Shloka 68

शततमः सर्गः — Rāma Questions Bharata on Rājadharma

Governance, Counsel, and Public Welfare

Devanagari script

दशपञ्चचतुर्वर्गान्सप्तवर्गं च तत्त्वतः।अष्टवर्गं त्रिवर्गं च विद्यास्तिस्रश्च राघव।।।।इन्द्रियाणां जयं बुद्ध्या षाड्गुण्यं दैवमानुषम्।कृत्यं विंशतिवर्गं च तथा प्रकृतिमण्डलम्।।।।यात्रादण्डविधानं च द्वियोनी सन्धिविग्रहौ।कच्चिदेतान्महाप्राज्ञ यथावदनुमन्यसे।।।।

Transliteration

daśapañcacaturvargān saptavargaṃ ca tattvataḥ | aṣṭavargaṃ trivargaṃ ca vidyās tisraś ca rāghava ||

indriyāṇāṃ jayaṃ buddhyā ṣāḍguṇyaṃ daivamānuṣam | kṛtyaṃ viṃśativargaṃ ca tathā prakṛtimaṇḍalam ||

yātrādaṇḍavidhānaṃ ca dviyonī sandhivigrahau | kaccid etān mahāprājña yathāvad anumanyase ||

Translation

ఓ రాఘవ, మహాప్రాజ్ఞా! నీవు వీటన్నిటిని తత్త్వంగా యథావిధిగా గ్రహించి ఆచరిస్తున్నావా—దశ-, పంచ-, చతుర్వర్గాలు; సప్తవర్గం, అష్టవర్గం, త్రివర్గం; మూడు విద్యలు; బుద్ధిచే ఇంద్రియజయం; దైవ-మానుష కారణాలపై ఆధారమైన షాడ్గుణ్యనీతి; ‘కృత్య’ అనే కర్తవ్యాలు; వింశతివర్గం; ప్రకృతి-మండలం; యాత్రా-దండవిధానం; అలాగే సంధి మరియు విగ్రహం అనే రెండు మార్గాలు?

Word by Word

• कच्चित्: I trust; is it so that
• कच्चित्: Sambandha (सम्बन्धः)
• Type: Indeclinable
• Root: कच्चित् (अव्यय)
• Form: प्रश्नार्थक-अव्यय

• ते: your
• ते: Sambandha (सम्बन्धः)
• Type: Noun
• Root: युष्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: षष्ठी, एकवचन

• सफलाः: fruitful
• सफलाः: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: सफल (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन; विशेषण of ‘वेदाः’

• वेदाः: Vedas; sacred knowledge
• वेदाः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: वेद (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन

• कच्चित्: I trust
• कच्चित्: Sambandha (सम्बन्धः)
• Type: Indeclinable
• Root: कच्चित् (अव्यय)
• Form: प्रश्नार्थक-अव्यय

• ते: your
• ते: Sambandha (सम्बन्धः)
• Type: Noun
• Root: युष्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: षष्ठी, एकवचन

• सफलाः: fruitful
• सफलाः: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: सफल (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन; विशेषण of ‘क्रियाः’

• क्रियाः: actions; rites
• क्रियाः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: क्रिया (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन

• कच्चित्: I trust
• कच्चित्: Sambandha (सम्बन्धः)
• Type: Indeclinable
• Root: कच्चित् (अव्यय)
• Form: प्रश्नार्थक-अव्यय

• ते: your
• ते: Sambandha (सम्बन्धः)
• Type: Noun
• Root: युष्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: षष्ठी, एकवचन

• सफलाः: fruitful; blessed
• सफलाः: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: सफल (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन; विशेषण of ‘दाराः’

• दाराः: wife/wives
• दाराः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: दार (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन (pluralia tantum)

• कच्चित्: I trust
• कच्चित्: Sambandha (सम्बन्धः)
• Type: Indeclinable
• Root: कच्चित् (अव्यय)
• Form: प्रश्नार्थक-अव्यय

• ते: your
• ते: Sambandha (सम्बन्धः)
• Type: Noun
• Root: युष्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: षष्ठी, एकवचन

• सफलम्: fruitful
• सफलम्: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: सफल (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; विशेषण of ‘श्रुतम्’

• श्रुतम्: learning; what you have heard (scripture)
• श्रुतम्: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: श्रुत (कृदन्त-प्रातिपदिक; √श्रु + क्त)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; क्त-प्रत्ययान्त (PPP) used substantively: ‘what has been heard/learnt’

Context

I trust you eschew the fourteen faults of kings, like atheism, falsehood, anger, inattention, procrastination, evading the wise, indolence, gratification of all five senses, planning alone in the affairs of the kingdom, consultation with people who are proficient in worthless acts, failure to implement decisious, inability to keep the counsel secret and omission of auspicious practices and setting out against all the enemies at a time.

Characters & Entities

• Bharata
• Rāma
• Raghu lineage (Rāghava epithet)
• Sandhi
• Vigraha
• Daṇḍa

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Dharma in governance is informed competence: a ruler must master recognized disciplines of polity, self-control, punishment, diplomacy, and war—so power is exercised responsibly and truthfully.

What is the narrative situation?

The speaker tests Bharata’s training in classical statecraft categories—diplomacy, punishment, expeditions, and control of the senses—expected of a king.

Which character virtue is emphasized?

Practical wisdom (mahāprājñatā): disciplined intellect applied to ethics, administration, and strategy.