Adhyaya 130: Expiation and Dietary Discipline Concerning the Consumption of Royal Food (rājānna)
Rājānna-bhojane Prāyaścitta-vidhiḥ
Ritual-Manual / Ethical-Discourse
অধ্যায় ১৩০ত উপদেশমূলক সংলাপত পৃথিৱী (বসুন্ধৰা) দীক্ষাৰ আগৰ বৰ্ণনা শুনি বৰাহ/নাৰায়ণক সোধে—উল্লেখিত অপৰাধসমূহ কৰা লোক কেনেকৈ শুদ্ধ হয়, আৰু বিশেষকৈ ৰাজান্ন (ৰাজাৰ পৰা প্ৰাপ্ত আহাৰ) ভক্ষণৰ দোষ কি। বৰাহ সতর্ক কৰে যে লোভ বা ভয়ত ৰাজান্ন খোৱা ভক্তসকলেও কঠোৰ ফল ভোগ কৰে আৰু দীঘলীয়া নৰক-যাতনা পায়। পৃথিৱী বিচলিত হৈ নীতি-কাৰণ সোধে; বৰাহ কয় যে শুভ-ভাগৱতসকলে সাধাৰণতে ৰাজান্ন পৰিহাৰ কৰিব লাগে, কিয়নো ৰাজকাৰ্য ৰজস/তমস বা নৈতিকভাৱে কলুষিত হ’ব পাৰে। তথাপি শর্তসাপেক্ষে অনুমতি দিয়ে—যদি ভাগৱতসকলে বিষ্ণুৰ প্ৰতিষ্ঠা-পূজা কৰি, ধৰ্মীয় দান-সমৰ্থনেৰে আহাৰ প্ৰস্তুত/সম্পন্ন কৰে, তেন্তে ই ভোক্তাক কলুষিত নকৰে। শেষত ৰাজান্ন ভক্ষণকাৰীৰ প্ৰায়শ্চিত্ত নিৰ্দেশ কৰে—এটা চান্দ্ৰায়ণ, এটা কঠোৰ তপ্তকৃচ্ছ্ৰ, আৰু এটা সান্তপন—আৰু পৰম লক্ষ্যসাধনত পৰিহাৰকেই শ্ৰেষ্ঠ অনুশাসন বুলি পুনৰ ক’লে।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 130
Verse 1
अथ राजान्नभोगे प्रायश्चित्तम् ॥ सूत उवाच ॥ एवं दीक्षां ततः श्रुत्वा नारायणमुखान्मही ॥ विशुद्धमानसा देवी नारायणमथाब्रवीत् ॥
তাৰ পাছত ৰাজভোজন ভোগ কৰাৰ প্ৰায়শ্চিত্ত। সূত ক’লে: এইদৰে নাৰায়ণৰ মুখৰ পৰা দীক্ষা শুনি, মন বিশুদ্ধ হোৱা ভূমিদেৱীয়ে তেতিয়া নাৰায়ণক ক’লে।
Verse 2
धरण्युवाच ॥ अहो ते दीक्षामाहात्म्यं यस्य वै व्युष्टिरुत्तमा ॥ श्रुत्वाहं तु महाभाग जातास्मि विमला विभो ॥
ধৰণীয়ে ক’লে: ‘আহা, তোমাৰ দীক্ষাৰ মাহাত্ম্য—যাৰ দ্বাৰা নিশ্চয় শুভতাৰ উত্তম উদয় হয়! এই কথা শুনি, হে মহাভাগ, মই নিৰ্মল হৈ পৰিলোঁ, হে বিভো।’
Verse 3
अहो देवस्य माहात्म्यं लोकनाथस्य तत्त्वतः ॥ येन सा कारिता दीक्षा चातुर्वर्ण्यसुखावहा ॥
‘আহা, লোকনাথ দেৱতাৰ সত্য মাহাত্ম্য তত্ত্বতঃ—যাৰ দ্বাৰা সেই দীক্ষা প্ৰৱৰ্তিত হ’ল, যি চাৰিবৰ্ণৰ সুখ-কল্যাণ আনে।’
Verse 4
एकं मे परमं गुह्यं यदीश हृदि वर्त्तते ॥ भव भक्तसुखार्थाय तत्त्वं मे वक्तुमर्हसि ॥
‘হে ঈশ, মোৰ হৃদয়ত এক পৰম গুহ্য বিষয় আছে। ভক্তসকলৰ সুখ-হিতৰ বাবে, তাৰ তত্ত্ব তুমি মোক ক’বলৈ যোগ্য।’
Verse 5
देव पूर्वापराधास्ते द्वात्रिंशदपि कीर्तिताः ॥ एवं कृत्वापराधानि मनुजा ह्यल्पचेतसः ॥
‘হে দেৱ, পূৰ্বৰ অপৰাধসমূহ—বত্ৰিশটিও—উল্লেখ কৰা হৈছে। এইদৰে অপৰাধ কৰি, অল্পবুদ্ধি মনুষ্য (দোষত পৰে)…’
Verse 6
कर्मणा केन शुद्ध्यन्ति अपराधस्य कारिणः ॥ तन्ममाचक्ष्व तत्त्वेन मम प्रीत्या च माधव ॥
‘কোন কৰ্মে অপৰাধকাৰীসকল শুদ্ধ হয়? হে মাধৱ, মোৰ প্ৰীতিৰ বাবেও, তত্ত্বতঃ সেই কথা মোক কোৱা।’
Verse 7
तद्वै भूम्याः वचः श्रुत्वा हृषीकेशो महामनाः ॥ दिव्यं ध्यानं समादाय प्रत्युवाच वसुन्धराम् ॥
ভূমিৰ বাক্য শুনি মহামনা হৃষীকেশে দিব্য ধ্যানত নিমগ্ন হৈ পাছত বসুন্ধৰাক উত্তৰ দিলে।
Verse 8
श्रीवराह उवाच ॥ शुद्धा भागवता भूत्वा मम कर्मपरायणाः ॥ ये तु भुञ्जन्ति राजान्नं लोभेन च भयेन वा ॥
শ্ৰী বৰাহ ক’লে: “শুদ্ধ ভাগৱত হৈ মোৰ কৰ্মধৰ্মত পৰায়ণ হ’লেও যিসকলে লোভে বা ভয়ে ৰাজান্ন ভোজন কৰে—”
Verse 9
आपद्गता हि भुञ्जन्ति राजान्नं तु वसुन्धरे ॥ दशवर्षसहस्राणि पच्यन्ते नरके नराः ॥
হে বসুন্ধৰে, আপদত পৰি যিসকলে ৰাজান্ন ভোজন কৰে, সেই নৰসকল নৰকত দহ হাজাৰ বছৰ ‘পচে’ বুলি কোৱা হয়।
Verse 10
ततो दीनमना भूत्वा सा मही संशितव्रता ॥ उवाच मधुरं वाक्यं सर्वलोकसुखावहम् ॥
তাৰ পাছত সেই মহী, ব্ৰতত দৃঢ় হৈ, মনত বিষণ্ণ হৈ সকলো লোকৰ মঙ্গলকাৰী মধুৰ বাক্য ক’লে।
Verse 11
धरण्युवाच ॥ शृणु तत्त्वेन मे देव हृदये हि व्यवस्थितम् ॥ को नु दोषोऽस्ति राज्ञां हि तन्मे त्वं वक्तुमर्हसि ॥
ধৰণীয়ে ক’লে: “হে দেৱ, মোৰ হৃদয়ত তত্ত্বৰূপে যি স্থিৰ আছে সেয়া শুনা; ৰজাসকলৰ দোষ আসলে কি—সেয়া মোক আপুনি ক’বলৈ যোগ্য।”
Verse 12
ततो भूम्याः वचः श्रुत्वा सर्वधर्मविदां वरः ॥ प्राह नारायणो वाक्यं धर्मकामां वसुन्धराम् ॥
তেতিয়া পৃথিৱীৰ বাক্য শুনি, সকলো ধৰ্ম-বিদৰ ভিতৰত শ্ৰেষ্ঠ নাৰায়ণে ধৰ্ম-আকাঙ্ক্ষী বসুন্ধৰাক উত্তৰস্বৰূপে বাক্য ক’লে।
Verse 13
श्रीवराह उवाच ॥ शृणु सुन्दरि तत्त्वेन गुह्यमेतदनिन्दिते ॥ राजान्नं तु न भोक्तव्यं शुभैर्भागवतैः सदा ॥
শ্ৰী বৰাহ ক’লে: “শুনা, হে সুন্দৰী, হে অনিন্দিতে, এই গোপন তত্ত্বক সত্যৰূপে। ৰাজান্ন—ৰাজাৰ অন্ন—শুভ ভাগৱতসকলে কেতিয়াও ভক্ষণ নকৰিব।”
Verse 14
यद्यप्येष समत्वेन राजा लोके प्रवर्तते ॥ राजसं तामसं वापि कुर्वन्कर्म सुदारुणम् ॥
“যদিও ৰজা লোকে সমতা দেখুৱাই চলি থাকে, তথাপি সি কঠোৰ কৰ্ম কৰিব পাৰে, যি ৰাজসিক বা তামসিক।”
Verse 15
अपि वा गर्हितं तेन राजान्नं तु वसुन्धरे ॥ धर्मसन्धानार्थाय न तु मे रोचते भुवि ॥
“অথবা, হে বসুন্ধৰে, তাৰ কাৰণেই ৰাজান্ন নিন্দনীয় হয়। ধৰ্ম-সংধান, অৰ্থাৎ সমাজ-ব্যৱস্থা ৰক্ষাৰ বাবে হলেও, পৃথিৱীত ই মোৰ মনত নপৰে।”
Verse 16
ततो यद्यत्प्रवक्ष्यामि तच्छृणुष्व वसुन्धरे ॥ यथा राज्ञां तु भोज्यं वै शुद्धैर्भागवतैर्नरैः ॥
“সেয়ে, হে বসুন্ধৰে, মই যি ক’ম সেয়া শুনা: কেনেকৈ ৰজাৰ প্ৰদত্ত ভোজ্য শুদ্ধ ভাগৱত নৰসকলে নিশ্চয় ভক্ষণ কৰিব পাৰে।”
Verse 17
स्थापयित्वा तु मां देवि विधिदृष्टेन कर्मणा ॥ धनधान्यसमृद्धानि दत्त्वा भागवतैरपि
হে দেবী, বিধিদৃষ্ট কৰ্ম অনুসাৰে মোৰ প্ৰতিষ্ঠা স্থাপন কৰি, আৰু ভগৱানৰ ভক্তসকলৰ দ্বাৰা ধন-ধান্যত সমৃদ্ধ দান-দক্ষিণাও প্ৰদান কৰি…
Verse 18
सिद्धं भागवतैश्चान्नं मम प्रापणशेषकम् ॥ भुञ्जानस्तु वरारोहे न स पापेन लिप्यते
ভাগৱতৰ ভক্তসকলে প্ৰস্তুত কৰা অন্ন—মোক নিবেদন কৰাৰ পাছত যি অৱশিষ্ট প্ৰসাদ—সেয়া যিজনে ভক্ষণ কৰে, হে সুন্দৰ নিতম্বিনী, সি পাপে লিপ্ত নহয়।
Verse 19
धरण्युवाच ॥ राजान्नं तु नरो भुक्त्वा शुद्धो भागवतः शुचिः ॥ कर्मणा केन शुद्ध्येत तन्मे ब्रूहि जनार्दन
ধৰণীয়ে ক’লে: কোনো নৰে যদি ৰজাৰ অন্ন ভক্ষণ কৰে, তেন্তে সি শুদ্ধ ভাগৱত ভক্ত আৰু নিজে শুচি হলেও, কোন কৰ্মেৰে সি শুদ্ধ হ’ব? হে জনাৰ্দন, সেয়া মোক কোৱা।
Verse 20
श्रीवराह उवाच ॥ शृणु तत्त्वेन मे देवि यन्मां त्वं भीरु भाषसे ॥ तरन्ति पुरुषा येन राजान्नस्योपभुञ्जकाः
শ্ৰী বৰাহে ক’লে: হে দেবী, তত্ত্বসহ মোৰ কথা শুনা; তুমি ভয়ে যি সুধিছা। এই উপায়ে ৰজাৰ অন্ন ভক্ষণকাৰী পুৰুষসকল সেই দোষ অতিক্ৰম কৰে।
Verse 21
एकं चान्द्रायणं कृत्वा तप्तकृच्छ्रं च पुष्कलम् ॥ कुर्यात्सान्तपनं चैव शीघ्रं मुच्यन्ति किल्बिषात्
এটা চান্দ্ৰায়ণ ব্ৰত পালন কৰি, আৰু পূৰ্ণ তপ্তকৃচ্ছ্ৰ সম্পন্ন কৰি, সান্তপন প্ৰায়শ্চিত্তও কৰিব লাগে; তেনেহ’লে সিহঁত শীঘ্ৰে কিল্বিষ—অপরাধৰ পৰা মুক্ত হয়।
Verse 22
न तस्य चापराधोऽस्ति वसुधे वै वचो मम ॥ एवमेव न भोक्तव्यं राजान्नं वै कदाचन ॥ ममात्र पूजाकामेन यदीच्छेत्परमां गतिम्
হে বসুধা, তাৰ কোনো অপৰাধ নাই—এই মোৰ বচন। তথাপি, যি ইয়াত মোৰ পূজা কামনা কৰি পৰম গতি বিচাৰে, সি কেতিয়াও ৰজাৰ অন্ন ভক্ষণ নকৰিব।
Verse 23
भगवद्वचनं श्रुत्वा कम्पिता च वसुन्धरा ॥ दिनानि सप्त दश च भयं तीव्रमजायत
ভগৱানৰ বচন শুনি বসুন্ধৰা কঁপি উঠিল; আৰু সতৰ দিন ধৰি তাত তীব্ৰ ভয় উদ্ভৱ হ’ল।
Verse 24
एवं विष्णुवचः श्रुत्वा धरणी संशितव्रता ॥ वराहरूपिणं देवं प्रत्युवाच वरानना
এইদৰে বিষ্ণুৰ বচন শুনি, ধৰণী—ব্ৰতত দৃঢ়—বৰাহৰূপ ধাৰণ কৰা দেৱক, সুশ্ৰী মুখাৱয়ৱা, উত্তৰ দিলে।
Frequently Asked Questions
The text frames rājānna as ethically risky because royal conduct may involve rājasa or tāmasa motivations and potentially blameworthy actions; therefore, devotees (bhāgavatas) are instructed to avoid such food. If consumption occurs, the chapter emphasizes purification through defined prāyaścittas and allows a conditional exception when the food is ritually aligned—prepared by bhāgavatas with Viṣṇu properly installed/worshipped and supported by righteous giving—so that the eater is not stained by pāpa.
The chapter does not specify seasons or calendrical festivals, but it explicitly names a lunar-based expiation, cāndrāyaṇa, whose discipline is traditionally structured around the waxing and waning of the moon. No tithi, māsa, or ṛtu markers are directly stated in the provided verses.
Although it does not discuss ecology explicitly, the terrestrial-ethical framing is carried by Pṛthivī/Vasundharā as the questioning voice concerned with dharma and the consequences of human conduct. The chapter links social consumption patterns (state-linked food, coercion, greed, fear) to moral pollution and purification, presenting restraint and ritual accountability as mechanisms for maintaining orderly life on earth (bhūmi-dharma) rather than destabilizing it through ethically compromised sustenance.
No specific dynasties, royal lineages, or named sages are cited in this adhyāya beyond the narrative speakers (Sūta as narrator; Varāha/Nārāyaṇa; Pṛthivī/Vasundharā). The term rājā is used generically to denote kingship as an institution rather than a particular historical ruler.