Adhyaya 130: Expiation and Dietary Discipline Concerning the Consumption of Royal Food (rājānna)
Rājānna-bhojane Prāyaścitta-vidhiḥ
Ritual-Manual / Ethical-Discourse
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ବସୁନ୍ଧରା ପୂର୍ବୋକ୍ତ ଦୀକ୍ଷାବୃତ୍ତାନ୍ତ ଶୁଣି ବରାହ/ନାରାୟଣଙ୍କୁ ପଚାରନ୍ତି—ଉଲ୍ଲେଖିତ ଅପରାଧ କରିଥିବା ଲୋକେ କିପରି ଶୁଦ୍ଧ ହେବେ, ଏବଂ ବିଶେଷତଃ ରାଜାନ୍ନ (ରାଜାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦିଆ ଅନ୍ନ) ଭୋଜନର ଦୋଷ କ’ଣ। ବରାହ କହନ୍ତି—ଲୋଭ କିମ୍ବା ଭୟରୁ ରାଜାନ୍ନ ଖାଇଲେ ଭକ୍ତମାନେ ମଧ୍ୟ ଦୀର୍ଘକାଳ ନରକଯାତନା ଭୋଗନ୍ତି। ତେଣୁ ଶୁଭ ଭାଗବତମାନେ ସାଧାରଣତଃ ରାଜାନ୍ନ ବର୍ଜନ କରିବା ଉଚିତ, କାରଣ ରାଜକାର୍ଯ୍ୟରେ ରଜ-ତମ ପ୍ରଭାବ ଓ ଧର୍ମଦୂଷଣର ସମ୍ଭାବନା ରହେ। ତଥାପି ଶର୍ତ୍ତସାପେକ୍ଷ ଅନୁମତି—ଭାଗବତମାନେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପ୍ରତିଷ୍ଠା-ପୂଜା କରି ଧାର୍ମିକ ଦାନର ଆଧାରରେ ସିદ્ધ କରାଯାଇଥିବା ଅନ୍ନ ହେଲେ ଭୋକ୍ତାକୁ କଳୁଷିତ କରେ ନାହିଁ। ଯେମାନେ ରାଜାନ୍ନ ଭୋଜନ କରିଛନ୍ତି ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ—ଏକ ଚାନ୍ଦ୍ରାୟଣ, ଏକ ତୀବ୍ର ତପ୍ତକୃଚ୍ଛ୍ର ଓ ଏକ ସାନ୍ତପନ—ବିଧାନ କରି, ପରମ ଲକ୍ଷ୍ୟ ଚାହୁଁଥିବାଙ୍କ ପାଇଁ ବର୍ଜନ ହିଁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନିୟମ ବୋଲି ପୁନରୁକ୍ତି କରନ୍ତି।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 130
Verse 1
अथ राजान्नभोगे प्रायश्चित्तम् ॥ सूत उवाच ॥ एवं दीक्षां ततः श्रुत्वा नारायणमुखान्मही ॥ विशुद्धमानसा देवी नारायणमथाब्रवीत् ॥
ଏବେ ରାଜାନ୍ନଭୋଗ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ। ସୂତ କହିଲେ—ନାରାୟଣଙ୍କ ମୁଖରୁ ଏପରି ଦୀକ୍ଷା ଶୁଣି, ଶୁଦ୍ଧମନା ଦେବୀ ପୃଥିବୀ ତାପରେ ନାରାୟଣଙ୍କୁ କହିଲେ।
Verse 2
धरण्युवाच ॥ अहो ते दीक्षामाहात्म्यं यस्य वै व्युष्टिरुत्तमा ॥ श्रुत्वाहं तु महाभाग जातास्मि विमला विभो ॥
ଧରଣୀ କହିଲେ—ଆହା, ଆପଣଙ୍କ ଦୀକ୍ଷାର ମାହାତ୍ମ୍ୟ! ଯାହା ଦ୍ୱାରା ମଙ୍ଗଳମୟ ଉଦୟ ସର୍ବୋତ୍ତମ ହୁଏ। ହେ ମହାଭାଗ, ହେ ବିଭୋ, ଏହା ଶୁଣି ମୁଁ ନିର୍ମଳ ହୋଇଛି।
Verse 3
अहो देवस्य माहात्म्यं लोकनाथस्य तत्त्वतः ॥ येन सा कारिता दीक्षा चातुर्वर्ण्यसुखावहा ॥
ଆହା! ଲୋକନାଥ ଦେବଙ୍କର ତତ୍ତ୍ୱତଃ ମାହାତ୍ମ୍ୟ କେତେ ମହାନ; ଯାହାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସେଇ ଦୀକ୍ଷା ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ, ଯାହା ଚତୁର୍ବର୍ଣ୍ଣକୁ ସୁଖ-ମଙ୍ଗଳ ଦେଇଥାଏ।
Verse 4
एकं मे परमं गुह्यं यदीश हृदि वर्त्तते ॥ भव भक्तसुखार्थाय तत्त्वं मे वक्तुमर्हसि ॥
ହେ ଈଶ୍ୱର! ମୋ ହୃଦୟରେ ଗୋଟିଏ ପରମ ଗୁହ୍ୟ ବିଷୟ ଅଛି। ଭକ୍ତମାନଙ୍କ ସୁଖ-ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ ତାହାର ତତ୍ତ୍ୱ ମୋତେ କହିବାକୁ ଆପଣ ଯୋଗ୍ୟ।
Verse 5
देव पूर्वापराधास्ते द्वात्रिंशदपि कीर्तिताः ॥ एवं कृत्वापराधानि मनुजा ह्यल्पचेतसः ॥
ହେ ଦେବ! ପୂର୍ବାପରାଧଗୁଡ଼ିକ—ବତ୍ତିଶଟି—ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇଛି। ଏଭଳି ଅପରାଧ କରି ଅଳ୍ପଚେତନ ମନୁଷ୍ୟ (ଦୋଷରେ ପତିତ ହୁଅନ୍ତି)।
Verse 6
कर्मणा केन शुद्ध्यन्ति अपराधस्य कारिणः ॥ तन्ममाचक्ष्व तत्त्वेन मम प्रीत्या च माधव ॥
ଅପରାଧ କରୁଥିବାମାନେ କେଉଁ କର୍ମଦ୍ୱାରା ଶୁଦ୍ଧ ହୁଅନ୍ତି? ହେ ମାଧବ! ତତ୍ତ୍ୱାନୁସାରେ ତାହା ମୋତେ କହ; ମୋ ପ୍ରତି ପ୍ରୀତିରୁ ମଧ୍ୟ।
Verse 7
तद्वै भूम्याः वचः श्रुत्वा हृषीकेशो महामनाः ॥ दिव्यं ध्यानं समादाय प्रत्युवाच वसुन्धराम् ॥
ଭୂମିର ବଚନ ଶୁଣି ମହାମନା ହୃଷୀକେଶ ଦିବ୍ୟ ଧ୍ୟାନ ଗ୍ରହଣ କରି, ପରେ ବସୁନ୍ଧରାଙ୍କୁ ପ୍ରତିଉତ୍ତର ଦେଲେ।
Verse 8
श्रीवराह उवाच ॥ शुद्धा भागवता भूत्वा मम कर्मपरायणाः ॥ ये तु भुञ्जन्ति राजान्नं लोभेन च भयेन वा ॥
ଶ୍ରୀବରାହ କହିଲେ—ଶୁଦ୍ଧ ଭାଗବତ ହୋଇ, ମୋର ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଆଚାରକର୍ମରେ ପରାୟଣ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଲୋଭ କିମ୍ବା ଭୟରେ ଯେ ରାଜାନ୍ନ ଭୁଞ୍ଜନ୍ତି—
Verse 9
आपद्गता हि भुञ्जन्ति राजान्नं तु वसुन्धरे ॥ दशवर्षसहस्राणि पच्यन्ते नरके नराः ॥
ହେ ବସୁନ୍ଧରେ! ଆପଦ୍ଗତ ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ ରାଜାନ୍ନ ଭୁଞ୍ଜନ୍ତି; ତଥାପି ମନୁଷ୍ୟମାନେ ଦଶହଜାର ବର୍ଷ ନରକରେ ‘ପଚ୍ୟନ୍ତେ’—ଯାତନା ଭୋଗନ୍ତି—ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
Verse 10
ततो दीनमना भूत्वा सा मही संशितव्रता ॥ उवाच मधुरं वाक्यं सर्वलोकसुखावहम् ॥
ତାପରେ ସେ ମହୀ ଦୀନମନା ହୋଇ, ନିଜ ବ୍ରତରେ ଦୃଢ ରହି, ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ସୁଖକର ମଧୁର ବାକ୍ୟ କହିଲା।
Verse 11
धरण्युवाच ॥ शृणु तत्त्वेन मे देव हृदये हि व्यवस्थितम् ॥ को नु दोषोऽस्ति राज्ञां हि तन्मे त्वं वक्तुमर्हसि ॥
ଧରଣୀ କହିଲା—ହେ ଦେବ! ମୋ ହୃଦୟରେ ତତ୍ତ୍ୱରୂପେ ଯାହା ସ୍ଥିତ, ତାହା ଶୁଣ। ରାଜାମାନଙ୍କର ଦୋଷ କ’ଣ? ସେଥି ତୁମେ ମୋତେ କହିବା ଉଚିତ।
Verse 12
ततो भूम्याः वचः श्रुत्वा सर्वधर्मविदां वरः ॥ प्राह नारायणो वाक्यं धर्मकामां वसुन्धराम् ॥
ତାପରେ ଭୂମିର ବଚନ ଶୁଣି, ସମସ୍ତ ଧର୍ମବିଦ୍ମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନାରାୟଣ, ଧର୍ମକାମୀ ବସୁନ୍ଧରାକୁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କରି ଉତ୍ତର ବାକ୍ୟ କହିଲେ।
Verse 13
श्रीवराह उवाच ॥ शृणु सुन्दरि तत्त्वेन गुह्यमेतदनिन्दिते ॥ राजान्नं तु न भोक्तव्यं शुभैर्भागवतैः सदा ॥
ଶ୍ରୀବରାହ କହିଲେ—ହେ ସୁନ୍ଦରୀ, ହେ ଅନିନ୍ଦିତେ! ଏହି ଗୁହ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଯଥାର୍ଥରେ ଶୁଣ। ଶୁଭ ଭାଗବତମାନେ ସଦା ରାଜାନ୍ନ ଭୋଜନ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
Verse 14
यद्यप्येष समत्वेन राजा लोके प्रवर्तते ॥ राजसं तामसं वापि कुर्वन्कर्म सुदारुणम् ॥
ରାଜା ଯଦିଓ ଲୋକରେ ସମତାରେ ପ୍ରବୃତ୍ତ ହେଉଥିବା ପରି ଦିଶେ, ତଥାପି ସେ ରାଜସ କିମ୍ବା ତାମସ ସ୍ୱଭାବର ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠୋର କର୍ମ କରିପାରେ।
Verse 15
अपि वा गर्हितं तेन राजान्नं तु वसुन्धरे ॥ धर्मसन्धानार्थाय न तु मे रोचते भुवि ॥
କିମ୍ବା, ହେ ବସୁନ୍ଧରା! ତାହାର (ଶାସକର) କାରଣରୁ ସେଇ ରାଜାନ୍ନ ନିନ୍ଦନୀୟ ହୋଇଯାଏ। ଧର୍ମ-ସଂସ୍ଥାପନା ପାଇଁ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଭୂମିରେ ଏହା ମୋତେ ରୋଚେ ନାହିଁ।
Verse 16
ततो यद्यत्प्रवक्ष्यामि तच्छृणुष्व वसुन्धरे ॥ यथा राज्ञां तु भोज्यं वै शुद्धैर्भागवतैर्नरैः ॥
ଏହେତୁ, ହେ ବସୁନ୍ଧରା! ମୁଁ ଯାହା କହିବି ତାହା ଶୁଣ—ରାଜଙ୍କ ଭୋଜ୍ୟ ଶୁଦ୍ଧ ଭାଗବତ ନରମାନେ କିପରି ନିଶ୍ଚୟ ଭୋଜନ କରିପାରିବେ।
Verse 17
स्थापयित्वा तु मां देवि विधिदृष्टेन कर्मणा ॥ धनधान्यसमृद्धानि दत्त्वा भागवतैरपि
ହେ ଦେବୀ! ବିଧିଦୃଷ୍ଟ କର୍ମରେ ପ୍ରଥମେ ମୋତେ ସ୍ଥାପନ କରି, ଏବଂ ଭାଗବତମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଧନ-ଧାନ୍ୟରେ ସମୃଦ୍ଧ ଦାନ ମଧ୍ୟ ଦେଇ…
Verse 18
सिद्धं भागवतैश्चान्नं मम प्रापणशेषकम् ॥ भुञ्जानस्तु वरारोहे न स पापेन लिप्यते
ଭକ୍ତମାନେ ପକାଇ ମୋତେ ନୈବେଦ୍ୟ ଅର୍ପଣ କରିଥିବା ପରେ ଯେ ଶେଷ ଅନ୍ନ, ତାହା ଯେ ଭୁଞ୍ଜେ, ହେ ସୁନିତମ୍ବିନୀ, ସେ ପାପରେ ଲିପ୍ତ ହୁଏ ନାହିଁ।
Verse 19
धरण्युवाच ॥ राजान्नं तु नरो भुक्त्वा शुद्धो भागवतः शुचिः ॥ कर्मणा केन शुद्ध्येत तन्मे ब्रूहि जनार्दन
ଧରଣୀ କହିଲେ—ରାଜାଙ୍କ ଅନ୍ନ ଭୁଞ୍ଜିଲା ପରେ ମନୁଷ୍ୟ, ସେ ଶୁଦ୍ଧ ଭାଗବତ ଓ ନିଜେ ଶୁଚି ହେଲେ ମଧ୍ୟ, କେଉଁ କର୍ମଦ୍ୱାରା ଶୁଦ୍ଧ ହେବ? ହେ ଜନାର୍ଦନ, ମୋତେ ତାହା କୁହ।
Verse 20
श्रीवराह उवाच ॥ शृणु तत्त्वेन मे देवि यन्मां त्वं भीरु भाषसे ॥ तरन्ति पुरुषा येन राजान्नस्योपभुञ्जकाः
ଶ୍ରୀବରାହ କହିଲେ—ହେ ଦେବୀ, ହେ ଭୀରୁ, ତୁମେ ଭୟରେ ଯାହା ପଚାରୁଛ, ତାହା ମୋ ପାଖରୁ ତତ୍ତ୍ୱରୂପେ ଶୁଣ। ଯାହାଦ୍ୱାରା ରାଜାଙ୍କ ଅନ୍ନ ଭୁଞ୍ଜିଥିବା ପୁରୁଷମାନେ ଦୋଷକୁ ଅତିକ୍ରମ କରନ୍ତି।
Verse 21
एकं चान्द्रायणं कृत्वा तप्तकृच्छ्रं च पुष्कलम् ॥ कुर्यात्सान्तपनं चैव शीघ्रं मुच्यन्ति किल्बिषात्
ଏକ ଚାନ୍ଦ୍ରାୟଣ ବ୍ରତ କରି, ପୁଷ୍କଳ ତପ୍ତକୃଚ୍ଛ୍ର ମଧ୍ୟ ଆଚରଣ କରୁ; ଏବଂ ସାନ୍ତପନ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ମଧ୍ୟ କରୁ—ସେମାନେ ଶୀଘ୍ର କିଲ୍ବିଷରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି।
Verse 22
न तस्य चापराधोऽस्ति वसुधे वै वचो मम ॥ एवमेव न भोक्तव्यं राजान्नं वै कदाचन ॥ ममात्र पूजाकामेन यदीच्छेत्परमां गतिम्
ହେ ବସୁଧେ, ତାହାର କୌଣସି ଅପରାଧ ନାହିଁ—ଏହା ମୋର ବଚନ। ତଥାପି, ଏଠାରେ ମୋ ପୂଜା କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରି ପରମ ଗତି ଚାହୁଁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି କେବେ ମଧ୍ୟ ରାଜାଙ୍କ ଅନ୍ନ ଭୁଞ୍ଜିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
Verse 23
भगवद्वचनं श्रुत्वा कम्पिता च वसुन्धरा ॥ दिनानि सप्त दश च भयं तीव्रमजायत
ଭଗବାନଙ୍କ ବଚନ ଶୁଣି ବସୁନ୍ଧରା କମ୍ପିତ ହେଲା; ସତର ଦିନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତୀବ୍ର ଭୟ ଉଦ୍ଭବ ହେଲା।
Verse 24
एवं विष्णुवचः श्रुत्वा धरणी संशितव्रता ॥ वराहरूपिणं देवं प्रत्युवाच वरानना
ଏପରି ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ବଚନ ଶୁଣି, ବ୍ରତରେ ଦୃଢ଼ ଧରଣୀ—ସୁନ୍ଦରମୁଖୀ—ବରାହରୂପୀ ଦେବଙ୍କୁ ପ୍ରତ୍ୟୁତ୍ତର ଦେଲା।
Frequently Asked Questions
The text frames rājānna as ethically risky because royal conduct may involve rājasa or tāmasa motivations and potentially blameworthy actions; therefore, devotees (bhāgavatas) are instructed to avoid such food. If consumption occurs, the chapter emphasizes purification through defined prāyaścittas and allows a conditional exception when the food is ritually aligned—prepared by bhāgavatas with Viṣṇu properly installed/worshipped and supported by righteous giving—so that the eater is not stained by pāpa.
The chapter does not specify seasons or calendrical festivals, but it explicitly names a lunar-based expiation, cāndrāyaṇa, whose discipline is traditionally structured around the waxing and waning of the moon. No tithi, māsa, or ṛtu markers are directly stated in the provided verses.
Although it does not discuss ecology explicitly, the terrestrial-ethical framing is carried by Pṛthivī/Vasundharā as the questioning voice concerned with dharma and the consequences of human conduct. The chapter links social consumption patterns (state-linked food, coercion, greed, fear) to moral pollution and purification, presenting restraint and ritual accountability as mechanisms for maintaining orderly life on earth (bhūmi-dharma) rather than destabilizing it through ethically compromised sustenance.
No specific dynasties, royal lineages, or named sages are cited in this adhyāya beyond the narrative speakers (Sūta as narrator; Varāha/Nārāyaṇa; Pṛthivī/Vasundharā). The term rājā is used generically to denote kingship as an institution rather than a particular historical ruler.
Read Varaha Purana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.