Adhyaya 299
Ajñātavāsa-saṅkalpaḥ — Yudhiṣṭhira’s Resolve and Dhaumya’s Exempla on Concealment
Upa-parva: Ajñātavāsa-prastāna (Preparation for the Thirteenth-Year Concealment)
Vaiśaṃpāyana reports that the Pandavas, having been permitted (abhyanujñāta) in accordance with dharma, sit together with firm vows to announce their intent to undertake the thirteenth year in concealment. They address the forest-dwelling brāhmaṇas and ascetics who are devoted to them, explaining the background of dispossession by the Dhārtarāṣṭras and the necessity of remaining hidden lest hostile rivals (Suyodhana, Karṇa, Śakuni) exploit knowledge of their whereabouts. Yudhiṣṭhira, overwhelmed by grief, briefly loses composure; the brāhmaṇas and brothers console him. Dhaumya then delivers a stabilizing instruction: even great beings have faced adversity and acted in concealment to restrain adversaries, citing exemplary precedents (e.g., Indra’s hidden residence; Viṣṇu’s concealed strategies including Vāmana; other mythic instances of covert action). The counsel reframes concealment as dharmically compatible when used for protection and lawful completion of vows. Bhīma follows by affirming disciplined obedience and readiness, noting the restraint previously exercised despite capability. The brāhmaṇas offer blessings and depart; the Pandavas, with Dhaumya and Draupadī, set out and begin technical deliberation—seated separately as experts in śāstra and counsel, attentive to timing of alliance and conflict (saṃdhi-vigraha-kāla).
Chapter Arc: वन के श्रम में सत्यवान के शरीर पर अचानक विपत्ति उतरती है—लकड़ी चीरते-चीरते पसीना, थकान और सिर में तीव्र वेदना; सावित्री के लिए यह वही घड़ी है जिसकी छाया वह पहले से पहचानती है। → सत्यवान की पीड़ा बढ़ती है; सावित्री दौड़कर आती है, पति का सिर अपनी गोद में रखकर धरती पर बैठ जाती है। जीवन की डोर ढीली पड़ती दिखती है और वन का सन्नाटा मृत्यु की आहट बन जाता है। यमराज प्रकट होकर सावित्री को लौट जाने और और्ध्वदेहिक कर्म करने का आदेश देते हैं—पर सावित्री का धैर्य और वाक्-शक्ति पीछे नहीं हटती। → यम के दिए वरदानों की शर्तों को सावित्री अपने सत्य-वचन और बुद्धि से जीवन-दान में बदल देती है—‘आपने मुझे शतपुत्रता का वर दिया है; पति के बिना वह असंभव है; अतः सत्यवान जीवित हों।’ यम का वचन सत्य सिद्ध होता है और मृत्यु का निर्णय पलट जाता है। → यम संतुष्ट होकर सत्यवान को जीवन लौटाते हैं और सावित्री को अनेक वरदान देकर विदा करते हैं। रात्रि गहराती है; सावित्री सत्यवान से कहती है कि प्रातः सब यथावृत्त बताएगी। सत्यवान का सिर-दर्द उतरता है, वह माता-पिता से मिलने की इच्छा प्रकट करता है और समय से पहले घर लौटने की चिंता करता है। → रात भर वन में ठहरने और भोर में लौटने का संकेत—सत्यवान के माता-पिता को क्या ज्ञात होगा, और सावित्री कल किस प्रकार समस्त घटना सुनाएगी—यह अगले प्रसंग पर टिका रहता है।
Shlokas
Verse 1
#:73:.8 #::3:.7 (0) हि २ 7 सप्तनवर्त्याधिकद्विशततमो< ध्याय: सावित्री और यमका संवाद
మార్కండేయుడు పలికెను—అనంతరం భార్యను సహచరిణిగా చేసుకొని వీర్యవంతుడైన సత్యవాన్ ఫలములను ఏరుకొని ఒక దృఢమైన గంపను నింపెను. ఆపై అతడు కట్టెలను చీల్చుటకు ఉపక్రమించెను.
Verse 2
तस्य पाटयत: काष्ठ स्वेदो वै समजायत । व्यायामेन च तेनास्य जज्ञे शिरसि वेदना
అతడు కట్టెలు చీలుస్తూ ఉండగా నిజంగా చెమట పట్టింది; ఆ శ్రమవల్ల అతని తలలో నొప్పి పుట్టింది.
Verse 3
सत्यवानुवाच व्यायामेन ममानेन जाता शिरसि वेदना
సత్యవాన్ అన్నాడు— “ఈ రోజు కట్టెలు కోసిన శ్రమవల్ల నా తలలో నొప్పి పుట్టింది. నా శరీరమంతా బాధిస్తోంది; హృదయం కాలుతున్నట్లుంది. మితభాషిణీ ప్రియే, నన్ను నేను అస్వస్థుడినిగా చూస్తున్నాను. కల్యాణీ, ఎవరో శూలాలతో నా తలను చీల్చుతున్నట్లుగా అనిపిస్తోంది. ఇప్పుడు నేను పడుకొని నిద్రపోవాలనుకుంటున్నాను; నిలబడే శక్తి నాకు మిగలలేదు.”
Verse 4
अड्जनि चैव सावित्रि हृदयं दूयतीव च । अस्वस्थमिव चात्मानं॑ लक्षये मितभाषिणि
“ఈ రోజు, ఓ సావిత్రీ, నా హృదయం కాలుతున్నట్లుంది; ఓ మితభాషిణీ, నన్ను నేను అస్వస్థుడినిగా చూస్తున్నాను.”
Verse 5
शूलैरिव शिरो विद्धमिदं संलक्षयाम्यहम् । तत् स्वप्तुमिच्छे कल्याणि न स्थातु शक्तिरस्ति मे
“నా తల శూలాలతో చీల్చబడినట్లుగా అనిపిస్తోంది. కల్యాణీ, నా ఈ స్థితిని చూసి నేను నిద్రపోవాలనుకుంటున్నాను; నిలబడే శక్తి నాకు లేదు.”
Verse 6
सा समासाद्य सावित्री भर्तारमुपगम्य च । उत्सड्रेडस्य शिर: कृत्वा निषसाद महीतले,यह सुनकर सावित्री शीघ्र अपने पतिके पास आयी और उनका सिर गोदीमें लेकर पृथ्वीपर बैठ गयी
ఇది విని సావిత్రీ వేగంగా తన భర్త దగ్గరకు చేరింది. దగ్గరకు వెళ్లి అతని తలను తన ఒడిలో పెట్టుకొని నేలపై కూర్చుంది.
Verse 7
ततः सा नारदवचो विमृशन्ती तपस्विनी । त॑ मुहूर्त क्षणं वेलां दिवसं च युयोज ह,फिर वह तपस्विनी राजकन्या नारदजीकी बात याद करके उस मुहूर्त, क्षण, समय और दिनका योग मिलाने लगी
అప్పుడు ఆ తపస్విని రాజకన్య నారదుని వచనాలను మనసులో తలచుకొని, ముహూర్తం, క్షణం, వేళ, దినం—ఇవన్నీ కలిపి శుభయోగాన్ని నిర్ణయించసాగింది।
Verse 8
मुहूतदिव चापश्यत् पुरुष॑ रक्तवाससम् । बद्धमौलिं वपुष्मन्तमादित्यसमतेजसम्
అల్పకాలంలోనే ఆమె ఒక దివ్యపురుషుడు ప్రత్యక్షమైనట్లు చూసింది—ఎర్ర వస్త్రధారి, శిరస్సుపై కిరీటసమానంగా మౌళి బంధించినవాడు, దృఢదేహుడు, సూర్యసమాన తేజస్సుతో ప్రకాశించేవాడు।
Verse 9
श्यामावदातं रक्ताक्ष॑ं पाशहस्तं भयावहम् । स्थितं सत्यवत: पारश्व निरीक्षन्तं तमेव च
ఆయన శ్యామవర్ణుడైనా ప్రకాశవంతుడు; కళ్ళు ఎర్రగా, చేతిలో పాశం, రూపం భయంకరం. సత్యవానుని పక్కనే నిలిచి, మళ్లీ మళ్లీ అతనినే తిలకించుచున్నాడు।
Verse 10
त॑ दृष्टवा सहसोत्थाय भर्तुन्यस्य शनै: शिर: । कृताञ्जलिर्वाचार्ता हृदयेन प्रवेपती
ఆయనను చూచిన వెంటనే సావిత్రి సహసా లేచి నిలబడింది. తన భర్త తలని మెల్లగా కింద ఉంచి, అంజలి ఘటించి, హృదయం కంపించగా, ఆర్త స్వరంతో పలికింది।
Verse 11
सावित्रयुवाच दैवतं त्वाभिजानामि वपुरेतद्धयमानुषम् | कामया ब्रूहि देवेश कस्त्वं कि चिकीर्षसि
సావిత్రి పలికింది—మీరు దేవతనే అని నేను గ్రహిస్తున్నాను; ఎందుకంటే మీ దేహం మానవదేహంలా లేదు. దేవేశ్వరా, మీకు ఇష్టమైతే చెప్పండి—మీరు ఎవరు, ఏమి చేయదలచుకున్నారు?
Verse 12
यम उवाच पतिव्रतासि सावित्रि तथैव च तपो<न्विता । अतस्त्वामभिभाषामि विद्धि मां त्वं शुभे यमम्
యముడు పలికెను—సావిత్రీ! నీవు పతివ్రతవు, అలాగే తపోబలసంపన్నవు. అందువల్లనే నేను నీతో మాటలాడుతున్నాను. శుభే! నన్ను యమరాజుగా తెలుసుకో.
Verse 13
अयं ते सत्यवान् भर्ता क्षीणायु: पार्थिवात्मज: । नेष्यामि तमहं बद्ध्वा विद्धयेतन्मे चिकीर्षितम्
నీ భర్త రాజకుమారుడు సత్యవాన్ తన నియత ఆయుష్షు ముగించుకున్నాడు. నేను అతనిని బంధించి తీసుకుపోతాను—ఇదే నా సంకల్పం అని తెలుసుకో.
Verse 14
सावित्रयुवाच श्रूयते भगवन् दूतास्तवागच्छन्ति मानवान् । नेतुं किल भवान् कस्मादागतो<सि स्वयं प्रभो
సావిత్రి పలికెను—భగవన్! మనుష్యులను తీసుకుపోవడానికి మీ దూతలు వస్తారని నేను విన్నాను. ప్రభూ! అయితే మీరు స్వయంగా ఇక్కడికి ఎందుకు వచ్చారు?
Verse 15
मार्कण्डेय उवाच इत्युक्त: पितृराजस्तां भगवान् स्वचिकीर्षितम् | यथावत् सर्वमाख्यातुं तत्प्रियार्थ प्रचक्रमे
మార్కండేయుడు పలికెను—యుధిష్ఠిరా! ఇలా ప్రశ్నించబడిన పితృరాజుడు భగవాన్ యముడు, ఆమెకు ప్రియమైనదాన్ని కలిగించుటకై, తన సమస్త ఉద్దేశాన్ని యథార్థంగా వివరించుట ప్రారంభించాడు.
Verse 16
अयं च धर्मसंयुक्तो रूपवान् गुणसागर: । नाहों मत्पुरुषैनेतुमतो5स्मि स्वयमागत:
ఈ సత్యవాన్ ధర్మసంపన్నుడు, రూపవంతుడు, గుణసముద్రము. నా దూతలచే ఇతనిని తీసుకుపోవడం తగదు; అందుకే నేను స్వయంగా వచ్చాను.
Verse 17
ततः सत्यवत: कायात् पाशबद्ध॑ वशं गतम् । अड्गुष्ठमात्रं पुरुषं निश्चकर्ष यमो बलात्,तदनन्तर यमराजने सत्यवानके शरीरसे पाशमें बँधे हुए अंगुष्ठमात्र परिमाणवाले विवश हुए जीवको बलपूर्वक खींचकर निकाला
అప్పుడు యముడు సత్యవానుని శరీరమునుండి తన పాశములో బద్ధుడై, వశమై ఉన్న అంగుష్ఠమాత్ర పురుషరూప ప్రాణాన్ని బలాత్కారంగా లాగి బయటకు తీశాడు।
Verse 18
ततः: समुद्धृतप्राणं गतश्वासं हतप्रभम् । निर्विचेष्ट शरीरं तद् बभूवाप्रियदर्शनम्,फिर तो प्राण निकल जानेसे उसकी साँस बंद हो गयी--अंगकान्ति फीकी पड़ गयी और शरीर निश्रेष्ट होकर अपरूप दिखायी देने लगा
అనంతరం ప్రాణం తీసివేయబడగానే అతని శ్వాస ఆగిపోయింది; కాంతి మసకబారింది; ఆ శరీరం నిశ్చేష్టమై దుఃఖదాయకమైన దృశ్యంగా మారింది।
Verse 19
यमस्तु त॑ं ततो बद्ध्वा प्रयातो दक्षिणामुख: । सावित्री चैव दुःखार्ता यममेवान्वगच्छत । नियमव्रतसंसिद्धा महाभागा पतिव्रता
యముడు ఆ జీవాన్ని బంధించి వెంట తీసుకొని దక్షిణాభిముఖంగా బయలుదేరాడు. దుఃఖార్తురాలైన సావిత్రి కూడా యముని వెంటే వెంటే అనుసరించింది।
Verse 20
यम उवाच निवर्त गच्छ सावित्रि कुरुष्वास्यौर्ध्वदेहिकम् कृतं भर्तुस्त्वया5<नृण्यं यावद् गम्यं गतं त्वया
యముడు అన్నాడు—“సావిత్రీ, తిరిగి వెళ్లు. ఇతనికి చేయవలసిన ఔర్ధ్వదేహిక కర్మలను నిర్వహించు. నీవు భర్తకు ఉన్న ఋణాన్ని తీర్చుకున్నావు; భార్యగా నీవు రావలసినంత దూరం వచ్చావు.”
Verse 21
सावित्रयुवाच यत्र मे नीयते भर्ता स्वयं वा यत्र गच्छति । मया च तत्र गन्तव्यमेष धर्म: सनातन:
సావిత్రి చెప్పింది—“నా భర్తను ఎక్కడికి తీసుకెళ్తున్నారో, లేదా ఆయన స్వయంగా ఎక్కడికి వెళ్తున్నాడో, అక్కడికే నేనూ వెళ్లాలి; ఇదే సనాతన ధర్మం.”
Verse 22
तपसा गुरुभवत्या च भर्तुः स्नेहाद् ब्रतेन च । तव चैव प्रसादेन न मे प्रतिहता गति:,तपस्या, गुरुभक्ति, पतिप्रेम, व्रतपालन तथा आपकी कृपासे मेरी गति कहीं भी रुक नहीं सकती
యముడు పలికెను—నీ తపస్సు, గురువుల పట్ల భక్తిసేవ, భర్తపై ప్రేమ, వ్రతాచరణ, అలాగే నీ ప్రసాదం వల్ల నా గతి ఎక్కడా అడ్డుపడదు।
Verse 23
प्राहु: साप्तपदं मैत्रं बुधास्तत्त्वार्थदर्शिन: । मित्रतां च पुरस्कृत्य किज्चिद् वक्ष्यामि तच्छुणु
తత్త్వార్థదర్శులైన పండితులు చెబుతారు—ఏడడుగులు కలిసి నడిచినంత మాత్రాన మైత్రీ బంధం స్థాపితమవుతుంది. ఆ మైత్రీని ముందుంచి నేను నీతో కొంత చెప్పుదును—వినుము।
Verse 24
नानात्मवन्तस्तु वने चरन्ति धर्म च वासं च परिश्रमं च । विज्ञानतो धर्ममुदाहरन्ति तस्मात् सन््तो धर्ममाहु: प्रधानम्
యముడు పలికెను—అంతఃకరణం చంచలమైనవారు, మనస్సు ఇంద్రియాలను అదుపులో పెట్టని వారు, అరణ్యంలో నివసించి ధర్మాచరణను గానీ, నియమబద్ధ నివాసాన్ని (గురుకులవాసం) గానీ, కష్టసహన తపస్సును గానీ నిజంగా నిలుపలేరు. ఇవన్నీ జితేంద్రియులకే సాధ్యం. జ్ఞానులు వివేకంతో ధర్మాన్ని నిరూపిస్తారు; అందుచేత సజ్జనులు ధర్మాన్నే పరమమని చెబుతారు।
Verse 25
एकस्य धर्मेण सता मतेन सर्वे सम त॑ मार्गमनुप्रपन्ना: । मा वै द्वितीयं मा तृतीयं च वाउ्छे तस्मात् सन््तो धर्ममाहु: प्रधानम्
యముడు పలికెను—సజ్జనులు సమ్మతించి యథార్థమని నిర్ణయించిన ఒక్క ధర్మాన్ని అనుసరించితే అందరూ ఒకే మార్గాన్ని చేరుతారు—అది జ్ఞానలక్ష్యమైన పథం. కాబట్టి ‘రెండవది’ గానీ ‘మూడవది’ గానీ కోరరాదు. అందుచేత సత్పురుషులు ధర్మాన్నే ప్రధానమని చెబుతారు।
Verse 26
सो$भिगम्य प्रियां भार्यामुवाच श्रमपीडित: । लकड़ी चीरते समय परिश्रमके कारण उनके शरीरसे पसीना निकल आया और उसी परिश्रमसे उनके सिरमें दर्द होने लगा। तब वे श्रमसे पीड़ित हो अपनी प्यारी पत्नीके पास जाकर बोले--
శ్రమతో క్షీణించి అతడు తన ప్రియ భార్యను చేరి పలికెను. అప్పుడు యముడు అన్నాడు—“అనిందితే! తిరిగి వెళ్లు. స్వర, అక్షర, వ్యంజనములు మరియు యుక్తితో సమన్వితమైన నీ వాక్యములతో నేను అత్యంత సంతుష్టుడను. ఇక్కడ నన్నొక వరం కోరుకో; సత్యవానుని జీవితం తప్ప మిగతా అన్నిటినీ నీకు ఇస్తాను.”
Verse 27
सावित्रयुवाच च्युत: स्वराज्याद् वनवासमाश्रितो विनष्टचक्षु: श्वशुरो ममाश्रमे । स लब्धचक्षुर्बलवान् भवेन्नूप- स्तव प्रसादाज्ज्वलनार्कसंनिभ:
సావిత్రి పలికింది—భగవన్! నా మామగారు స్వరాజ్యము నుండి చ్యుతుడై వనవాసమాశ్రయించి నా ఆశ్రమంలో నివసిస్తున్నారు; ఆయన దృష్టి నశించింది. మీ కృపవల్ల ఆ రాజు మళ్లీ చూపు పొందుగాక, బలవంతుడుగాక, అగ్ని మరియు సూర్యుని వంటి తేజస్సుతో ప్రకాశించుగాక।
Verse 28
यम उवाच ददानि ते5हं तमनिन्दिते वरं यथा त्वयोक्तंभविता च तत् तथा । तवाध्वना ग्लानिमिवोपलक्षये निवर्त गच्छस्व न ते श्रमो भवेत्
యముడు పలికాడు—అనిందితే! నేను నీకు ఆ వరం ఇస్తున్నాను; నీవు చెప్పినట్లే అది జరుగుతుంది. ప్రయాణం వల్ల వచ్చిన అలసట నీలో కనిపిస్తోంది; తిరిగి వెళ్ళు—నీకు మరింత శ్రమ కలగకూడదు।
Verse 29
सावित्रयुवाच श्रम: कुतो भर्त्समीपतो हि मे यतो हि भर्ता मम सा गतिर्धुवा । यतः पतिं नेष्यसि तत्र मे गति: सुरेश भूयश्व वचो निबोध मे
సావిత్రి పలికింది—భర్త సమీపంలో ఉన్న నాకు శ్రమ ఎక్కడిది? నా భర్త ఉన్న చోటే నా నిశ్చిత గతి. మీరు నా ప్రాణనాథుణ్ణి ఎక్కడికి తీసుకెళ్తారో అక్కడికే నా గమనం కూడా అనివార్యం. దేవేశ్వరా! మరొకసారి నా మాట వినండి।
Verse 30
सतां सकृत्संगतमीप्सितं परं ततः परं मित्रमिति प्रचक्षते । न चाफल सत्पुरुषेण सड़तं ततः सतां सन्निवसेत् समागमे
యముడు పలికాడు—సత్పురుషులతో ఒక్కసారి కలయిక కూడా పరమ ఇష్టమైనది; అంతకన్నా గొప్పది వారిని మిత్రులుగా పొందడం అని చెబుతారు. సద్గుణుల సహవాసం ఎప్పుడూ నిష్ఫలమవదు; అందువల్ల సత్పురుషుల సమీపంలోనే ఉండి వారి సాంగత్యంలో నివసించాలి।
Verse 31
यम उवाच मनो<नुकूलं बुधबुद्धिवर्धनं त्वया यदुक्तं वचन हिताश्रयम् । विना पुन: सत्यवतो<स्य जीवितं वरं द्वितीयं वरयस्व भामिनि
యముడు పలికాడు—భామినీ! నీవు పలికిన హితవాక్యం నా మనస్సుకు అనుకూలంగా ఉంది; అది పండితుల బుద్ధిని కూడా వృద్ధి చేస్తుంది. కాబట్టి ఈ సత్యవానుని జీవితం తప్ప మరొక రెండవ వరాన్ని కోరుకో।
Verse 32
सावित्रयुवाच ह्वतं पुरा मे श्वशुरस्य धीमतः स्वमेव राज्यं लभतां स पार्थिव: । जह्यात् स्वधर्म न च मे गुरुर्यथा द्वितीयमेतद् वरयामि ते वरम्
సావిత్రి పలికెను—నా బుద్ధిమంతుడైన మామగారి స్వరాజ్యం పూర్వం హరించబడినది; ఆ రాజ్యం ఆయన మళ్లీ పొందుగాక. అలాగే నా పూజ్య గురువు మహారాజు ద్యుమత్సేనుడు ఎప్పటికీ స్వధర్మాన్ని విడువకుండుగాక. ఇదే నేను మీ వద్ద కోరుకొనుచున్న రెండవ వరము.
Verse 33
यम उवाच स्वमेव राज्यं प्रतिपत्स्यते5चिरा- न्नच स्वधर्मात् परिहास्यते नृपः । कृतेन कामेन मया नृपात्मजे निवर्त गच्छस्व न ते श्रमो भवेत्
యముడు పలికెను—చాలాకాలానంతరం అయినా ఆ రాజు నిశ్చయంగా తన స్వరాజ్యాన్ని తిరిగి పొందును; స్వధర్మం నుండి ఎప్పటికీ విరలడు. రాజకుమార్తె, నా చేత నీ కోరిక నెరవేరింది. తిరిగి వెళ్ళు; నీకు శ్రమ కలుగకుండుగాక.
Verse 34
सावित्रयुवाच प्रजास्त्वयैता नियमेन संयता नियम्य चैता नयसे निकामया । ततो यमत्वं तव देव विश्रुतं निबोध चेमां गिरमीरितां मया
సావిత్రి పలికెను—దేవా, మీరు నియమముచే ఈ సమస్త ప్రాణులను సంయమంలో ఉంచుతారు; నియంత్రించి మీ ఇష్టానుసారం వారి వారి లోకాలకు నడిపిస్తారు. అందుచేత ‘యమ’గా మీ నియంత్రకత్వం సర్వత్ర ప్రసిద్ధి చెందింది. నేను పలికే మాటలను వినండి.
Verse 35
अद्रोह: सर्वभूतेषु कर्मणा मनसा गिरा । अनुग्रहश्न दानं च सतां धर्म: सनातन:,मन, वाणी और क्रियाद्वारा किसी भी प्राणीसे द्रोह न करना, सबपर दयाभाव बनाये रखना और दान देना यह साधु पुरुषोंका सनातन धर्म है
క్రియచేత, మనసుచేత, వాక్చేత ఏ ప్రాణిపట్లనూ ద్రోహం చేయకుండుట, అందరిపట్ల అనుగ్రహభావం కలిగియుండుట, దానం చేయుట—ఇదే సత్పురుషుల సనాతన ధర్మము.
Verse 36
एवंप्रायश्न॒ लोको<यं मनुष्या: शक्तिपेशला: । सन्तस्त्वेवाप्यमित्रेषु दयां प्राप्तेषु कुर्वते
సాధారణంగా ఈ లోకం ఇలానే ఉంది—మనుష్యులు అల్పాయుష్కులు, వారి బలహీనత ప్రసిద్ధమే. అయినా సత్పురుషులు శరణు కోరుకొని వచ్చిన శత్రువులపైనా దయ చూపుతారు.
Verse 37
यम उवाच पिपासितस्येव भवेद् यथा पय- स्तथा त्वया वाक्यमिदं समीरितम् | विना पुन: सत्यवतो<स्य जीवितं वरं वृणीष्वेह शुभे यदिच्छसि
యముడు పలికెను—శుభే! దాహంతో ఉన్నవాడికి నీరు లభించినట్లు ఆనందం కలిగినట్లే, నీవు పలికిన ఈ మాటలు నాకు అపార సంతృప్తిని కలిగించాయి. కాబట్టి సత్యవానుని ప్రాణాన్ని తప్పించి, నీకు ఇష్టమైన ఏ వరమైనా కోరుకో.
Verse 38
सावित्रयुवाच ममानपत्य: पृथिवीपति: पिता भवेत् पितु: पुत्रशतं तथौरसम् | कुलस्य सन््तानकरं च यद् भवेत् तृतीयमेतद् वरयामि ते वरम्
సావిత్రి పలికెను—భగవన్! నా తండ్రి భూపతి రాజు సంతానహీనుడు. ఆయనకు కులసంతతిని కొనసాగించే శతమంది ఔరస పుత్రులు కలుగునట్లు అనుగ్రహించండి. ఇదే నేను కోరే మూడవ వరం.
Verse 39
यम उवाच कुलस्य सन्तानकरं सुवर्चसं शतं सुतानां पितुरस्तु ते शुभे । कृतेन कामेन नराधिपात्मजे निवर्त दूरं हि पथस्त्वमागता
యముడు పలికెను—శుభే! నీ తండ్రికి కులసంతతిని కొనసాగించే శతమంది తేజోవంతులైన కుమారులు కలుగుదురు. రాజకుమార్తె! నీ కోరిక నెరవేరింది. ఇక తిరిగి వెళ్లు; నీవు మార్గం నుండి చాలా దూరం వచ్చావు.
Verse 40
सावित्रयुवाच न दूरमेतन्मम भर्तूसंनिधौ मनो हि मे दूरतरं प्रधावति । अथ व्रजन्नेव गिरं समुद्यतां मयोच्यमानां शृणु भूय एव च
సావిత్రి పలికెను—భగవన్! నేను నా స్వామి సన్నిధిలోనే ఉన్నాను; అందువల్ల ఈ స్థలం నాకు దూరం కాదు. నా మనస్సు అయితే ఇంకా దూరంగా పరుగెడుతుంది. కాబట్టి మీరు సాగుతూనే, నేను చెప్పబోయే మాటలను మరల వినండి.
Verse 41
विवस्वतस्त्वं तनय: प्रतापवां- स्ततो हि वैवस्वत उच्यसे बुध: । समेन धर्मेण चरन्ति ता: प्रजा- स्ततस्तवेहेश्वर धर्मराजता
సావిత్రి పలికెను—దేవేశ్వరా! మీరు వివస్వాన్ (సూర్యుడు) యొక్క ప్రతాపవంతుడైన కుమారుడు; అందువల్ల జ్ఞానులు మిమ్మును ‘వైవస్వతుడు’ అని పిలుస్తారు. మీరు సమస్త ప్రజల పట్ల సమభావంతో ధర్మానుసారంగా వ్యవహరిస్తారు; అందుకే మీరు ‘ధర్మరాజు’గా ప్రసిద్ధి చెందారు.
Verse 42
आत्मन्यपि न विश्वासस्तथा भवति सत्सु यः । तस्मात् सत्सु विशेषेण सर्व: प्रणयमिच्छति
మనిషికి తనమీద కూడా అంత విశ్వాసం కలగదు; సద్గుణసంపన్నుల మీద కలిగే విశ్వాసం అంతటి కాదు. అందుకే అందరూ సజ్జనుల పట్ల ప్రత్యేకంగా స్నేహానురాగాన్ని కోరుతారు.
Verse 43
सौद्दात् सर्वभूतानां विश्वासो नाम जायते । तस्मात् सत्सु विशेषेण विश्वासं कुरुते जन:
సౌహార్దం వల్లనే సమస్త ప్రాణుల్లో పరస్పర విశ్వాసం పుడుతుంది. అందుకే ప్రజలు సజ్జనుల మీద ప్రత్యేకంగా మరింత విశ్వాసం ఉంచుతారు; ఎందుకంటే వారిలోనే సమరసత, మంగళభావం ఉంటుంది.
Verse 44
यम उवाच उदादह्वतं ते वचन यदड्ने शुभे न तादृक् त्वदते श्रुतं मया । अनेन तुष्टो5स्मि विनास्य जीवितं वरं चतुर्थ वरयस्व गच्छ च
యముడు పలికెను—కల్యాణీ! నేడు నీవు పలికిన మాటలు నీ తప్ప మరెవరి నోట నేను వినలేదు. శుభే! ఈ మాటలతో నేను అత్యంత సంతుష్టుడను. సత్యవానుని ప్రాణాన్ని తప్ప మరొక నాల్గవ వరం కోరుకో; ఇక ఇక్కడి నుంచి తిరిగి వెళ్ళు.
Verse 45
सावित्रयुवाच ममात्मजं सत्यवतस्तथौरसं भवेदुभाभ्यामिह यत् कुलोद्वहम् । शतं सुतानां बलवीर्यशालिना- मिदं चतुर्थ वरयामि ते वरम्
సావిత్రి పలికెను—నాకు మరియు సత్యవానునికి కలయికతో వంశాన్ని నిలబెట్టే, బల-వీర్యసంపన్నమైన, శతమంది ఔరస పుత్రులు కలుగుగాక. ఇదే మీ వద్ద నేను కోరుకునే నాల్గవ వరం.
Verse 46
यम उवाच शतं सुतानां बलवीर्यशालिनां भविष्यति प्रीतिकरं तवाबले । परिश्रमस्ते न भवन्नपात्मजे निवर्त दूरं हि पथस्त्वमागता
యముడు పలికెను—సుకుమారిణీ! బల-పరాక్రమసంపన్నమైన శతమంది పుత్రులు నీకు కలుగుతారు; వారు నీ ఆనందాన్ని పెంచుతారు. రాజకుమార్తె! ఇక తిరిగి వెళ్ళు; అలసట రాకుండా. నీవు మార్గం నుండి చాలా దూరం వచ్చావు.
Verse 47
सावित्रयुवाच सतां सदा शाश्चवतधर्मवृत्ति: सन््तो न सीदन्ति न च व्यथन्ति । सतां सद्भि्नाफल: सड़मो<स्ति सद्धभयो भयं नानुवर्तन्ति सन्त:
సావిత్రి పలికింది—సత్పురుషుల ప్రవర్తన సదా శాశ్వత ధర్మంలోనే స్థిరంగా ఉంటుంది; వారు నిరాశలో కుంగిపోరు, కష్టంతో కలత చెందరు. సజ్జనులకు సజ్జనులతో కలయిక ఎప్పుడూ నిష్ఫలమయ్యేది కాదు; సజ్జనుల సన్నిధిలో సజ్జనులు భయాన్ని అనుసరించరు.
Verse 48
सन््तो हि सत्येन नयन्ति सूर्य सन््तो भूमिं तपसा धारयन्ति | सन््तो गतिर्भूतभव्यस्य राजन् सतां मध्ये नावसीदन्ति सन्त:
యముడు పలికాడు—సత్పురుషులు సత్యబలంతో సూర్యుని గమనాన్ని నడిపిస్తారు; సత్పురుషులే తపస్సు శక్తితో భూమిని ధరిస్తారు. రాజా! భూతమూ భవిష్యత్తూ వాటికి ఆశ్రయమూ మార్గమూ సత్పురుషులే. సజ్జనుల మధ్య నివసిస్తూ సజ్జనులు శోకంలో కుంగరు.
Verse 49
आर्यजुष्टमिदं वृत्तमिति विज्ञाय शाश्वतम् | सन्त: परार्थ कुर्वाणा नावेक्षन्ति परस्परम्
యముడు పలికాడు—ఇది ఆర్యులు సేవించిన శాశ్వత సదాచారం అని తెలిసి, సత్పురుషులు పరహితార్థం కార్యాలు చేస్తారు; పరస్పరం ఒకరినొకరు స్వార్థదృష్టితో చూడరు.
Verse 50
न च प्रसाद: सत्पुरुषेषु मोघो न चाप्यर्थो नश्यति नापि मान: । यस्मादेतन्नियतं सत्सु नित्यं तस्मात् सन््तो रक्षितारों भवन्ति
యముడు పలికాడు—సత్పురుషుల వద్ద అనుగ్రహం ఎప్పుడూ వ్యర్థం కాదు; న్యాయమైన లాభం నశించదు, గౌరవమూ తగ్గదు. ఈ మూడు—అనుగ్రహం, లాభం, గౌరవం—సజ్జనులలో నిత్యం స్థిరంగా ఉండుటచేత, సత్పురుషులే సమస్త జగత్తుకు రక్షకులవుతారు.
Verse 51
यम उवाच यथा यथा भाषसि धर्मसंहितं मनोअ<नुकूलं सुपद॑ महार्थवत् | तथा तथा मे त्वयि भक्तिरुत्तमा वरं वृणीष्वाप्रतिमं पतिव्रते
యముడు పలికాడు—పతివ్రతా! నీవు ధర్మసమ్మతంగా, మనసుకు హితంగా, చక్కని పదాలతో అలంకరించి, గంభీరార్థంతో కూడిన మాటలు ఎంతెంతగా పలుకుతున్నావో, అంతంతగా నీపై నా ఉత్తమ అనురాగం పెరుగుతోంది. కాబట్టి నన్ను నుండి ఒక అపూర్వ వరం కోరుకో.
Verse 52
सावित्रयुवाच न ते5पवर्ग: सुकृताद् विनाकृत- स्तथा यथान्येषु वरेषु मानद । वरं वृणे जीवतु सत्यवानयं यथा मृता होवमहं पतिं विना
సావిత్రి పలికింది—ఓ మానదా! మీరు ప్రసాదించిన పుత్రప్రాప్తి వరం పుణ్యమైన దాంపత్యసంబంధం లేక ఫలించదు. ఈ చివరి వరం ఇతర వరాలవలె కాదు. అందుచేత నేను మళ్లీ ఇదే వరం కోరుతున్నాను—సత్యవాన్ జీవించుగాక; భర్తలేక నేను మృతసమానమే.
Verse 53
न कामये भर्तृविनाकृता सुखं न कामये भर्त॒विनाकृता दिवम् । न कामये भर्तविनाकृता श्रियं न भर्तहीना व्यवसामि जीवितुम्
భర్త లేక లభించే సుఖం నాకు వద్దు. భర్త లేక స్వర్గం కూడా నాకు వద్దు. భర్త లేక ఐశ్వర్యం కూడా నాకు వద్దు. నిజంగా, భర్తలేక జీవించాలనే సంకల్పం కూడా నాకు లేదు.
Verse 54
वरातिसर्ग: शतपुत्रता मम त्वयैव दत्तो ह्वियते च मे पति: । वरं वृणे जीवतु सत्यवानयं तवैव सत्यं वचनं भविष्यति
నాకెందుకు శతపుత్రత్వ వరం మీరు ఇచ్చారు; మరల మీరు నా భర్తను ఇతరత్రా తీసుకుపోతున్నారు. అందుచేత నేను అదే వరం కోరుతున్నాను—సత్యవాన్ జీవించుగాక; అప్పుడు మీ వాక్యమే సత్యమవుతుంది.
Verse 55
मार्कण्डेय उदाच तथेत्युक्त्वा तु तं पाश मुक्त्वा वैवस्वतो यम: । धर्मराज: प्रह्ृष्टात्मा सावित्रीमिदमब्रवीत्
మార్కండేయుడు పలికెను—“తథాస్తు” అని చెప్పి వైవస్వత యముడు అతనిని పాశం నుండి విడిపించాడు. ఆపై ధర్మరాజ యముడు హర్షభరిత హృదయంతో సావిత్రితో ఈ మాటలు పలికాడు.
Verse 56
मार्कण्डेयजी कहते हैं--युधिष्ठिर! तदनन्तर “तथास्तु” कहकर सूर्यपुत्र धर्मराज यमने सत्यवानका बन्धन खोल दिया और प्रसन्नचित्त होकर सावित्रीसे इस प्रकार कहा-- एष भटद्रे मया मुक्तो भर्ता ते कुलनन्दिनि । (तोषितो<हं त्वया साध्थवि वाक्यैर्थर्मार्थसंहितै: ।) अरोगस्तव नेयश्न सिद्धार्थ: स भविष्यति
మార్కండేయుడు చెప్పెను—యుధిష్ఠిరా! ఆపై “తథాస్తు” అని పలికి సూర్యపుత్రుడైన ధర్మరాజ యముడు సత్యవాన్ బంధనాన్ని విప్పి విడిపించాడు. తరువాత హర్షభరిత హృదయంతో సావిత్రితో ఇలా అన్నాడు—“భద్రే! కులనందినీ! నీ భర్తను నేను విముక్తుడిని చేశాను. సాధ్వీ! ధర్మార్థసంయుక్తమైన నీ వచనాలతో నేను పూర్తిగా తృప్తి చెందాను. సత్యవాన్ నిరోగిగా ఉంటాడు, అతని కోరికలు సిద్ధిస్తాయి, నీవు అతన్ని తీసుకొని తిరిగిపోవడానికి అతడు యోగ్యుడవుతాడు.”
Verse 57
चतुर्वर्षशतायुश्च त्वया सार्धमवाप्स्यति । इष्ट्वा यज्जैश्व धर्मेण ख्यातिं लोके गमिष्यति
యముడు పలికెను— నీ సహవాసంలో ఉండి అతడు నాలుగు వందల సంవత్సరాల ఆయుష్షును పొందును. యజ్ఞముల ద్వారా భగవంతుని ఆరాధించి, ధర్మాన్ని స్థిరంగా ఆచరించి, లోకమంతటా ఖ్యాతిని పొందును.
Verse 58
त्वयि पुत्रशतं चैव सत्यवान् जनयिष्यति । ते चापि सर्वे राजान: क्षत्रिया: पुत्रपौत्रिण:,'सत्यवान् तेरे गर्भसे सौ पुत्र उत्पन्न करेगा और वे सभी राजकुमार राजा होनेके साथ ही पुत्र-पौत्रोंसे सम्पन्न होंगे
యముడు పలికెను— నీ ద్వారా సత్యవాన్ వందమంది కుమారులను కనును. వారు అందరూ క్షత్రియులు, రాజులు అవుతారు; ప్రతి ఒక్కరూ కుమార-పౌత్రులతో సమృద్ధులై ఉంటారు.
Verse 59
ख्यातास्त्वन्नामधेयाश्व॒ भविष्यन्तीह शाश्वृता: । पितुश्न ते पुत्रशतं भविता तव मातरि
యముడు పలికెను— ఈ లోకంలో వారు నీ పేరుతోనే శాశ్వతంగా ఖ్యాతి పొందుతారు; ‘సావిత్ర’ అనే పేరుతో ప్రసిద్ధులు అవుతారు. ఇంకా, నీ తండ్రి ద్వారా నీ తల్లి గర్భంలో కూడా వందమంది కుమారులు జన్మిస్తారు.
Verse 60
मालव्यां मालवा नाम शाश्रचताः पुत्रपौत्रिण: । भ्रातरस्ते भविष्यन्ति क्षत्रियास्त्रिदशोपमा:
యముడు పలికెను— నీ తల్లి మాలవీ గర్భంలో జన్మించినందున వారు ‘మాలవ’ అనే పేరుతో శాశ్వతంగా ఖ్యాతి పొందుతారు; కుమార-పౌత్రులతో సమృద్ధులై ఉంటారు. వారు నీ సహోదరులు, క్షత్రియులు, దేవతలతో సమానమైన తేజస్సు కలవారు అవుతారు.
Verse 61
एवं तस्यै वरं दत्त्वा धर्मराज: प्रतापवान् । निवर्तयित्वा सावित्रीं सस््वमेव भवनं ययौ,सावित्रीको इस प्रकार वरदान दे प्रतापी धर्मराज उसे लौटाकर अपने लोकको चले गये
ఇలా ప్రతాపవంతుడైన ధర్మరాజు సావిత్రికి వరం ప్రసాదించి ఆమెను తిరిగి పంపి, తానే తన ధామానికి వెళ్లెను.
Verse 62
सावित्र्यपि यमे याते भर्तारें प्रतिलभ्य च । जगाम तत्र यत्रास्या भर्तु: शावं कलेवरम्,यमराजके चले जानेपर सावित्री अपने पतिको पाकर उसी स्थानपर गयी; जहाँ पतिका मृत शरीर पड़ा था
యమరాజు వెళ్లిపోయిన తరువాత సావిత్రి తన భర్తను తిరిగి పొందింది; అతని నిర్జీవ దేహం పడివున్న అదే స్థలానికి ఆమె మళ్లీ వెళ్లింది.
Verse 63
सा भूमौ प्रेक्ष्य भर्तारमुपसुत्योपगृह च । उत्सड़े शिर आरोप्य भूमावुपविवेश ह,वह पृथ्वीपर अपने पतिको पड़ा देख उनके पास गयी और पृथ्वीपर बैठ गयी, फिर पतिको उठाकर उसने उनके मस्तकको गोदीमें रख लिया
భూమిపై పడివున్న భర్తను చూసి ఆమె వేగంగా అతని వద్దకు వెళ్లి ఆలింగనం చేసుకుంది. తరువాత అతని తలను తన ఒడిలో పెట్టుకొని నేలపై కూర్చుంది.
Verse 64
संज्ञां चस पुनर्लब्ध्वा सावित्रीम भ्यभाषत । प्रोष्यागत इव प्रेम्णा पुन: पुनरुदीक्ष्य वै
మళ్లీ చైతన్యం పొందిన సత్యవాన్ సావిత్రిని ఉద్దేశించి మాట్లాడాడు. దీర్ఘ వియోగం తర్వాత తిరిగివచ్చినవాడిలా, ప్రేమతో ఆమెను మళ్లీ మళ్లీ చూస్తూ పలికాడు.
Verse 65
सत्यवानुवाच सुचिरं बत सुप्तो5स्मि किमर्थ नावबोधित: । क्व चासौ पुरुष: श्यामो यो5सौ मां संचकर्ष ह
సత్యవాన్ అన్నాడు—“ప్రియే! అయ్యో, నేను చాలా సేపు నిద్రపోయాను. నన్నెందుకు లేపలేదు? నన్ను లాగుతూ తీసుకెళ్లిన ఆ శ్యామవర్ణ పురుషుడు ఇప్పుడు ఎక్కడ?”
Verse 66
सावित्रयुवाच सुचिरं त्वं प्रसुप्तोडसि ममाड्के पुरुषर्षभ । गत: स भगवान् देव: प्रजासंयमनो यम:
సావిత్రి చెప్పింది—“పురుషోత్తమా! మీరు నా ఒడిలో చాలా సేపు నిద్రించారు. ఆ శ్యామవర్ణుడైన దివ్య ప్రభువు—ప్రజలను నియమించే యమధర్మరాజే; ఆయన ఇప్పుడు వెళ్లిపోయాడు.”
Verse 67
विश्रान्तोडसि महाभाग विनिद्रश्न नृपात्मज । यदि शकक््यं समुन्तिष्ठ विगाढां पश्य शर्वरीम्
మహాభాగ రాజకుమారుడా! నీవు విశ్రాంతి పొందావు; నీ నిద్ర కూడా తొలగింది. శక్తి ఉంటే ఇప్పుడు లేచి చూడు—రాత్రి గాఢమై, ఘనాంధకారంతో నిండిపోయింది.
Verse 68
मार्कण्डेय उदाच उपलभ्य तत: संज्ञां सुखसुप्त इवोत्थित: । दिश: सर्वा वनान्तांश्व निरीक्ष्योवाच सत्यवान्
అప్పుడు చైతన్యం తిరిగి వచ్చాక సత్యవాన్ సుఖంగా నిద్రపోయి లేచినవాడిలా లేచి నిలిచాడు. అన్ని దిక్కులకూ, అరణ్య సరిహద్దులకూ చూపు వేసి ఇలా పలికాడు.
Verse 69
फलाहारो<स्मि निष्क्रान्तस्त्वया सह सुमध्यमे । ततः पाटयत: काष्ठं शिरसो मे रुजाभवत्
సుమధ్యమే! నేను నీతో కలిసి ఇంటి నుంచి ఫలాలు తెచ్చేందుకు బయలుదేరాను. ఆపై కట్టెలు చీలుస్తుండగా నా తలలో తీవ్రమైన నొప్పి పుట్టింది.
Verse 70
शिरोऊ5भितापसंतप्त: स्थातुं चिरमशवनुवन् । तवोत्सज्ले प्रसुप्तो5स्मि इति सर्व स्मरे शुभे
శుభే! తలలోని ఆ మండే నొప్పితో బాధపడుతూ నేను ఎక్కువసేపు నిలబడలేకపోయాను. ‘నీ ఒడిలో తల పెట్టి నేను నిద్రపోయాను’—ఇది అంతా ఇప్పుడు నాకు క్రమంగా గుర్తొస్తోంది.
Verse 71
त्वयोपगूढस्य च मे निद्रयापहतं मन: । ततो<पश्यं तमो घोर पुरुषं च महौजसम्
నీవు నన్ను ఆలింగనం చేసుకున్నప్పుడు నా మనస్సు నిద్రచేత కప్పబడింది. ఆపై నేను భయంకరమైన అంధకారాన్ని చూశాను; అలాగే మహాతేజస్సు గల, మహాబలుడైన ఒక పురుషుని దర్శించాను.
Verse 72
तद् यदि त्वं विजानासि किं तद् ब्रूहि सुमध्यमे । स्वप्लो मे यदि वा दृष्टो यदि वा सत्यमेव तत्
సుమధ్యమే! నీకు నిజంగా తెలిసి ఉంటే చెప్పు—అది ఏమిటి? నేను చూసింది స్వప్నమా, లేక అది నిజంగానే సత్యమా?
Verse 73
तमुवाचाथ सावित्री रजनी व्यवगाहते । श्वस्ते सर्व यथावृत्तमाख्यास्यामि नृपात्मज,तब सावित्री उनसे बोली--राजकुमार! रात बढ़ती जा रही है। कल सबेरे मैं आपसे सब बातें ठीक-ठीक बताऊँगी
అప్పుడు సావిత్రి చెప్పింది—ఓ రాజకుమారుడా! రాత్రి గడుస్తోంది. రేపు ఉదయం జరిగినదంతా యథాతథంగా నీకు వివరంగా చెబుతాను.
Verse 74
उत्तिष्ठोत्तिष्ठ भद्रं ते पितरौ पश्य सुव्रत । विगाढा रजनी चेयं निवृत्तश्न दिवाकर:,'सुत्रत! उठिये, उठिये, आपका कल्याण हो। आप चलकर माता-पिताका दर्शन तो कीजिये। सूर्य डूब गये तथा रात घनी हो गयी है
లేచెయ్, లేచెయ్—నీకు మంగళం కలుగుగాక, ఓ సువ్రతా! వెళ్లి తల్లిదండ్రులను దర్శించు. సూర్యుడు అస్తమించాడు; ఈ రాత్రి ఘనంగా మారింది.
Verse 75
नक्तंचराश्नरन्त्येते हृष्ट: क्रराभिभाषिण: । श्रूयन्ते पर्णशब्दाश्व॒ मृगाणां चरतां वने
ఈ రాత్రివేళ సంచరించే జీవులు ఇక్కడ ఆనందంగా తిరుగుతూ కఠిన వాక్యాలు పలుకుతున్నారు. అడవిలో తిరిగే జింకల పాదాల వల్ల ఆకుల చప్పుళ్లు కూడా వినిపిస్తున్నాయి.
Verse 76
एता घोरं शिवा नादान् दिशं दक्षिणपश्चिमाम् । आस्थाय विरुवन्त्युग्रा: कम्पयन्त्यो मनो मम,“दक्षिण और पश्चिमके कोणकी दिशामें जाकर ये उग्र सियारिनें भयंकर शब्द कर रही हैं, जिससे मेरा हृदय काँप उठता है
ఈ ఉగ్ర శ్యాలినులు దక్షిణ-పడమర దిశలో నిలబడి భయంకరంగా అరుస్తున్నాయి; వారి అపశకున కేకలు నా మనసును కంపింపజేస్తున్నాయి.
Verse 77
सत्यवानुवाच वन॑ प्रतिभयाकारं घनेन तमसा55वृतम् । न विज्ञास्यसि पन्थानं गन्तुं चैव न शक्ष्यसि
సత్యవాన్ అన్నాడు—ప్రియే! ఈ అడవి ఘనమైన చీకటితో కప్పబడి నిజంగా భయంకరంగా కనిపిస్తోంది. ఈ సమయంలో నీకు దారి తెలియదు; ముందుకు సాగలేవు కూడా।
Verse 78
सावित्रयुवाच अस्मिन्नद्य वने दग्धे शुष्कवृक्ष: स्थितो ज्वलन् । वायुना धम्यमानोजअत्र दृश्यतेडग्नि: क्वचित् क्वचित्
సావిత్రి చెప్పింది—ఈ రోజు ఈ అడవిలో అగ్ని చెలరేగింది. ఇక్కడ ఒక ఎండిపోయిన చెట్టు నిలబడి ఉంది; అది ఇంకా మండుతోంది. గాలి ఊపిరితో దానిలో అక్కడక్కడ అగ్ని మెరుస్తూ కనిపిస్తోంది।
Verse 79
ततो<ग्निमानयित्वेह ज्वालयिष्यामि सर्वतः । काष्ठानीमानि सन्तीह जहि सन््तापमात्मन:,वहींसे आग ले आकर मैं सब ओर लकड़ियाँ जलाऊँगी। यहाँ बहुत-से काठ-कबाड़ पड़े हैं। आप मनसे चिन्ता निकाल दीजिये
అప్పుడు నేను అక్కడి నుంచి అగ్ని తెచ్చి ఇక్కడ అన్ని వైపులా కట్టెలు వెలిగిస్తాను. ఇక్కడ చాల కట్టెలు ఉన్నాయి; మీ హృదయంలోని దుఃఖతాపాన్ని విడిచిపెట్టండి।
Verse 80
यदि नोत्सहसे गन्तुं सरुज॑ त्वां हि लक्षये । न च ज्ञास्यसि पन्थानं तमसा संवृते वने
నీవు ముందుకు వెళ్లేందుకు ఉత్సాహం లేకపోతే—నీవు బాధలో ఉన్నావని నేను చూస్తున్నాను—మరియు ఈ చీకటితో కప్పబడిన అడవిలో దారి కూడా నీకు తెలియకపోతే, అయితే…
Verse 81
श्वः प्रभाते वने दृश्ये यास्थावो 5नुमते तव। वसावेह क्षपामेकां रुचितं यदि तेडनघ
రేపు ఉదయం, అడవి స్పష్టంగా కనిపించే వేళ, నీ అనుమతి ఉంటే మనం బయలుదేరుదాం. అనఘా, నీకు ఇష్టమైతే ఒక రాత్రి ఇక్కడే ఉండుదాం।
Verse 82
सत्यवानुवाच शिरोरुजा निवृत्ता मे स्वस्थान्यज्राननि लक्षये | मातापितृभ्यामिच्छामि संगम त्वत्प्रसादजम्
సత్యవాన్ అన్నాడు—ప్రియే! నా తలనొప్పి తగ్గిపోయింది; నా అవయవాలన్నీ ఆరోగ్యంగా ఉన్నట్లు కనిపిస్తున్నాయి. ఇప్పుడు నీ కృపాప్రసాదంతో నేను నా తల్లిదండ్రులను కలవాలని కోరుతున్నాను.
Verse 83
न कदाचिद् विकालं हि गतपूर्वो मया55श्रम: । अनागतायां सन्ध्यायां माता मे प्ररुणद्धि माम्
ఇంతకు ముందు నేను ఎప్పుడూ అసమయంలో ఆశ్రమానికి వెళ్లలేదు. కానీ ఈ రోజు సంధ్య రాకముందే నా తల్లి నన్ను ఆపుతోంది.
Frequently Asked Questions
Whether concealment can remain consistent with dharma: the Pandavas must balance truthfulness and openness against the lawful requirement of secrecy to complete the exile terms and prevent adversarial exploitation.
Adversity does not negate righteous identity; disciplined secrecy, when oath-bound and oriented to protection rather than harm, can be an ethically valid means to preserve dharma and enable future restoration.
Rather than a formal phalaśruti, the chapter supplies a justificatory frame: exempla from divine and exemplary figures function as interpretive guidance, positioning ajñātavāsa as a sanctioned method within the epic’s broader dharma discourse.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.