likas na pagkatao at panlabas na anyo ng masasama? At anong mga gawain ang ginagawa ng mabubuti? Ipagpaumanhin, ipaliwanag ninyo sa akin nang malinaw—ano ang mga palatandaang nagbubukod sa mabuti at sa masama?”

Verse 34

भीष्म उवाच दुराचाराश्र दुर्धर्षा दुर्मुखा श्वाप्पसाधव: । साधव: शीलसम्पन्ना: शिष्टाचारस्य लक्षणम्‌

Wika ni Bhishma: “Yudhiṣṭhira! Ang masasama—gaya ng mababangis na hayop—ay may sirang asal, mahirap pigilan, at marahas ang dila. Ngunit ang mabubuti ay may dangal at mabuting pagkatao. Ngayon ay ilalahad ko ang mga tanda ng wastong asal (śiṣṭācāra).”

Verse 35

राजमार्गे गवां मध्ये धान्यमध्ये च धर्मिण: । नोपसेवन्ति राजेन्द्र सर्ग मूत्रपुरीषयो:,धर्मात्मा पुरुष सड़कपर, गौओंके बीचमें तथा खेतमें लगे हुए धान्यके भीतर मल- मूत्रका त्याग नहीं करते हैं

Sinabi ni Bhīṣma: “O pinakamainam sa mga hari, ang mga taong matuwid ay hindi dumudumi—maging ihi o tae—sa lansangang-bayan ng hari, sa gitna ng mga baka, o sa gitna ng nakatayong pananim na butil. Ang pagpipigil na ito’y tanda ng paggalang sa pampublikong lugar, sa mga nilalang na may buhay, at sa kabuhayan ng kapwa.”

Verse 36

पञज्चानामशनं दत्त्वा शेषमश्नन्ति साधव: । न जल्पन्ति च भुज्जाना न निद्रान्त्याद्रपाणय:

Sinabi ni Bhīṣma: “Ang matuwid ay unang nag-aalay ng pagkain sa limang may karapatan—sa mga diyos, sa mga ninuno, sa mga nilalang, sa panauhin, at sa sariling sambahayan—at saka lamang kinakain ang natira. Habang kumakain, hindi sila nakikipag-usap nang walang saysay, at hindi sila nahihiga upang matulog na basa ang mga kamay; sa gayon ay pinananatili ang disiplina at paggalang sa araw-araw.”

Verse 37

चित्रभानुमनड्वाहं देवं गोष्ठं चतुष्पथम्‌ । ब्राह्मणं धार्मिकं वृद्ध ये कुर्वन्ति प्रदक्षिणम्‌

Sinabi ni Bhīṣma: “Yaong, dahil sa paggalang, ay dumaraan na inilalagay sa kanang panig (gaya ng pradakṣiṇā) ang banal na apoy, ang toro, ang mga diyos, ang kulungan ng baka, ang sangandaan, ang isang Brahmin, ang taong matuwid, at ang nakatatanda—sila’y ibinibilang sa mga may kagandahang-asal. Ipinakikita ng aral na ito ang dharma bilang etiketa na isinasabuhay: paggalang sa mga bagay na sumusuporta sa lipunan at sa buhay espirituwal sa pamamagitan ng kababaang-loob at pag-iingat.”

Verse 38

वृद्धानां भारतप्तानां स्त्रीणां चक्रधरस्य च । ब्राह्मणानां गवां राज्ञां पन्थानं ददते च ये

Sinabi ni Bhīṣma: “Yaong magalang na nagbibigay-daan sa matatanda, sa mga nabibigatan ng pasan, sa mga babae, sa may dalang gulong (mangangabayo ng kariton o kutsero), at gayundin sa mga Brahmin, sa mga baka, at sa mga hari—sila’y dapat ituring na mabubuti at may wastong asal. Ipinakikita ng aral na ito na ang paggalang sa lansangan ay kongkretong anyo ng dharma: pag-una sa mahihina, sa iginagalang ng lipunan, at sa mga gumaganap ng mahahalagang tungkulin.”

Verse 39

अतिथीनां च सर्वेषां प्रेष्याणां स्वजनस्य च । तथा शरणकामानां गोप्ता स्यात्‌ स्वागतप्रद:

Sinabi ni Bhīṣma: “Ang tunay at matuwid na tao ay dapat maging tagapagtanggol at magiliw na tagatanggap ng lahat ng panauhin, ng mga naglilingkod sa sambahayan, ng sariling kamag-anak, at gayundin ng mga humihingi ng kanlungan. Ang aral dito ay pagkamapagpatuloy na may pananagutan: tanggapin ang iba nang may dangal at tiyakin ang kanilang kaligtasan kapag sila’y umaasa sa iyo.”

Verse 40

सायंप्रातर्मनुष्पयाणामशन देवनिर्मितम्‌ । नान्तरा भोजन दृष्टमुपवासविधिहिं स:

Wika ni Bhishma: Para sa mga tao, itinakda ng mga diyos na kumain lamang sa dalawang oras—sa umaga at sa dapithapon. Walang nakikitang tuntunin para sa pagkain sa pagitan. Sa pagsunod sa pagpipigil na ito, nakakamit ang kabutihang-loob na tulad ng pag-aayuno. At sa ganitong balangkas ng dharma, ang disiplinadong maybahay ay dapat ding maging tagapagtanggol at tagatanggap ng lahat—mga panauhin, mga lingkod, mga kamag-anak, at yaong humihingi ng kanlungan—upang ang pagpipigil sa sarili ay maging sandigan ng pananagutang panlipunan.

Verse 41

होमकाले यथा वदह्नलि: कालमेव प्रतीक्षते । ऋतुकाले तथा नारी ऋतुमेव प्रतीक्षते,जैसे होमकालमें अग्निदेव होमकी ही प्रतीक्षा करते हैं, उसी प्रकार ऋतुकालमें स्त्री ऋतुकी ही प्रतीक्षा करती है

Wika ni Bhishma: “Kung paanong sa takdang oras ng paghahandog sa apoy (homa), ang sagradong apoy ay naghihintay lamang sa wastong sandali, gayundin, sa kanyang panahon, ang babae ay naghihintay lamang sa kanyang panahon.” Ipinapaloob nito ang pagnanasa at pagsasama sa disiplina ng tamang oras at tamang kaayusan, at itinatanghal ang pagpipigil at kagandahang-asal bilang bahagi ng dharma.

Verse 42

नान्यदा गच्छते यस्तु ब्रह्मचर्य च तत्‌ स्मृतम्‌ । अमृतं ब्राह्मणा गाव इत्येतत्‌ त्रयमेकत: । तस्माद्‌ गोब्राद्मणं नित्यमर्चयेत यथाविधि

Wika ni Bhishma: Ang hindi lumalapit sa babae sa anumang oras maliban sa wastong panahon ay sinasabing tumutupad ng brahmacarya (pagpapanatili ng kalinisan at pagpipigil). Ang amṛta (nektar), ang Brāhmaṇa, at ang baka—ang tatlong ito’y ipinahahayag na nagmula sa iisang pinagmulan. Kaya nararapat na laging parangalan ang baka at ang Brāhmaṇa, at sambahin sila ayon sa itinakdang mga ritwal.

Verse 43

स्वदेशे परदेशे वाप्यतिथिं नोपवासयेत्‌ । कर्म वै सफल कृत्वा गुरूणां प्रतिपादयेत्‌

Wika ni Bhishma: Maging sa sariling lupain o sa banyagang lupain, huwag hayaang may panauhing manatiling gutom. At anumang gawain na iniutos ng mga nakatatanda o mga guro, dapat itong tapusin nang matagumpay at saka ipabatid sa kanila.

Verse 44

गुरुभ्यस्त्वासनं देयमभिवाद्याभिपूज्य च । गुरुम भ्यर्च्य वर्धन्ते आयुषा यशसा श्रिया

Wika ni Bhishma: Sa pagdating ng guro, magbigay-galang sa pamamagitan ng pagyuko, parangalan siya nang nararapat, at ialok ang upuan. Sa mapitagang paglilingkod sa guru, dumarami ang haba ng buhay, mabuting pangalan, at kasaganaan—kaya ang tradisyon ng magalang na pagtanggap ay nagiging kongkretong pagsasabuhay ng dharma.

Verse 45

वृद्धान्‌ नाभिभवेज्जातु न चैतान्‌ प्रेषयेदिति । नासीन: स्यात्‌ स्थितेष्वेवमायुरस्य न रिष्यते

Wika ni Bhīṣma: “Huwag kailanman hamakin o daigin ang matatanda, ni huwag silang utus-utusan sa mga lakad. At kapag sila’y nakatayo, huwag manatiling nakaupo ang sarili. Sa ganitong asal, hindi nababawasan ang haba ng buhay ng tao.”

Verse 46

न नग्नामीक्षते नारीं न नग्नान्‌ पुरुषानपि | मैथुनं सततं गुप्तमाहारं च समाचरेत्‌,नंगी स्त्रीकी ओर न देखे, नग्न पुरुषोंकी ओर भी दृष्टिपात न करे। मैथुन और भोजन सदा एकान्त स्थानमें ही करे

Wika ni Bhīṣma: “Huwag tumingin sa babaeng hubad, ni sa lalaking hubad man. Ang pagsisiping, at maging ang pagkain, ay dapat laging gawin sa lihim at pribadong lugar, malayo sa mata ng madla, upang mapangalagaan ang kahinhinan at pagpipigil-sa-sarili.”

Verse 47

तीर्थानां गुरवस्तीर्थ चोक्षाणां हृदयं शुचि । दर्शनानां परं ज्ञानं संतोष: परमं॑ सुखम्‌

“Sa lahat ng tīrtha (banal na pook), ang pinakadakilang tīrtha ay ang guro at ang mga taong dapat igalang. Sa lahat ng bagay na dalisay, ang puso (loob) ang higit na dalisay. Sa lahat ng mga aral at kaalaman, ang pagkakilala sa sukdulang katotohanan ang pinakamataas. At ang pagkakasiya (santoṣa) ang pinakadakilang ligaya.”

Verse 48

सायं प्रातश्न वृद्धानां शृणुयात्‌ पुष्कला गिर: । श्रुतमाप्रोति हि नर: सततं वृद्धसेवया

Wika ni Bhīṣma: “Sa dapithapon at sa bukang-liwayway, pakinggan nang buo ang saganang payo ng mga nakatatanda. Sapagkat sa palagiang paglilingkod sa matatanda, tunay na nakakamit ng tao ang kanyang napakinggan—ang aral ng mga kasulatan at matatag na pag-unawa.”

Verse 49

स्वाध्याये भोजने चैव दक्षिणं पाणिमुद्धरेत्‌ | यच्छेद्वाड्मनसी नित्यमिन्द्रियाणि तथैव च,स्वाध्याय और भोजनके समय दाहिना हाथ उठाना चाहिये तथा मन, वाणी और इन्द्रियोंको सदा अपने अधीन रखना चहिये

Wika ni Bhīṣma: “Sa oras ng svādhyāya (pag-aaral ng Veda) at sa oras ng pagkain, gamitin at iangat ang kanang kamay sa wastong paraang may paggalang. At lagi ring supilin ang salita at isip, gayundin ang mga pandama.”

Verse 50

संस्कृतं पायसं नित्यं यवागूं कूसरं हवि: । अष्टका: पितृदैवत्या ग्रहाणामभिपूजनम्‌

Itinuro ni Bhishma na dapat laging maghanda ng mga pagkaing pang-ritwal na maayos ang pagkakagawa—matamis na kaning may gatas (pāyasa), lugaw (yavāgū), matamis na kahawig ng halva (kūsara), at mga handog na havis—at isagawa ang mga ritong Aṣṭakā na iniaalay sa mga Pitṛ, ang mga ninuno. Dapat ding sambahin nang nararapat ang mga Graha, ang mga diyos ng mga planeta.

Verse 51

श्मश्रुकर्मणि मड़ल्यं क्षुतानामभिनन्दनम्‌ । व्याधितानां च सर्वेषामायुषामभिनन्दनम्‌

Sinabi ni Bhishma: “Kapag inaayos ang bigote at balbas, magbigkas ng mga salitang mapalad. Basbasan ang bumahing (gaya ng ‘mabuhay ka nang matagal’), at batiin din ang lahat ng maysakit na may pagpapala, na may mabuting hangaring sila’y humaba ang buhay.”

Verse 52

न जातु त्वमिति ब्रूयादापन्नो5पि महत्तरम्‌ | त्वंकारो वा वधो वेति विद्वत्सु न विशिष्यते

Sinabi ni Bhishma: “Yudhiṣṭhira, kahit gipitin ka ng pinakamabigat na kapahamakan, huwag mong tawagin ang nakatataas sa paraang pamilyar na ‘tvam’ (‘ikaw’ na walang paggalang). Sa mata ng marurunong, ang gayong paglapastangan ay hindi naiiba sa pananakit—ganyan kabigat ang kasalanan ng paghamak sa karapat-dapat igalang.”

Verse 53

अवराणां समानानां शिष्याणां च समाचरेत्‌ । पापमाचक्षते नित्यं हृदयं पापकर्मिण:

Sinabi ni Bhishma: Sa pakikitungo sa mas mababa ang katayuan, sa kapantay, at maging sa mga mag-aaral, maaaring kausapin nang pamilyar nang walang sala. Ngunit ang taong gumagawa ng kasamaan, ang sarili niyang puso ang laging naglalantad ng kanyang kasalanan—ang loob niya ang nagtataksil sa kanya kahit itago pa sa salita.

Verse 54

ज्ञानपूर्वकृतं कर्म च्छादयन्ते हासाधव: । ज्ञानपूर्व विनश्यन्ति गूहमाना महाजने

Sinabi ni Bhishma: Sinisikap ng masasama na itago kahit ang mga kasalanang ginawa nila nang may malay. Ngunit kapag pinilit nilang ikubli ang kanilang kamalian sa harap ng mga dakilang taong may malinaw na pag-unawa, sila’y napapahamak—sapagkat ang kasalanang sadyang tinatakpan ang siyang sumisira sa kanila.

Verse 55

नमां मनुष्या: पश्यन्ति न मां पश्यन्ति देवता: । पापेनापिहित: पाप: पापमेवाभिजायते

Wika ni Bhishma: “Walang taong nakakakita sa akin, ni ang mga diyos ay hindi rin nakakakita sa akin.” Sa pag-iisip na gayon, ang makasalanang natatakpan ng kasalanan ay muling gumagawa ng kasalanan nang paulit-ulit, at isinisilang lamang sa mga sinapupunang makasalanan—mabababa at mapaminsalang kapanganakan.

Verse 56

यथा वार्धुषिको वृद्धि दिनभेदे प्रतीक्षते । धर्मेण पिहित॑ पापं धर्ममेवाभिवर्धयेत्‌

Wika ni Bhishma: “Gaya ng nagpapautang na naghihintay na lumaki ang tubo sa bawat paglipas ng araw, gayon din ang kasalanan—may hilig itong lumago sa pagdaan ng panahon. Ngunit kapag ang kasalanang iyon ay natakpan at napigil ng dharma—nasusupil sa pamamagitan ng matuwid na asal—sa huli’y lalo nitong pinatitibay ang dharma.”

Verse 57

यथा लवणमम्भोभिराप्लुतं प्रविलीयते । प्रायश्षित्तहतं पापं तथा सद्यः प्रणश्यति,जैसे नमककी डली जलमें डालनेसे गल जाती है, उसी प्रकार प्रायश्चित्त करनेसे तत्काल पापका नाश हो जाता है

Wika ni Bhīṣma: “Gaya ng tipak ng asin na natutunaw kapag ibinabad sa tubig, gayon din ang kasalanan—kapag pinuksa ng pag-amin at pagtubos (prāyaścitta)—ay naglalaho agad.”

Verse 58

तस्मात्‌ पापं न गूहेत गूहमानं विवर्धयेत्‌ । कृत्वा तत्‌ साधुष्वाख्येयं ते तत्‌ प्रशमयन्त्युत

Kaya’t huwag itago ang sariling pagkakasala; ang kasalanang ikinukubli ay lalo lamang lumalaki. Kung nakagawa na ng ganitong pagkukulang, dapat itong ipagtapat sa mga taong banal at matuwid, sapagkat sila’y makatutulong upang mapayapa ito—sa pamamagitan ng payo, pagwawasto, at pagtubos-sala.

Verse 59

आशगया संचितं द्रव्यं कालेनैवोपभुज्यते । अन्‍्ये चैतत्‌ प्रपद्यन्ते वियोगे तस्य देहिन:

Wika ni Bhīṣma: Ang yaman na iniipon sa ilalim ng pang-akit ng pag-asa, sa katotohanan ay ang Panahon lamang ang siyang umuubos. Kapag ang may katawan ay nahiwalay na sa katawan, ang yaman ding iyon ay napupunta sa iba—ipinapakita ang kabulaanan ng pagkapit sa pag-aari at ang pangangailangang gamitin nang wasto ang mga yaman habang nabubuhay pa.

Verse 60

मानसं सर्वभूतानां धर्ममाहुर्मनीषिण: । तस्मात्‌ सर्वाणि भूतानि धर्ममेव समासते,मनीषी पुरुष धर्मको समस्त प्राणियोंका हृदय कहते हैं। अतः समस्त प्राणियोंको धर्मका ही आश्रय लेना चाहिये

Wika ni Bhishma: Ipinahahayag ng mga pantas na ang dharma ang siyang isip at pinakaloob na ubod ng lahat ng nilalang. Kaya nararapat na ang bawat nilalang ay sumandig sa dharma lamang—gawin itong saligan ng pag-iisip, pagpili, at pagkilos.

Verse 61

एक एव चरेद्‌ धर्म न धर्मध्वजिको भवेत्‌ | धर्मवाणिजका होते ये धर्ममुपभुज्जते

Wika ni Bhishma: “Isabuhay ng tao ang dharma kahit mag-isa niya itong gawin; huwag siyang maging taong ginagawang watawat ang kabanalan para magpakitang-gilas. Yaong ginagawang kabuhayan ang dharma—yaong ‘kinakain’ ang dharma para sa pakinabang—ay mga mangangalakal lamang ng katuwiran.”

Verse 62

अर्चेद्‌ देवानदम्भेन सेवेतामायया गुरून्‌ । निर्धि निदध्यात्‌ पारत्र्यं यात्रार्थ दानशब्दितम्‌

Wika ni Bhishma: “Sambahin ang mga diyos nang walang pagkukunwari; paglingkuran ang mga nakatatanda at mga guro nang walang panlilinlang. At para sa paglalakbay sa kabilang daigdig, magtipon ng ‘kayamanang’ tinatawag na kawanggawa—ibig sabihin, magbigay nang bukas-palad upang makamtan ang kabutihang sumusunod matapos ang kamatayan.”

Verse 73

तत्परेणैव नान्येन शक्‍्यं होतस्य दर्शनम्‌ । किंतु वे बालक हैं। अहंकारवश अपनेको पण्डित मानते हैं। अतः वे जो पूर्वोक्त निश्चय करते हैं

Wika ni Bhishma: Ang pagtanaw sa kataas-taasang katotohanang iyon ay hindi makakamtan sa ibang paraan kundi sa iisang-tutok na pag-aalay ng sarili rito. Tanging yaong tumatalikod sa katamaran, nagsasanay ng yoga sa mahabang panahon, at walang humpay na nagsisikap para sa tuwirang pagkatanto ang makakakita sa katotohanang iyon; wala nang iba. Hindi sapat ang pag-asa lamang sa pandama upang hatulan ang tunay—gaya ng pagkabughaw na nakikita sa langit na lantad sa mata ngunit sa huli’y mapanlinlang. Kaya sa mga bagay tulad ng dharma, Diyos, at kabilang-buhay, ang patotoo ng kasulatan ang pinakamataas na batayan, sapagkat hindi naaabot ng ibang paraan ng kaalaman ang gayong saklaw. At kung itanong kung paanong ang Brahman lamang ang maaaring maging sanhi ng daigdig, ang sagot ay ito: sa matatag na disiplina ng yoga at walang tigil na pagsisikap tungo sa pagkatanto, habang responsable ring pinananatili ang buhay, makakamtan ng naghahanap ang tuwirang pananaw.

Verse 162

इति श्रीमहाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि धर्मप्रमाणकथने द्विषष्ट्यधिकशततमो<ध्याय:

Sa gayon nagtatapos ang ika-162 kabanata ng Anuśāsana Parva ng Śrī Mahābhārata, sa loob ng bahagi tungkol sa dāna-dharma (dharma ng pagbibigay), sa pagtalakay hinggil sa mga pamantayan at patunay na may kapangyarihan para sa dharma.