Adhyaya 130: Expiation and Dietary Discipline Concerning the Consumption of Royal Food (rājānna)

Verse 1

अथ राजान्नभोगे प्रायश्चित्तम् ॥ सूत उवाच ॥ एवं दीक्षां ततः श्रुत्वा नारायणमुखान्मही ॥ विशुद्धमानसा देवी नारायणमथाब्रवीत् ॥

आता राजअन्नभोगाचे प्रायश्चित्त. सूत म्हणाले—नारायणाच्या मुखातून अशी दीक्षा ऐकून, शुद्ध मनाची देवी पृथ्वी मग नारायणास म्हणाली.

Verse 2

धरण्युवाच ॥ अहो ते दीक्षामाहात्म्यं यस्य वै व्युष्टिरुत्तमा ॥ श्रुत्वाहं तु महाभाग जातास्मि विमला विभो ॥

धरणी म्हणाली—अहो, तुमच्या दीक्षेचे माहात्म्य! ज्यामुळे मंगलमय उदय सर्वोत्तम होतो. हे महाभाग, हे विभो, ते ऐकून मी निर्मळ झाले आहे.

Verse 3

अहो देवस्य माहात्म्यं लोकनाथस्य तत्त्वतः ॥ येन सा कारिता दीक्षा चातुर्वर्ण्यसुखावहा ॥

अहो! लोकनाथ देवाचे तत्त्वतः माहात्म्य किती महान आहे; ज्याने ती दीक्षा स्थापिली, जी चातुर्वर्ण्याला सुख व कल्याण देणारी आहे.

Verse 4

एकं मे परमं गुह्यं यदीश हृदि वर्त्तते ॥ भव भक्तसुखार्थाय तत्त्वं मे वक्तुमर्हसि ॥

हे ईश्वरा! माझ्या हृदयात एक परम गुह्य गोष्ट वसते. भक्तांच्या सुख-कल्याणासाठी तिचे तत्त्व मला सांगणे आपणास योग्य आहे.

Verse 5

देव पूर्वापराधास्ते द्वात्रिंशदपि कीर्तिताः ॥ एवं कृत्वापराधानि मनुजा ह्यल्पचेतसः ॥

हे देव! पूर्वीचे अपराध—बत्तीस—वर्णिले गेले आहेत. असे अपराध करून अल्पचेतन मनुष्य (दोषात पडतात).

Verse 6

कर्मणा केन शुद्ध्यन्ति अपराधस्य कारिणः ॥ तन्ममाचक्ष्व तत्त्वेन मम प्रीत्या च माधव ॥

अपराध करणारे कोणत्या कर्माने शुद्ध होतात? हे माधवा! सत्याप्रमाणे ते मला सांग, आणि माझ्यावरच्या प्रीतीनेही.

Verse 7

तद्वै भूम्याः वचः श्रुत्वा हृषीकेशो महामनाः ॥ दिव्यं ध्यानं समादाय प्रत्युवाच वसुन्धराम् ॥

भूमीचे वचन ऐकून महामना हृषीकेशाने दिव्य ध्यान धारण केले आणि मग वसुंधरेला प्रत्युत्तर दिले.

Verse 8

श्रीवराह उवाच ॥ शुद्धा भागवता भूत्वा मम कर्मपरायणाः ॥ ये तु भुञ्जन्ति राजान्नं लोभेन च भयेन वा ॥

श्रीवराह म्हणाले—जे शुद्ध भागवत होऊन आणि माझ्या आचरणात तत्पर असूनही लोभाने किंवा भयाने राजान्न सेवन करतात—

Verse 9

आपद्गता हि भुञ्जन्ति राजान्नं तु वसुन्धरे ॥ दशवर्षसहस्राणि पच्यन्ते नरके नराः ॥

हे वसुंधरे! आपत्तीत पडलेले लोकही राजान्न खातात; तरीही मनुष्य दहा हजार वर्षे नरकात ‘पकतात’ म्हणजे दुःख भोगतात, असे सांगितले आहे।

Verse 10

ततो दीनमना भूत्वा सा मही संशितव्रता ॥ उवाच मधुरं वाक्यं सर्वलोकसुखावहम् ॥

मग ती पृथ्वी मनाने खिन्न झाली; तरी व्रतात दृढ राहून, सर्व लोकांच्या कल्याणासाठी मधुर वचन बोलली।

Verse 11

धरण्युवाच ॥ शृणु तत्त्वेन मे देव हृदये हि व्यवस्थितम् ॥ को नु दोषोऽस्ति राज्ञां हि तन्मे त्वं वक्तुमर्हसि ॥

धरणी म्हणाली—हे देव! माझ्या हृदयात तत्त्वतः जे स्थिर आहे ते ऐका. राजांचा नेमका दोष कोणता? ते मला आपण सांगावे।

Verse 12

ततो भूम्याः वचः श्रुत्वा सर्वधर्मविदां वरः ॥ प्राह नारायणो वाक्यं धर्मकामां वसुन्धराम् ॥

मग भूमीचे वचन ऐकून, सर्व धर्म जाणणाऱ्यांमध्ये श्रेष्ठ नारायणाने धर्माची इच्छा करणाऱ्या वसुंधरेला उत्तर दिले।

Verse 13

श्रीवराह उवाच ॥ शृणु सुन्दरि तत्त्वेन गुह्यमेतदनिन्दिते ॥ राजान्नं तु न भोक्तव्यं शुभैर्भागवतैः सदा ॥

श्रीवराह म्हणाले—हे सुंदरी, हे अनिंदिते! हे गूढ रहस्य तत्त्वतः ऐक. शुभ भागवतांनी राजान्न कधीही भक्षण करू नये.

Verse 14

यद्यप्येष समत्वेन राजा लोके प्रवर्तते ॥ राजसं तामसं वापि कुर्वन्कर्म सुदारुणम् ॥

जरी राजा लोकात समत्वाने वागत असल्यासारखा दिसला, तरी तो राजस किंवा तामस स्वभावाची अतिशय कठोर कर्मे करू शकतो.

Verse 15

अपि वा गर्हितं तेन राजान्नं तु वसुन्धरे ॥ धर्मसन्धानार्थाय न तु मे रोचते भुवि ॥

किंवा, हे वसुंधरे! त्याच्यामुळे ते राजान्न निंद्य ठरते. धर्मव्यवस्था टिकवण्यासाठीसुद्धा पृथ्वीवर ते मला रुचत नाही.

Verse 16

ततो यद्यत्प्रवक्ष्यामि तच्छृणुष्व वसुन्धरे ॥ यथा राज्ञां तु भोज्यं वै शुद्धैर्भागवतैर्नरैः ॥

म्हणून, हे वसुंधरे! मी जे सांगणार आहे ते ऐक—राजाचे अन्न शुद्ध भागवत पुरुषांनी कोणत्या प्रकारे खरोखर भक्षण करावे.

Verse 17

स्थापयित्वा तु मां देवि विधिदृष्टेन कर्मणा ॥ धनधान्यसमृद्धानि दत्त्वा भागवतैरपि

हे देवि! विधिनुसार कर्म करून प्रथम माझी स्थापना कर, आणि भागवतांच्या हस्ते धन-धान्याने समृद्ध अशी दानेही देऊन…

Verse 18

सिद्धं भागवतैश्चान्नं मम प्रापणशेषकम् ॥ भुञ्जानस्तु वरारोहे न स पापेन लिप्यते

भागवतांनी सिद्ध केलेले, मला अर्पण केलेल्या नैवेद्याचे उरलेले अन्न जो खातो, हे वरारोहे, तो पापाने लिप्त होत नाही।

Verse 19

धरण्युवाच ॥ राजान्नं तु नरो भुक्त्वा शुद्धो भागवतः शुचिः ॥ कर्मणा केन शुद्ध्येत तन्मे ब्रूहि जनार्दन

धरणी म्हणाली—राजाचे अन्न खाल्ल्यावर मनुष्य, तो शुद्ध भागवत व स्वच्छ असला तरी, कोणत्या कर्माने शुद्ध होईल? हे जनार्दन, मला ते सांग।

Verse 20

श्रीवराह उवाच ॥ शृणु तत्त्वेन मे देवि यन्मां त्वं भीरु भाषसे ॥ तरन्ति पुरुषा येन राजान्नस्योपभुञ्जकाः

श्रीवराह म्हणाले—हे देवी, हे भीरु, तू भयाने जे विचारतेस ते माझ्याकडून तत्त्वतः ऐक. ज्यायोगे राजान्न उपभोगणारे पुरुष दोषातून तरतात।

Verse 21

एकं चान्द्रायणं कृत्वा तप्तकृच्छ्रं च पुष्कलम् ॥ कुर्यात्सान्तपनं चैव शीघ्रं मुच्यन्ति किल्बिषात्

एक चांद्रायण व्रत करून, पुष्कळ असा तप्तकृच्छ्रही करावा; तसेच सान्तपन प्रायश्चित्त करावे—ते शीघ्रच किल्बिषातून मुक्त होतात।

Verse 22

न तस्य चापराधोऽस्ति वसुधे वै वचो मम ॥ एवमेव न भोक्तव्यं राजान्नं वै कदाचन ॥ ममात्र पूजाकामेन यदीच्छेत्परमां गतिम्

हे वसुधे, त्याचा काही अपराध नाही—हे माझे वचन. तरीही, येथे माझी पूजा करण्याच्या इच्छेने जो परम गती इच्छितो, त्याने राजान्न कधीही खाऊ नये।

Verse 23

भगवद्वचनं श्रुत्वा कम्पिता च वसुन्धरा ॥ दिनानि सप्त दश च भयं तीव्रमजायत

भगवंतांचे वचन ऐकून वसुंधरा थरथरली; सतरा दिवस तिच्या ठायी तीव्र भय उत्पन्न झाले।

Verse 24

एवं विष्णुवचः श्रुत्वा धरणी संशितव्रता ॥ वराहरूपिणं देवं प्रत्युवाच वरानना

अशा रीतीने विष्णूचे वचन ऐकून, व्रताने दृढ धरणी—सुंदरमुखी—वराहरूप धारण केलेल्या देवाला प्रत्युत्तर बोलली।