Sarga 16

Verses 1-2

तदन्तःपुरद्वारं समतीत्य जनाकुलम् ।प्रविविक्तां ततः कक्ष्यामाससाद पुराणवित् ॥१॥प्रासकार्मुकबिभ्रद्भिर्युवभिर्मृष्टकुण्डलैः ।अप्रमादिभिरेकाग्रै स्स्वनुरक्तैरधिष्ठिताम् ॥२॥

ప్రాచీన ఆచారాలను తెలిసిన సుమంత్రుడు జనసమూహంతో నిండిన అంతఃపుర ద్వారాన్ని దాటి, తరువాత నిశ్శబ్దమైన అంతర్గత ప్రాంగణాన్ని చేరాడు।

Verse 3

तत्र काषायिणो वृद्धान् वेत्रपाणीन् स्वलङ्कृतान् ।ददर्श विष्ठितान् द्वारि स्त्र्यध्यक्षान्सुसमाहितान् ॥३॥

అక్కడ ద్వారమున స్త్రీఅంతఃపురాధ్యక్షులైన వృద్ధులను చూచెను—కాషాయవస్త్రధారులు, సువిభూషితులు, చేతిలో దండములు ధరించి, సంపూర్ణ సమాహితతో నిలిచియుండిరి।

Verse 4

ते समीक्ष्य समायान्तं रामप्रियचिकीर्षवः ।सहसोत्पतितास्सर्वे स्वासनेभ्यस्ससम्भ्रमाः ॥४॥

సుమంత్రుడు వస్తున్నాడని చూచి, రాముని మంగళం కోరిన వారందరూ ఆతురతతో తమ తమ ఆసనాల నుండి ఒక్కసారిగా లేచి నిలిచిరి।

Verse 5

तानुवाच विनीतात्मा सूतपुत्रः प्रदक्षिणः ।क्षिप्रमाख्यात रामाय सुमंन्त्रो द्वारि तिष्ठति ॥५॥

వినయశీలుడూ, అత్యంత మర్యాదగల సూతపుత్రుడు వారితో ఇలా అన్నాడు— “త్వరగా రామునికి తెలియజేయండి; సుమంత్రుడు ద్వారమున ఎదురు చూస్తున్నాడు.”

Verse 6

ते राममुपसङ्गम्य भर्तुः प्रियचिकीर्षवः ।सहभार्याय रामाय क्षिप्रमेवाभिचक्षिरे ॥६॥

తమ ప్రభువుకు ప్రీతికరమగుట కోరుతూ వారు భార్యాసహితుడైన రాముని సమీపించి, వెంటనే ఆ వార్తను తెలియజేశారు.

Verse 7

प्रतिवेदितमाज्ञाय सूतमभ्यन्तरं पितुः ।तत्रैवानाययामास राघवप्रियकाम्यया ॥७॥

వారి నివేదిక విని, తండ్రికి అంతరంగుడైన సూతుడు వచ్చాడని తెలిసి, రాఘవుడు (రాముడు) అతనిని గౌరవించాలనే భావంతో అదే చోటికి రప్పించాడు.

Verses 8-10

तं वैश्रवणसङ्काशमुपविष्टं स्वलङ्कृतम् ।ददर्श सूतः पर्य्यङ्के सौवर्णे सोत्तरच्छदे ॥८॥वराहरुधिराभेण शुचिना च सुगन्धिना ।अनुलिप्तं परार्ध्येन चन्दनेन परन्तपम् ॥९॥स्थितया पार्श्वतश्चापि वालव्यजनहस्तया ।उपेतं सीतयाभूयश्चित्रया शशिनं यथा ॥१०॥

సుమంత్రుడు రాముని చూచెను—వైశ్రవణుడు (కుబేరుడు) వలె కాంతిమంతుడై—ఉత్తమ ఆవర్తనముతో కూడిన స్వర్ణ పరియంకపై ఆసీనుడై, సుసజ్జితుడై ఉన్నాడు. శత్రుదమకుడైన ప్రభువు దేహమంతటా వరాహరుధిరవర్ణంలా ఎర్రటి ఛాయ కలిగిన, శుద్ధమైన, సుగంధభరితమైన, అమూల్య చందనలేపనం పూయబడి ఉంది. పక్కనే చామరము చేతబట్టి సీత నిలిచి ఉండగా, ఆయన చిత్రా నక్షత్రంతో కూడిన చంద్రునివలె శోభించాడు.

Verse 11

तं तपन्तमिवादित्यमुपपन्नं स्वतेजसा ।ववन्दे वरदं वन्दी विनयज्ञो विनीतवत् ॥११॥

స్వతేజస్సుతో ప్రకాశించి, తపించే సూర్యునివలె ద్యోతించే వరదుడైన రామునకు వినయనిపుణుడైన వందీ సుమంత్రుడు అత్యంత వినీతుడై నమస్కరించెను।

Verse 12

प्राञ्जलिस्सुमुखं दृष्ट्वा विहारशयनासने ।राजपुत्रमुवाचेदं सुमन्त्रो राजसत्कृतः ॥१२॥

విహారశయ్యాసనమున విశ్రాంతిగా ఉన్న సుముఖుడైన రాజకుమారుని చూచి, రాజసత్కారము పొందిన సుమంత్రుడు అంజలి పెట్టి ఈ వచనములు పలికెను।

Verse 13

कौशल्यासुप्रजा राम पिता त्वां द्रष्टुमिच्छति ।महिष्या सह कैकेय्या गम्यतां तत्र मा चिरम् ॥१३॥

కౌసల్యాసుపుత్రుడా రామా! తండ్రి నిన్ను దర్శించదలచెను; మహిషి కైకేయితో కూడ అక్కడికి త్వరగా వెళ్ళుము, ఆలస్యం చేయకుము।

Verse 14

एवमुक्तस्तु संहृष्टो नरसिंहो महाद्युतिः ।ततस्सम्मानयामास सीतामिदमुवाच ह ॥१४॥

ఇట్లు పలికినపుడు మహాద్యుతిగల నరసింహుడైన రాముడు హర్షించెను। అనంతరం సుమంత్రుని యథావిధిగా సత్కరించి సీతతో ఈ మాటలు పలికెను।

Verse 15

देवि देवश्च देवी च समागम्य मदन्तरे ।मन्त्रयेते धृवं किञ्चिदभिषेचनसंहितम् ॥१५॥

దేవి! రాజును రాణిని నా విషయమున కలసి, నిశ్చయంగా నా అభిషేకమునకు సంబంధించిన ఏదో విషయమును మంత్రించుచున్నారు।

Verse 16

लक्षयित्वा ह्यभिप्रायं प्रियकामा सुदक्षिणा ।सञ्चोदयति राजानं मदर्थमसितेक्षणा ॥१६॥

ఆయన అభిప్రాయమును గ్రహించి, ప్రియమును కోరువది, సుదక్షిణ, నల్లని కన్నుల రాణి నా హితార్థమై రాజును ప్రోత్సహించుచున్నది।

Verse 17

सा प्रहृष्टा महाराजं हितकामानुवर्तिनी ।जननी चार्थकामा मे केकयाधिपतेस्सुता ॥१७॥

నా జనని—కేకయాధిపతి కుమార్తె—హర్షంతో మహారాజుని హితకామనను అనుసరించి, నా క్షేమమే కోరుచున్నది।

Verse 18

दिष्ट्या खलु महाराजो महिष्या प्रियया सह ।सुमन्त्रं प्राहिणोद्दूतमर्थकामकरं मम ॥१८॥

మన భాగ్యం ధన్యం! మహారాజు తన ప్రియ మహిషితో కలిసి, నా అర్థమును ధర్మోచిత కోరికలను నెరవేర్చు దూత సుమంత్రుని పంపెను।

Verse 19

यादृशी परिषत्तत्र तादृशो दूत आगतः ।ध्रुवमद्यैव मां राजा यौवराज्येऽभिषेक्ष्यति ॥१९॥

అక్కడి పరిషత్తు యెట్లయితే, అట్లే తగిన దూత వచ్చెను। నిశ్చయంగా ఈ రోజే రాజు నన్ను యువరాజ్యమున అభిషేకించును।

Verse 20

हन्त शीघ्रमितो गत्वा द्रक्ष्यामि च महीपतिम् ।सह त्वं परिवारेण सुखमास्व रमस्व च ॥२०॥

హా, నేను వెంటనే ఇక్కడి నుండి వెళ్లి మహీపతిని దర్శించెదను। నీవు నీ పరివారముతో ఇక్కడ సుఖంగా కూర్చుండి, నిశ్చింతగా విశ్రమించుము।

Verse 21

पतिसम्मानिता सीता भर्तारमसितेक्षणा ।आद्वारमनुवव्राज मङ्गलान्यभिदध्युषी ॥२१॥

భర్తచే సత్కరింపబడిన కృష్ణనయన సీత, మంగళకరమైన పరిణామాలను మనసులో ధ్యానిస్తూ, భర్తను అనుసరించి ద్వారమువరకు వెళ్లింది।

Verse 22

राज्यं द्विजातिभिर्जुष्टं राजसूयाभिषेचनम् ।कर्तुमर्हति ते राजा वासवस्येव लोककृत् ॥२२॥

ద్విజులచే పరిపుష్టమైన రాజ్యమును, రాజసూయాభిషేకమును నీకు చేయుటకు రాజు యోగ్యుడు; లోకకర్త వాసవుడు (ఇంద్రుడు)కు అధిపత్యమిచ్చినట్లే।

Verse 23

दीक्षितं व्रतसम्पन्नं वराजिनधरं शुचिम् ।कुरङ्गशृङ्गपाणिं च पश्यन्ती त्वां भजाम्यहम् ॥२३॥

దీక్షితుడై, వ్రతసంపన్నుడై, శుచిగా, శ్రేష్ఠమైన మృగచర్మం ధరించి, చేతిలో కురంగశృంగం పట్టిన నిన్ను దర్శించి నేను పరమానందించెదను।

Verse 24

पूर्वां दिशं वज्रधरो दक्षिणां पातु ते यमः ।वरुणः पश्चिमामाशां धनेशस्तूत्तरां दिशम् ॥२४॥

తూర్పు దిశలో వజ్రధరుడు (ఇంద్రుడు) నిన్ను కాపాడుగాక; దక్షిణంలో యముడు; పడమటలో వరుణుడు; ఉత్తరంలో ధనేశుడు (కుబేరుడు) రక్షించుగాక।

Verse 25

अथ सीतामनुज्ञाप्य कृतकौतुकमङ्गलः ।निश्चक्राम सुमन्त्रेण सह रामो निवेशनात् ॥२५॥

అనంతరం సీతను అనుజ్ఞాపించి, మంగళకరమైన అలంకారాలతో కృతకౌతుకుడైన రాముడు సుమంత్రునితో కలిసి నివాసమునుండి బయలుదేరెను।

Verse 26

पर्वतादिव निष्क्रम्य सिंहो गिरिगुहाशयः ।लक्ष्मणं द्वारिसोऽपश्यत्प्रह्वाञ्जलिपुटं स्थितम् ॥२६॥

పర్వతగుహ నుండి బయలుదేరిన సింహంలా, బయటికి వచ్చిన శ్రీరాముడు ద్వారమున లక్ష్మణుణ్ణి చూచెను—అతడు భక్తితో వంగి అంజలి బద్ధముగా నిలిచియుండెను।

Verses 27-28

अथ मध्यमकक्ष्यायां समागच्छत्सुहृज्जनैः ।स सर्वानर्थिनो दृष्ट्वा समेत्य प्रतिनन्द्य च ॥२७॥ततः पावकसङ्काशमारुरोह रथोत्तमम् ।वैयाघ्रं पुरुषव्याघ्रो राजतं राजनन्दनः ॥२८॥

అనంతరం మధ్య ప్రాంగణమున సుహృజ్జనులతో కలిసెను. అందరూ తనకై ఆకాంక్షతో ఉన్నారని చూచి, సమీపమునకు వెళ్లి వారిని సాదరంగా అభినందించెను. తదుపరి అగ్నివలె ప్రకాశించు పురుషవ్యాఘ్రమైన ఆ రాజనందనుడు వ్యాఘ్రచర్మధారి అయి రజతమయమైన ఉత్తమ రథమును అధిరోహించెను।

Verses 29-30

मेघनादमसम्बाधं मणिहेमविभूषितम् ।मुष्णन्तमिव चक्षूंषि प्रभया सूर्यवर्चसम् ॥२९॥करेणुशिशुकल्पैश्च युक्तं परमवाजिभिः ।हरियुक्तं सहस्राक्षो रथमिन्द्र इवाशुगम् ॥३०॥प्रययौ तूर्णमास्थाय राघवो ज्वलितश्श्रिया ।

ఆ రథము మేఘనాదమువలె గర్జించుచు, విశాలముగా నిర్బంధరహితముగా ఉండెను; మణి-హేమవిభూషితమై, సూర్యసమ తేజస్సుతో చూపులను హరించునట్లు ప్రకాశించెను. గజశిశువులవలె బలవంతమైన ఉత్తమ అశ్వములతో యుక్తమై, హరియుక్తముగా సహస్రాక్ష ఇంద్రుని రథమువలె అతి వేగముగా దూసుకుపోయెను।

Verse 31

स पर्जन्य इवाकाशे स्वनवानभिनादयन् ॥३१॥निकेतान्निर्ययौ श्रीमान्महाभ्रादिव चन्द्रमाः ।

ఆకాశమున పర్జన్యమువలె గర్జనచేయుచు, ఆ శ్రీమంతమైన రథము నివాసమునుండి బయలుదేరెను—మహామేఘసమూహమునుండి చంద్రుడు వెలువడినట్లు।

Verse 32

छत्रचामरपाणिस्तु लक्ष्मणो राघवानुजः ॥३२॥जुगोप भ्रातरं भ्राता रथमास्थाय पृष्ठतः ।

ఛత్రం, చామరాన్ని చేతబట్టి రాఘవుని అనుజుడైన లక్ష్మణుడు రథంపై వెనుకనెక్కి, నిజమైన అన్నదమ్ముడిలా తన అన్న రాముని కాపాడెను।

Verse 33

ततो हलहलाशब्दस्तुमुलस्समजायत ॥३३॥तस्य निष्क्रममाणस्य जनौघस्य समन्ततः ।

ఆయన బయలుదేరగానే చుట్టూ ఉప్పొంగిన జనసమూహం నుండి ‘హా హా’ అనే ఘోర కలకలం ఉద్భవించింది।

Verse 34

ततो हयवरा मुख्या नागाश्च गिरिसन्निभाः ॥३४॥अनुजग्मुस्तदा रामं शतशोऽथ सहस्रशः ।

అప్పుడు శ్రేష్ఠ అశ్వాలపై ఉన్న ప్రధానులు, పర్వతసమానమైన గజాలపై సవారైనవారు—వందలుగా, వేలలుగా రాముని అనుసరించారు।

Verse 35

अग्रतश्चास्य सन्नद्धाश्चन्दनागरुभूषिताः ॥३५॥खड्गचापधराश्शूरा जग्मुराशंसवो जनाः ।

ఆయన ముందుగా కవచధారులు, చందనం-అగరువులతో అలంకృతులు, ఖడ్గం-ధనుస్సు ధరించిన శూరులు—ఆగమనాన్ని ప్రకటించే దూతలవలె సాగిరి।

Verse 36

ततो वादित्रशब्दाश्च स्तुतिशब्दाश्च वन्दिनाम् ॥३६॥सिंहनादाश्च शूराणां तदा शुश्रुविरे पथि ।

అప్పుడు మార్గమందు వాద్యాల నాదము, వందిమాగధుల స్తుతిగానము, శూరుల సింహనాదములు వినిపించెను।

Verse 37

हर्म्यवातायनस्थाभिर्भूषिताभिस्समन्ततः ॥३७॥कीर्यमाण स्सुपुष्पौघैर्ययौ स्त्रीभिररिन्दमः ।

ప్రాసాదాల కిటికీల వద్ద నిలిచిన అలంకృత స్త్రీలు చుట్టూ చుట్టూ పుష్పరాశులను జల్లుతుండగా, శత్రుదమనుడు శ్రీరాముడు ముందుకు సాగెను।

Verse 38

रामं सर्वानवद्याङ्ग्यो रामपिप्रीषया ततः ॥३८॥वचोभिरग्य्रैर्हर्म्यस्था क्षितिस्थाश्च ववन्दिरे ।

అనంతరం నిర్దోష సౌందర్యముగల స్త్రీలు—కొంతమంది మేడలపై, మరికొంతమంది నేలపై—రాముని సంతోషింపజేయుటకు శ్రేష్ఠమైన మధుర వచనాలతో వందనములు అర్పించిరి।

Verse 39

नूनं नन्दति ते माता कौशल्यामातृनन्दन ॥३९॥पश्यन्ती सिद्धयात्रं त्वां पित्र्यं राज्यमवस्थितम् ।

హే మాతృనందన! నిశ్చయంగా నీ తల్లి కౌశల్య ఆనందించును; నీ జీవయాత్ర సఫలమై, నీవు పితృరాజ్యంలో స్థిరంగా ఉన్నదాన్ని ఆమె చూచినప్పుడు।

Verse 40

सर्वसीमन्तिनीभ्यश्च सीतां सीमन्तिनी वराम् ॥४०॥अमन्यन्त हि ता नार्यो रामस्य हृदयप्रियाम् ।

ఆ స్త్రీలు రాముని హృదయప్రియమైన సీతను సమస్త సీమంతినులలో శ్రేష్ఠమైన సీమంతినిగా భావించిరి।

Verse 41

तया सुचरितं देव्या पुरा नूनं महत्तपः ॥४१॥रोहिणीव शशाङ्केन रामसंयोगमाप या ।

నిశ్చయంగా ఆ దేవి పూర్వకాలంలో మహత్తపస్సును సదాచారంతో ఆచరించింది; అందువల్ల ఆమె రామసంయోగాన్ని పొందింది—రోహిణి చంద్రునితో కలిసినట్లుగా।

Verses 42-43

इति प्रासादशृङ्गेषु प्रमदाभिर्नरोत्तमः ॥४२॥शुश्राव राजमार्गस्थः प्रिया वाच उदाहृताः ।आत्मसंपूजनै शृण्वन् ययौ रामौ महापथम् ॥४३॥

ఇలా రాజమార్గంలో ఉన్న రాముడు, ఎత్తైన ప్రాసాదశిఖరాలపై ఉన్న స్త్రీలు పలికిన మధుర వాక్యాలను విన్నాడు. తనను తాను స్తుతించే మాటలు వింటూ మహాపథమున ముందుకు సాగాడు।

Verse 44

स राघवस्तत्र कथाप्रपञ्चान् शुश्राव लोकस्य समागतस्य ।आत्माधिकारा विविधाश्च वाचः प्रहृष्टरूपस्य पुरो जनस्य ॥४४॥

అక్కడ రాఘవుడు సమాగతమైన ప్రజల అనేక విధాల మాటల ప్రవాహాన్ని విన్నాడు—తన గురించిన విభిన్న వాక్యాలను; అతని ముందున్న పౌరులు ఆనందంతో ప్రకాశించారు।

Verse 45

एष श्रियं गच्छति राघवोऽद्य राजप्रसादाद्विपुलां गमिष्यन् ।एते वयं सर्व समृद्धकामा येषामयं नो भविता प्रशास्ता ॥४५॥

ఈ రోజు ఈ రాఘవుడు రాజప్రసాదం వల్ల విస్తారమైన శ్రియను, రాజ్యలాభాన్ని పొందుటకు సాగుతున్నాడు. ఇతడు మా పాలకుడైతే, మేమందరం సమస్త సమృద్ధికామనలను పొందుదుము।

Verse 46

लाभो जनस्यास्य यदेष सर्वं प्रपत्स्यते राष्ट्रमिदं चिराय ।न ह्यप्रियं किञ्चन जातु कश्चि त्पश्येन्न दुःखं मनुजाधिपेऽस्मिन् ॥४६॥

ఈ శ్రీరాముడు దీర్ఘకాలం ఈ సమస్త రాజ్యాన్ని పొందితే అదే ప్రజలకు నిజమైన లాభం; ఈ నరాధిపుని పాలనలో ఎవ్వరూ ఎప్పుడూ అప్రియమో దుఃఖమో లేశమాత్రమూ చూడరు।

Verse 47

स घोषवद्भिश्च मतङ्गाजैर्ययैः पुरस्सरै स्स्वस्तिकसूतमागधैः ।महीयमानः प्रवरैश्च वादकै रभिष्टुतो वैश्रवणो यथा ययौ ॥४७॥

ఘోషించుచున్న గజములు, అశ్వములతో కూడి, ముందుగా స్వస్తివచనములు పలికే సూత-మాగధులు సాగగా, శ్రేష్ఠ వాదకులచే గౌరవింపబడి స్తుతింపబడి, రాముడు వైశ్రవణుడు (కుబేరుడు) వలె రాజసంగా ముందుకు సాగెను.

Verse 48

करेणुमातंङ्गरथाश्वसंकुलं महाजनौघ परिपूर्णचत्वरम् ।प्रभूतरत्नं बहुपण्यसञ्चयं ददर्श रामो रुचिरं महापथम् ॥४८॥

రాముడు ఆ రమణీయమైన మహాపథాన్ని దర్శించాడు—ఆది హస్తినులు, గజాలు, రథాలు, అశ్వాలతో కిటకిటలాడుచుండెను; చౌరస్తాలు మహాజనసమూహాలతో నిండియుండెను; బహురత్నసంపన్నమై, అనేక వాణిజ్యవస్తువుల నిల్వలతో సమృద్ధిగా ఉండెను।