Adhyaya 130: Expiation and Dietary Discipline Concerning the Consumption of Royal Food (rājānna)
Rājānna-bhojane Prāyaścitta-vidhiḥ
Ritual-Manual / Ethical-Discourse
ఈ అధ్యాయంలో వసుంధర, ముందరి దీక్షా వృత్తాంతం విని, వరాహ/నారాయణుని—అపరాధాలు చేసినవారు ఎలా శుద్ధి పొందాలి? ముఖ్యంగా రాజాన్నం (రాజు ఇచ్చే ఆహారం) తినడంలో దోషం ఏమిటి? అని ప్రశ్నిస్తుంది. వరాహుడు—లోభం లేదా భయంతో రాజాన్నం తినే భక్తుడికూడా దీర్ఘకాలం నరకయాతన అనుభవిస్తాడని హెచ్చరిస్తాడు. రాజకార్యాల్లో రజో-తమో ప్రభావం, ధర్మభ్రంశ అవకాశాలు ఉండటంతో శుభ భాగవతులు సాధారణంగా రాజాన్నాన్ని వర్జించాలి అని చెప్పాడు. అయితే భాగవతులు విష్ణు ప్రతిష్ఠా-పూజ చేసి, ధార్మిక దానంతో సమర్థితంగా సిద్ధం చేసిన ఆహారం అయితే భోక్తను కలుషితం చేయదని షరతుతో అనుమతిస్తాడు. రాజాన్నం తిన్నవారికి ప్రాయశ్చిత్తంగా—ఒక చాంద్రాయణం, ఒక తీవ్రమైన తప్తకృచ్ఛ్రం, ఒక సాంతపనం—విధించి, పరమగతి కోరువారికి వర్జనమే శ్రేష్ఠ నియమమని పునరుద్ఘాటించాడు।
Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 130
Verse 1
अथ राजान्नभोगे प्रायश्चित्तम् ॥ सूत उवाच ॥ एवं दीक्षां ततः श्रुत्वा नारायणमुखान्मही ॥ विशुद्धमानसा देवी नारायणमथाब्रवीत् ॥
ఇప్పుడు రాజాన్నభోగానికి సంబంధించిన ప్రాయశ్చిత్తం. సూతుడు అన్నాడు—నారాయణుని ముఖం నుండి ఈ విధంగా దీక్షను విని, శుద్ధమనస్సుగల దేవి భూమి తరువాత నారాయణునితో పలికింది.
Verse 2
धरण्युवाच ॥ अहो ते दीक्षामाहात्म्यं यस्य वै व्युष्टिरुत्तमा ॥ श्रुत्वाहं तु महाभाग जातास्मि विमला विभो ॥
ధరణి పలికింది—అహో, మీ దీక్ష యొక్క మహాత్మ్యం! దాని వలన మంగళోదయం అత్యుత్తమమవుతుంది. ఓ మహాభాగ, ఓ విభో, అది విని నేను నిర్మలమయ్యాను.
Verse 3
अहो देवस्य माहात्म्यं लोकनाथस्य तत्त्वतः ॥ येन सा कारिता दीक्षा चातुर्वर्ण्यसुखावहा ॥
అహో! లోకనాథుడైన దేవుని తత్త్వమహిమ ఎంత గొప్పది; ఆయన స్థాపించిన ఆ దీక్ష చాతుర్వర్ణ్యానికి సుఖకరమైన మంగళాన్ని కలిగిస్తుంది.
Verse 4
एकं मे परमं गुह्यं यदीश हृदि वर्त्तते ॥ भव भक्तसुखार्थाय तत्त्वं मे वक्तुमर्हसि ॥
హే ఈశ్వరా! నా హృదయంలో ఒక పరమ గూఢమైన విషయం ఉంది. భక్తుల సుఖార్థం కోసం దాని తత్త్వాన్ని నాకు చెప్పవలసినది మీరు.
Verse 5
देव पूर्वापराधास्ते द्वात्रिंशदपि कीर्तिताः ॥ एवं कृत्वापराधानि मनुजा ह्यल्पचेतसः ॥
హే దేవా! పూర్వాపరాధాలు ముప్పై రెండు అని చెప్పబడ్డాయి. ఈ విధంగా అపరాధాలు చేసి అల్పచేతనులైన మనుష్యులు (దోషంలో పడతారు).
Verse 6
कर्मणा केन शुद्ध्यन्ति अपराधस्य कारिणः ॥ तन्ममाचक्ष्व तत्त्वेन मम प्रीत्या च माधव ॥
అపరాధం చేసినవారు ఏ కర్మచేత శుద్ధి పొందుతారు? హే మాధవా! సత్యానుసారంగా అది నాకు చెప్పుము, నా పట్ల ప్రేమతో కూడి.
Verse 7
तद्वै भूम्याः वचः श्रुत्वा हृषीकेशो महामनाः ॥ दिव्यं ध्यानं समादाय प्रत्युवाच वसुन्धराम् ॥
భూమి మాటలు విని మహామనస్సుగల హృషీకేశుడు దివ్య ధ్యానాన్ని ఆశ్రయించి, అనంతరం వసుంధరాకు ప్రత్యుత్తరం చెప్పెను.
Verse 8
श्रीवराह उवाच ॥ शुद्धा भागवता भूत्वा मम कर्मपरायणाः ॥ ये तु भुञ्जन्ति राजान्नं लोभेन च भयेन वा ॥
శ్రీవరాహుడు పలికెను—శుద్ధ భాగవతులై, నా ఆచారకర్మలలో నిష్ఠగలవారై ఉండి కూడా, లోభముచేత గాని భయముచేత గాని రాజాన్నం భుజించువారు—
Verse 9
आपद्गता हि भुञ्जन्ति राजान्नं तु वसुन्धरे ॥ दशवर्षसहस्राणि पच्यन्ते नरके नराः ॥
ఓ వసుంధరా! ఆపదలో పడినవారూ రాజాన్నం భుజిస్తారు; అయినా మనుష్యులు పదివేల సంవత్సరాలు నరకంలో ‘పాకుతారు’ (యాతన అనుభవిస్తారు) అని చెప్పబడింది।
Verse 10
ततो दीनमना भूत्वा सा मही संशितव्रता ॥ उवाच मधुरं वाक्यं सर्वलोकसुखावहम् ॥
అప్పుడు ఆ భూమి మనసు దిగులుపడి, వ్రతంలో దృఢనిశ్చయంతో, సమస్త లోకాల సుఖహేతువైన మధుర వాక్యములు పలికెను।
Verse 11
धरण्युवाच ॥ शृणु तत्त्वेन मे देव हृदये हि व्यवस्थितम् ॥ को नु दोषोऽस्ति राज्ञां हि तन्मे त्वं वक्तुमर्हसि ॥
ధరణి పలికెను—హే దేవా! నా హృదయంలో తత్త్వరూపంగా స్థిరమైనదాన్ని వినుము. రాజులకు నిజంగా ఏ దోషముంది? అది నీవు నాకు చెప్పవలసినది।
Verse 12
ततो भूम्याः वचः श्रुत्वा सर्वधर्मविदां वरः ॥ प्राह नारायणो वाक्यं धर्मकामां वसुन्धराम् ॥
అప్పుడు భూమి మాటలు విని, సమస్త ధర్మవేత్తలలో శ్రేష్ఠుడైన నారాయణుడు, ధర్మాన్ని కోరే వసుంధరాను ఉద్దేశించి ప్రత్యుత్తర వాక్యములు పలికెను।
Verse 13
श्रीवराह उवाच ॥ शृणु सुन्दरि तत्त्वेन गुह्यमेतदनिन्दिते ॥ राजान्नं तु न भोक्तव्यं शुभैर्भागवतैः सदा ॥
శ్రీవరాహుడు పలికెను—ఓ సుందరీ, ఓ అనిందితే! ఈ గూఢమైన విషయాన్ని తత్త్వంగా వినుము. శుభగుణములైన భాగవతులు ఎప్పుడూ రాజాన్నము భుజించరాదు.
Verse 14
यद्यप्येष समत्वेन राजा लोके प्रवर्तते ॥ राजसं तामसं वापि कुर्वन्कर्म सुदारुणम् ॥
రాజు లోకంలో సమత్వంతో ప్రవర్తిస్తున్నట్లు కనిపించినా, అతడు రాజసమో తామసమో అయిన అత్యంత కఠినమైన కర్మలను చేయవచ్చు.
Verse 15
अपि वा गर्हितं तेन राजान्नं तु वसुन्धरे ॥ धर्मसन्धानार्थाय न तु मे रोचते भुवि ॥
లేదా, ఓ వసుంధరా! అతని కారణంగా ఆ రాజాన్నము నిందనీయం అవుతుంది. ధర్మవ్యవస్థను నిలుపుటకై అయినా భూమిపై అది నాకు ఇష్టముకాదు.
Verse 16
ततो यद्यत्प्रवक्ष्यामि तच्छृणुष्व वसुन्धरे ॥ यथा राज्ञां तु भोज्यं वै शुद्धैर्भागवतैर्नरैः ॥
కాబట్టి, ఓ వసుంధరా! నేను చెప్పబోయేదాన్ని వినుము—రాజుని అన్నము శుద్ధమైన భాగవత నరులు ఏ విధంగా నిజంగా భుజించదగినదో.
Verse 17
स्थापयित्वा तु मां देवि विधिदृष्टेन कर्मणा ॥ धनधान्यसमृद्धानि दत्त्वा भागवतैरपि
ఓ దేవీ! విధి ప్రకారం నిర్దిష్ట కర్మచర్యతో ముందుగా నన్ను స్థాపించి, భాగవతుల చేత ధనధాన్య సమృద్ధిగల దానములను కూడా ఇచ్చి…
Verse 18
सिद्धं भागवतैश्चान्नं मम प्रापणशेषकम् ॥ भुञ्जानस्तु वरारोहे न स पापेन लिप्यते
భక్తులు సిద్ధం చేసి నాకు నైవేద్యంగా అర్పించిన శేషాన్నాన్ని ఎవడు భుజిస్తాడో, ఓ సుందర నితంబినీ, అతడు పాపంతో లిప్తుడు కాడు।
Verse 19
धरण्युवाच ॥ राजान्नं तु नरो भुक्त्वा शुद्धो भागवतः शुचिः ॥ कर्मणा केन शुद्ध्येत तन्मे ब्रूहि जनार्दन
ధరణి పలికెను—రాజాన్నం భుజించిన తరువాత మనిషి, శుద్ధ భక్తుడై స్వచ్ఛుడైనా, ఏ కర్మచేత శుద్ధి పొందును? ఓ జనార్దన, అది నాకు చెప్పుము।
Verse 20
श्रीवराह उवाच ॥ शृणु तत्त्वेन मे देवि यन्मां त्वं भीरु भाषसे ॥ तरन्ति पुरुषा येन राजान्नस्योपभुञ्जकाः
శ్రీవరాహుడు పలికెను—ఓ దేవీ, ఓ భీరువా, నీవు భయంతో అడుగుతున్నదాన్ని నా నుండి తత్త్వంగా వినుము. దీనివలన రాజాన్నం ఉపభుజించినవారు దోషాన్ని దాటి పోతారు।
Verse 21
एकं चान्द्रायणं कृत्वा तप्तकृच्छ्रं च पुष्कलम् ॥ कुर्यात्सान्तपनं चैव शीघ्रं मुच्यन्ति किल्बिषात्
ఒక చాంద్రాయణ వ్రతం చేసి, సంపూర్ణ తప్తకృచ్ఛ్రాన్ని కూడా ఆచరించి; సాంతపన ప్రాయశ్చిత్తమును కూడ చేయవలెను—వారు త్వరగా పాపకలుషం నుండి విముక్తులగుదురు।
Verse 22
न तस्य चापराधोऽस्ति वसुधे वै वचो मम ॥ एवमेव न भोक्तव्यं राजान्नं वै कदाचन ॥ ममात्र पूजाकामेन यदीच्छेत्परमां गतिम्
ఓ వసుధా, అతనికి అపరాధం లేదు—ఇది నా వచనం. అయినప్పటికీ, ఇక్కడ నన్ను పూజించాలనే కోరికతో పరమగతిని కోరువాడు రాజాన్నాన్ని ఎప్పుడూ భుజించకూడదు।
Verse 23
भगवद्वचनं श्रुत्वा कम्पिता च वसुन्धरा ॥ दिनानि सप्त दश च भयं तीव्रमजायत
భగవానుని వాక్యము విని వసుంధర కంపించింది; పదిహేడు దినములు తీవ్రమైన భయం కలిగింది।
Verse 24
एवं विष्णुवचः श्रुत्वा धरणी संशितव्रता ॥ वराहरूपिणं देवं प्रत्युवाच वरानना
ఇలా విష్ణువు వాక్యము విని, వ్రతంలో దృఢమైన ధరణి—సుందరముఖి—వరాహరూపం ధరించిన దేవునికి ప్రత్యుత్తరం చెప్పింది।
Inside Adhyaya 130
How it unfolds
- Where it opens
After the preceding discussion of dīkṣā, Pṛthivī (Vasundharā) raises a practical dharma-question: how can people who have committed specified aparādhas be purified, and what is the precise doṣa involved in consuming rājānna (royal-provided food)?
- Central event
Varāha/Nārāyaṇa explains that rājānna is ethically and ritually hazardous for śubha-bhāgavatas because kingship often operates amid rājasa/tāmasa impulses and morally compromised acts; even devotees who eat such food from greed or fear accrue grave demerit and suffer long in naraka.
- Climax resolution
Pṛthivī, alarmed, asks for a principled rule. Varāha gives a two-part resolution: (1) the normative discipline is avoidance of rājānna for those seeking the highest goal; (2) a conditional exception exists—if the food is prepared/“accomplished” by bhāgavatas with Viṣṇu properly installed and worshipped and supported by righteous gifting, it does not taint the eater. For those who already consumed rājānna, he prescribes prāyaścitta: one cāndrāyaṇa, a strong taptakṛcchra, and one sāntapana.
Geographical context
No explicit toponyms or river systems are mentioned in this adhyāya; the setting is dialogic and ethical-ritual rather than geographically anchored.
Ritual instructions
- Primary RitualPrāyaścitta for rājānna-doṣa: cāndrāyaṇa, taptakṛcchra (severe), and sāntapana; plus conditional sanctification of food via Viṣṇu-sthāpana and bhāgavata-preparation.
- BenefitRemoval of rājānna-doṣa and restoration of bhāgavata-śuddhi; protection from the severe karmic consequences described (including naraka-suffering), and reinforcement of sattvic restraint conducive to the highest goal.
The narrative frame
- Varāha/Nārāyaṇa (teaching voice); Pṛthivī/Vasundharā (questioner)Pṛthivī/Vasundharā (primary listener within the dialogue) · Didactic, cautionary, and norm-setting; moves from fear-inducing warning to principled clarification and remedial instruction.
The emotional journey
- Dominant RasaBhaya transitioning to Śānta (with a devotional undercurrent)
- Emotional ProgressionConcerned inquiry → stark warning and fear of karmic downfall → shaken request for rationale → clarified ethical principle and conditional exception → sober resolve through expiation and disciplined avoidance.
Planning a pilgrimage
- Visit FeasibilityNot tirtha-anchored; best approached as a household/temple practice chapter. One may integrate its teaching during visits to Viṣṇu temples by observing disciplined prasāda intake and ethical scrutiny of patronage sources.
Frequently Asked Questions
The text frames rājānna as ethically risky because royal conduct may involve rājasa or tāmasa motivations and potentially blameworthy actions; therefore, devotees (bhāgavatas) are instructed to avoid such food. If consumption occurs, the chapter emphasizes purification through defined prāyaścittas and allows a conditional exception when the food is ritually aligned—prepared by bhāgavatas with Viṣṇu properly installed/worshipped and supported by righteous giving—so that the eater is not stained by pāpa.
The chapter does not specify seasons or calendrical festivals, but it explicitly names a lunar-based expiation, cāndrāyaṇa, whose discipline is traditionally structured around the waxing and waning of the moon. No tithi, māsa, or ṛtu markers are directly stated in the provided verses.
Although it does not discuss ecology explicitly, the terrestrial-ethical framing is carried by Pṛthivī/Vasundharā as the questioning voice concerned with dharma and the consequences of human conduct. The chapter links social consumption patterns (state-linked food, coercion, greed, fear) to moral pollution and purification, presenting restraint and ritual accountability as mechanisms for maintaining orderly life on earth (bhūmi-dharma) rather than destabilizing it through ethically compromised sustenance.
No specific dynasties, royal lineages, or named sages are cited in this adhyāya beyond the narrative speakers (Sūta as narrator; Varāha/Nārāyaṇa; Pṛthivī/Vasundharā). The term rājā is used generically to denote kingship as an institution rather than a particular historical ruler.
Ask anything about Adhyaya 130 of the Varaha Purana
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Varaha Purana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
