Adhyaya 130: Expiation and Dietary Discipline Concerning the Consumption of Royal Food (rājānna)
Rājānna-bhojane Prāyaścitta-vidhiḥ
Ritual-Manual / Ethical-Discourse
या अध्यायात वसुधरा पूर्वीच्या दीक्षावर्णनानंतर वराह/नारायणांना विचारते—उल्लेखिलेल्या अपराधांची शुद्धी कशी होते आणि विशेषतः राजान्न (राजाकडून मिळणारे अन्न) खाण्याचा दोष काय. वराह सांगतात की लोभ किंवा भयामुळे राजान्न भक्षण करणाऱ्या भक्तालाही दीर्घकाळ नरकयातना भोगाव्या लागतात. म्हणून शुभ भागवतांनी सर्वसाधारणपणे राजान्न टाळावे; कारण राजकीय व्यवहारात रज-तमाचा प्रभाव व अधर्माची शक्यता असते. तरी अट घालून अनुमती—भागवतांनी विष्णूची प्रतिष्ठा व पूजन करून, धर्म्य दानाच्या आधाराने जे अन्न सिद्ध केले असेल ते भक्षकाला कलुषित करत नाही. ज्यांनी राजान्न खाल्ले आहे त्यांचे प्रायश्चित्त—एक चांद्रायण, एक तीव्र तप्तकृच्छ्र आणि एक सान्तपन—असे सांगून, परम लक्ष्य इच्छिणाऱ्यांसाठी त्याग हाच श्रेष्ठ नियम आहे असे प्रतिपादन केले आहे।
Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 130
Verse 1
अथ राजान्नभोगे प्रायश्चित्तम् ॥ सूत उवाच ॥ एवं दीक्षां ततः श्रुत्वा नारायणमुखान्मही ॥ विशुद्धमानसा देवी नारायणमथाब्रवीत् ॥
आता राजअन्नभोगाचे प्रायश्चित्त. सूत म्हणाले—नारायणाच्या मुखातून अशी दीक्षा ऐकून, शुद्ध मनाची देवी पृथ्वी मग नारायणास म्हणाली.
Verse 2
धरण्युवाच ॥ अहो ते दीक्षामाहात्म्यं यस्य वै व्युष्टिरुत्तमा ॥ श्रुत्वाहं तु महाभाग जातास्मि विमला विभो ॥
धरणी म्हणाली—अहो, तुमच्या दीक्षेचे माहात्म्य! ज्यामुळे मंगलमय उदय सर्वोत्तम होतो. हे महाभाग, हे विभो, ते ऐकून मी निर्मळ झाले आहे.
Verse 3
अहो देवस्य माहात्म्यं लोकनाथस्य तत्त्वतः ॥ येन सा कारिता दीक्षा चातुर्वर्ण्यसुखावहा ॥
अहो! लोकनाथ देवाचे तत्त्वतः माहात्म्य किती महान आहे; ज्याने ती दीक्षा स्थापिली, जी चातुर्वर्ण्याला सुख व कल्याण देणारी आहे.
Verse 4
एकं मे परमं गुह्यं यदीश हृदि वर्त्तते ॥ भव भक्तसुखार्थाय तत्त्वं मे वक्तुमर्हसि ॥
हे ईश्वरा! माझ्या हृदयात एक परम गुह्य गोष्ट वसते. भक्तांच्या सुख-कल्याणासाठी तिचे तत्त्व मला सांगणे आपणास योग्य आहे.
Verse 5
देव पूर्वापराधास्ते द्वात्रिंशदपि कीर्तिताः ॥ एवं कृत्वापराधानि मनुजा ह्यल्पचेतसः ॥
हे देव! पूर्वीचे अपराध—बत्तीस—वर्णिले गेले आहेत. असे अपराध करून अल्पचेतन मनुष्य (दोषात पडतात).
Verse 6
कर्मणा केन शुद्ध्यन्ति अपराधस्य कारिणः ॥ तन्ममाचक्ष्व तत्त्वेन मम प्रीत्या च माधव ॥
अपराध करणारे कोणत्या कर्माने शुद्ध होतात? हे माधवा! सत्याप्रमाणे ते मला सांग, आणि माझ्यावरच्या प्रीतीनेही.
Verse 7
तद्वै भूम्याः वचः श्रुत्वा हृषीकेशो महामनाः ॥ दिव्यं ध्यानं समादाय प्रत्युवाच वसुन्धराम् ॥
भूमीचे वचन ऐकून महामना हृषीकेशाने दिव्य ध्यान धारण केले आणि मग वसुंधरेला प्रत्युत्तर दिले.
Verse 8
श्रीवराह उवाच ॥ शुद्धा भागवता भूत्वा मम कर्मपरायणाः ॥ ये तु भुञ्जन्ति राजान्नं लोभेन च भयेन वा ॥
श्रीवराह म्हणाले—जे शुद्ध भागवत होऊन आणि माझ्या आचरणात तत्पर असूनही लोभाने किंवा भयाने राजान्न सेवन करतात—
Verse 9
आपद्गता हि भुञ्जन्ति राजान्नं तु वसुन्धरे ॥ दशवर्षसहस्राणि पच्यन्ते नरके नराः ॥
हे वसुंधरे! आपत्तीत पडलेले लोकही राजान्न खातात; तरीही मनुष्य दहा हजार वर्षे नरकात ‘पकतात’ म्हणजे दुःख भोगतात, असे सांगितले आहे।
Verse 10
ततो दीनमना भूत्वा सा मही संशितव्रता ॥ उवाच मधुरं वाक्यं सर्वलोकसुखावहम् ॥
मग ती पृथ्वी मनाने खिन्न झाली; तरी व्रतात दृढ राहून, सर्व लोकांच्या कल्याणासाठी मधुर वचन बोलली।
Verse 11
धरण्युवाच ॥ शृणु तत्त्वेन मे देव हृदये हि व्यवस्थितम् ॥ को नु दोषोऽस्ति राज्ञां हि तन्मे त्वं वक्तुमर्हसि ॥
धरणी म्हणाली—हे देव! माझ्या हृदयात तत्त्वतः जे स्थिर आहे ते ऐका. राजांचा नेमका दोष कोणता? ते मला आपण सांगावे।
Verse 12
ततो भूम्याः वचः श्रुत्वा सर्वधर्मविदां वरः ॥ प्राह नारायणो वाक्यं धर्मकामां वसुन्धराम् ॥
मग भूमीचे वचन ऐकून, सर्व धर्म जाणणाऱ्यांमध्ये श्रेष्ठ नारायणाने धर्माची इच्छा करणाऱ्या वसुंधरेला उत्तर दिले।
Verse 13
श्रीवराह उवाच ॥ शृणु सुन्दरि तत्त्वेन गुह्यमेतदनिन्दिते ॥ राजान्नं तु न भोक्तव्यं शुभैर्भागवतैः सदा ॥
श्रीवराह म्हणाले—हे सुंदरी, हे अनिंदिते! हे गूढ रहस्य तत्त्वतः ऐक. शुभ भागवतांनी राजान्न कधीही भक्षण करू नये.
Verse 14
यद्यप्येष समत्वेन राजा लोके प्रवर्तते ॥ राजसं तामसं वापि कुर्वन्कर्म सुदारुणम् ॥
जरी राजा लोकात समत्वाने वागत असल्यासारखा दिसला, तरी तो राजस किंवा तामस स्वभावाची अतिशय कठोर कर्मे करू शकतो.
Verse 15
अपि वा गर्हितं तेन राजान्नं तु वसुन्धरे ॥ धर्मसन्धानार्थाय न तु मे रोचते भुवि ॥
किंवा, हे वसुंधरे! त्याच्यामुळे ते राजान्न निंद्य ठरते. धर्मव्यवस्था टिकवण्यासाठीसुद्धा पृथ्वीवर ते मला रुचत नाही.
Verse 16
ततो यद्यत्प्रवक्ष्यामि तच्छृणुष्व वसुन्धरे ॥ यथा राज्ञां तु भोज्यं वै शुद्धैर्भागवतैर्नरैः ॥
म्हणून, हे वसुंधरे! मी जे सांगणार आहे ते ऐक—राजाचे अन्न शुद्ध भागवत पुरुषांनी कोणत्या प्रकारे खरोखर भक्षण करावे.
Verse 17
स्थापयित्वा तु मां देवि विधिदृष्टेन कर्मणा ॥ धनधान्यसमृद्धानि दत्त्वा भागवतैरपि
हे देवि! विधिनुसार कर्म करून प्रथम माझी स्थापना कर, आणि भागवतांच्या हस्ते धन-धान्याने समृद्ध अशी दानेही देऊन…
Verse 18
सिद्धं भागवतैश्चान्नं मम प्रापणशेषकम् ॥ भुञ्जानस्तु वरारोहे न स पापेन लिप्यते
भागवतांनी सिद्ध केलेले, मला अर्पण केलेल्या नैवेद्याचे उरलेले अन्न जो खातो, हे वरारोहे, तो पापाने लिप्त होत नाही।
Verse 19
धरण्युवाच ॥ राजान्नं तु नरो भुक्त्वा शुद्धो भागवतः शुचिः ॥ कर्मणा केन शुद्ध्येत तन्मे ब्रूहि जनार्दन
धरणी म्हणाली—राजाचे अन्न खाल्ल्यावर मनुष्य, तो शुद्ध भागवत व स्वच्छ असला तरी, कोणत्या कर्माने शुद्ध होईल? हे जनार्दन, मला ते सांग।
Verse 20
श्रीवराह उवाच ॥ शृणु तत्त्वेन मे देवि यन्मां त्वं भीरु भाषसे ॥ तरन्ति पुरुषा येन राजान्नस्योपभुञ्जकाः
श्रीवराह म्हणाले—हे देवी, हे भीरु, तू भयाने जे विचारतेस ते माझ्याकडून तत्त्वतः ऐक. ज्यायोगे राजान्न उपभोगणारे पुरुष दोषातून तरतात।
Verse 21
एकं चान्द्रायणं कृत्वा तप्तकृच्छ्रं च पुष्कलम् ॥ कुर्यात्सान्तपनं चैव शीघ्रं मुच्यन्ति किल्बिषात्
एक चांद्रायण व्रत करून, पुष्कळ असा तप्तकृच्छ्रही करावा; तसेच सान्तपन प्रायश्चित्त करावे—ते शीघ्रच किल्बिषातून मुक्त होतात।
Verse 22
न तस्य चापराधोऽस्ति वसुधे वै वचो मम ॥ एवमेव न भोक्तव्यं राजान्नं वै कदाचन ॥ ममात्र पूजाकामेन यदीच्छेत्परमां गतिम्
हे वसुधे, त्याचा काही अपराध नाही—हे माझे वचन. तरीही, येथे माझी पूजा करण्याच्या इच्छेने जो परम गती इच्छितो, त्याने राजान्न कधीही खाऊ नये।
Verse 23
भगवद्वचनं श्रुत्वा कम्पिता च वसुन्धरा ॥ दिनानि सप्त दश च भयं तीव्रमजायत
भगवंतांचे वचन ऐकून वसुंधरा थरथरली; सतरा दिवस तिच्या ठायी तीव्र भय उत्पन्न झाले।
Verse 24
एवं विष्णुवचः श्रुत्वा धरणी संशितव्रता ॥ वराहरूपिणं देवं प्रत्युवाच वरानना
अशा रीतीने विष्णूचे वचन ऐकून, व्रताने दृढ धरणी—सुंदरमुखी—वराहरूप धारण केलेल्या देवाला प्रत्युत्तर बोलली।
Inside Adhyaya 130
How it unfolds
- Where it opens
After the preceding discussion of dīkṣā, Pṛthivī (Vasundharā) raises a practical dharma-question: how can people who have committed specified aparādhas be purified, and what is the precise doṣa involved in consuming rājānna (royal-provided food)?
- Central event
Varāha/Nārāyaṇa explains that rājānna is ethically and ritually hazardous for śubha-bhāgavatas because kingship often operates amid rājasa/tāmasa impulses and morally compromised acts; even devotees who eat such food from greed or fear accrue grave demerit and suffer long in naraka.
- Climax resolution
Pṛthivī, alarmed, asks for a principled rule. Varāha gives a two-part resolution: (1) the normative discipline is avoidance of rājānna for those seeking the highest goal; (2) a conditional exception exists—if the food is prepared/“accomplished” by bhāgavatas with Viṣṇu properly installed and worshipped and supported by righteous gifting, it does not taint the eater. For those who already consumed rājānna, he prescribes prāyaścitta: one cāndrāyaṇa, a strong taptakṛcchra, and one sāntapana.
Geographical context
No explicit toponyms or river systems are mentioned in this adhyāya; the setting is dialogic and ethical-ritual rather than geographically anchored.
Ritual instructions
- Primary RitualPrāyaścitta for rājānna-doṣa: cāndrāyaṇa, taptakṛcchra (severe), and sāntapana; plus conditional sanctification of food via Viṣṇu-sthāpana and bhāgavata-preparation.
- BenefitRemoval of rājānna-doṣa and restoration of bhāgavata-śuddhi; protection from the severe karmic consequences described (including naraka-suffering), and reinforcement of sattvic restraint conducive to the highest goal.
The narrative frame
- Varāha/Nārāyaṇa (teaching voice); Pṛthivī/Vasundharā (questioner)Pṛthivī/Vasundharā (primary listener within the dialogue) · Didactic, cautionary, and norm-setting; moves from fear-inducing warning to principled clarification and remedial instruction.
The emotional journey
- Dominant RasaBhaya transitioning to Śānta (with a devotional undercurrent)
- Emotional ProgressionConcerned inquiry → stark warning and fear of karmic downfall → shaken request for rationale → clarified ethical principle and conditional exception → sober resolve through expiation and disciplined avoidance.
Planning a pilgrimage
- Visit FeasibilityNot tirtha-anchored; best approached as a household/temple practice chapter. One may integrate its teaching during visits to Viṣṇu temples by observing disciplined prasāda intake and ethical scrutiny of patronage sources.
Frequently Asked Questions
The text frames rājānna as ethically risky because royal conduct may involve rājasa or tāmasa motivations and potentially blameworthy actions; therefore, devotees (bhāgavatas) are instructed to avoid such food. If consumption occurs, the chapter emphasizes purification through defined prāyaścittas and allows a conditional exception when the food is ritually aligned—prepared by bhāgavatas with Viṣṇu properly installed/worshipped and supported by righteous giving—so that the eater is not stained by pāpa.
The chapter does not specify seasons or calendrical festivals, but it explicitly names a lunar-based expiation, cāndrāyaṇa, whose discipline is traditionally structured around the waxing and waning of the moon. No tithi, māsa, or ṛtu markers are directly stated in the provided verses.
Although it does not discuss ecology explicitly, the terrestrial-ethical framing is carried by Pṛthivī/Vasundharā as the questioning voice concerned with dharma and the consequences of human conduct. The chapter links social consumption patterns (state-linked food, coercion, greed, fear) to moral pollution and purification, presenting restraint and ritual accountability as mechanisms for maintaining orderly life on earth (bhūmi-dharma) rather than destabilizing it through ethically compromised sustenance.
No specific dynasties, royal lineages, or named sages are cited in this adhyāya beyond the narrative speakers (Sūta as narrator; Varāha/Nārāyaṇa; Pṛthivī/Vasundharā). The term rājā is used generically to denote kingship as an institution rather than a particular historical ruler.
Ask anything about Adhyaya 130 of the Varaha Purana
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Varaha Purana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
