Adhyaya 145
धृष्टद्युम्नस्य द्रोणाभिमुख्यं तथा सात्यकि-कर्ण-समागमः (Dhṛṣṭadyumna’s advance toward Droṇa and the Sātyaki–Karṇa confrontation)
Upa-parva: Droṇa-vadha-prasaṅga (Night engagement around Droṇa’s protection and counter-assaults)
Sañjaya reports that, amid an intensely tumultuous and fear-inducing engagement, Dhṛṣṭadyumna repeatedly draws and readies his bow, advancing upon Droṇa’s ornamented chariot with the explicit intention of ending the ācārya’s command. The Pāñcālas and Pāṇḍavas move to support and encircle him, while Droṇa’s side responds by surrounding and defending Droṇa with coordinated missile fire. Dhṛṣṭadyumna strikes Droṇa with five arrows and roars; Droṇa answers with a heavier volley, cutting Dhṛṣṭadyumna’s bow, forcing a re-armament. Dhṛṣṭadyumna launches a formidable arrow toward Droṇa, but Karṇa intercepts and slices it into multiple parts before it reaches the chariot, then joins others in concentrated attacks on Dhṛṣṭadyumna. Dhṛṣṭadyumna retaliates under pressure, kills Drumasena by decapitation, and breaks Karṇa’s bow, provoking Karṇa’s intensified counter-barrage. As multiple Kaurava champions converge, Sātyaki arrives to relieve Dhṛṣṭadyumna’s crisis, initiating a fierce, balanced duel with Karṇa. Sātyaki wounds Vṛṣasena; Karṇa, believing his son incapacitated, increases pressure on Sātyaki. The chapter closes with the broader battlefield swelling in violence and sound—especially the distant, unmistakable resonance of Arjuna’s Gāṇḍīva—prompting Karṇa to counsel Duryodhana on exploiting the moment by targeting Sātyaki and Dhṛṣṭadyumna and dispatching Śakuni (Saubala) with a large force against the Pāṇḍavas.
Chapter Arc: रणभूमि में भूरिश्रवा सात्यकि को पकड़ कर वध के लिए उद्यत है; उसी क्षण अदृश्य-वेग से किरीटी अर्जुन का बाण उठता है और प्रहार करने को उठी भुजा कटकर भूमि पर सर्प-सी गिरती है। → एकभुज भूरिश्रवा क्रोध और अपमान से दहक उठता है—वह सात्यकि को छोड़कर अर्जुन को धिक्कारता है कि यह ‘वार्ष्णेय’ (सात्यकि) को बचाने हेतु किया गया क्षुद्र कर्म है, जो वासुदेव-मत के अनुरूप नहीं। क्षत्रिय-समाज और रथी-समूह इस विवाद को सुनते हैं; युद्ध का नियम, प्रतिज्ञा और मित्र-रक्षा—तीनों टकराते हैं। → भूरिश्रवा, प्रतिज्ञा-भंग और अपमान की आग में, युद्ध से विरत होकर प्रायोपवेशन/योग-ध्यान का आश्रय लेता है—नेत्र सूर्य में, मन शीतल जल में समाहित कर ‘महोपनिषद्’ के भाव में स्थित होता है; उसी समय सात्यकि, अपने पूर्व अपमान/प्रतिज्ञा की स्मृति से प्रेरित होकर, उस विरक्त-स्थित शत्रु का वध कर देता है। → देव, सिद्ध, चारण और मनुष्य विस्मित होते हैं—एक ओर भूरिश्रवा का तपोमय अंत, दूसरी ओर रण-धर्म की कठोरता। अर्जुन की प्रतिज्ञा-रक्षा (सात्यकि की रक्षा) और सात्यकि का प्रतिशोध—दोनों के कारण यह वध ‘धर्म’ के प्रश्न को और तीखा कर देता है; युद्ध का नैतिक ध्रुव डगमगाता है। → भूरिश्रवा-वध के बाद प्रतिज्ञाओं की श्रृंखला और तीव्र होती है—अपमान का बदला लेने की प्रतिज्ञा और अगले प्रतिशोध की छाया रणभूमि पर उतर आती है।
Shlokas
Verse 1
(दाक्षिणात्य अधिक पाठके १६ श्लोक मिलाकर कुल ७३ ३ “लोक हैं।) #.१०3८६>-> हु #+ ३. पृथ्वीपर घुमाना। २. प्रतिद्वन्द्यीकी ओर बढ़ना। 3. पीछे लौटना। ४. पछाड़ना। ५. पृथ्वीपर पटकना। ६. उछलकर खड़ा होना। ७. पीठ लगाना। त्रिचत्वारिशर्दाधिकशततमो< ध्याय: भूरिश्रवाका अर्जुनको उपालम्भ देना
సంజయుడు పలికెను—ఓ రాజా! భూరిశ్రవుని సుందరమైన బాహుబంధంతో అలంకృతమైన ఆ శ్రేష్ఠమైన భుజము, ఖడ్గమును పట్టుకున్నదే, ఛేదింపబడి భూమిపై పడిపోయెను. దాని పతనంతో సమస్త జీవుల హృదయములలో ఆశ్చర్యకరమైన ఘోర దుఃఖము వ్యాపించెను—యుద్ధపు ధర్మక్రమమే క్రూరాంత్యంతో తలక్రిందులైనట్లు.
Verse 2
प्रहरिष्यन् हृतो बाहुरदृश्येन किरीटिना । वेगेन न्न्यपतद् भूमौ पठ्चास्य इव पन्नग:
ప్రహరించుటకు ఎత్తబడిన ఆ భుజము, అదృశ్యసమానమైన కిరీటధారి అర్జునుని బాణముచే ఛేదింపబడి, పంచఫణ సర్పమువలె మహావేగముతో భూమిపై పడిపోయెను.
Verse 3
स मोघं कृतमात्मानं दृष्टवा पार्थेन कौरव: । उत्सृज्य सात्यकिं क्रोधाद् गर्हयामास पाण्डवम्
పార్థుడైన అర్జునునిచే తన యత్నము వ్యర్థమైందని చూచి, కౌరవుడైన భూరిశ్రవుడు క్రోధముతో సాత్యకిని విడిచి పాండవుడైన అర్జునుని దూషించెను.
Verse 4
(स विबाहुर्महाराज एकपक्ष इवाण्डज: । एकचक्रो रथो यद्धद् धरणीमास्थितो नृपः । उवाच पाण्डवं चैव सर्वक्षत्रस्थ शृण्वतः ।।
భూరిశ్రవుడు పలికెను—ఓ కౌంతేయా! నీవు నృశంసమైన కార్యమును చేసితివి. నేను నిన్ను చూడక, మరొకనితో యుద్ధములో నిమగ్నుడై ఉన్న వేళ నా భుజమును నీవు ఛేదించితివి.
Verse 5
कि नु वक्ष्यसि राजानं धर्मपुत्रं युधिष्ठिरम् । कि कुर्वाणो मया संख्ये हतो भूरिश्रवा रणे
ధర్మపుత్రుడైన రాజు యుధిష్ఠిరునికి నీవు ఏమని చెప్పెదవు? “భూరిశ్రవుడు మరొక కార్యములో నిమగ్నుడై ఉన్న వేళనే నేను అతనిని రణములో హతముచేసితిని” అని చెప్పెదవా?
Verse 6
इदमिन्द्रेण ते साक्षादुपदिष्टं महात्मना । अस्त्रं रुद्रेण वा पार्थ द्रोणेनाथ कृपेण वा,पार्थ! इस अस्त्र-विद्याका उपदेश तुम्हें साक्षात् महात्मा इन्द्रने दिया है, या रुद्र, द्रोण अथवा कृपाचार्यने?
పార్థా! ఈ అస్త్రవిద్యను నీకు సాక్షాత్తు మహాత్ముడైన ఇంద్రుడు ఉపదేశించాడా? లేక రుద్రుడా, ద్రోణుడా, లేదా కృపాచార్యుడా?
Verse 7
ननु नामास्त्रधर्मज्ञस्त्वं लोके5 भ्यधिक: परै: । सोथ्युध्यमानस्य कथं रणे प्रहृतवानसि
నీవు ఈ లోకంలో ఇతరులకన్నా అధికంగా అస్త్రధర్మాన్ని తెలిసినవాడని ప్రసిద్ధుడవు; మరి నీతో యుద్ధం చేయని వానిపై రణంలో నీవు ఎలా ప్రహరించావు?
Verse 8
न प्रमत्ताय भीताय विरथाय प्रयाचते । व्यसने वर्तमानाय प्रहरन्ति मनस्विन:,मनस्वी पुरुष असावधान, डरे हुए, रथहीन, प्राणों-की भिक्षा माँगनेवाले तथा संकटमें पड़े हुए मनुष्यपर प्रहार नहीं करते हैं
మనస్వులు అసావధానుడైనవానిపై, భయపడినవానిపై, రథహీనుడిపై, ప్రాణభిక్ష కోరువానిపై, లేదా విపత్తులో ఉన్నవానిపై ప్రహారం చేయరు.
Verse 9
इदं तु नीचाचरितमसत्पुरुषसेवितम् | कथमाचरितं पार्थ पापकर्म सुदुष्करम्,पार्थ! यह नीच पुरुषोंद्वारा आचरित और दुष्ट पुरुषोंद्वारा सेवित अत्यन्त दुष्कर पापकर्म तुमने कैसे किया?
పార్థా! ఇది నీచులు ఆచరించేది, దుష్టులు ఆశ్రయించేది; అతి దుష్కరమైన ఈ పాపకర్మను నీవు ఎలా ఆచరించావు?
Verse 10
आर्येण सुकरं त्वाहुरार्यकर्म धनंजय । अनार्यकर्म त्वार्येण सुदुष्करतमं भुवि
ధనంజయా! ఆర్యుడికి ఆర్యకర్మ చేయడం సులభమని అంటారు; కానీ అదే ఆర్యుడికి ఈ భూమిపై అనార్యకర్మ చేయడం అత్యంత దుష్కరం.
Verse 11
येषु येषु नरव्यात्र यत्र यत्र च वर्तते । आशु तच्छीलतामेति तदिदं त्वयि दृश्यते
హే నరవ్యాఘ్రా! మనిషి ఎక్కడెక్కడ నివసిస్తాడో, ఎవరి సహవాసంలో ఉంటాడో, త్వరలోనే వారి స్వభావం-ఆచారం అతనిలోకి వస్తుంది; అదే సత్యం నీలోనూ కనిపిస్తోంది, హే నరవ్యాఘ్రా।
Verse 12
कथं हि राजवंश्यस्त्वं कौरवेयो विशेषत: । क्षत्रधर्मादपक्रान्त: सुवृत्तश्नरितव्रत:
నీవు రాజవంశజుడవు; ప్రత్యేకంగా కౌరవకులంలో జన్మించి కూడా క్షత్రధర్మం నుండి ఎలా తప్పిపోయావు? హే నరశ్రేష్ఠా! నీ ఆచారం ఎంతో ఉత్తమమైనది.
Verse 13
इदं तु यदत्तिक्षुद्रं वार्ष्णेयार्थे कृतं त्वया । वासुदेवमतं नूनं नैतत् त्वय्युपपद्यते
కానీ వార్ష్ణేయుని (సాత్యకిని) కోసం నీవు చేసిన ఈ అత్యంత నీచకర్మ నిశ్చయంగా వాసుదేవపుత్రుడు శ్రీకృష్ణుని సలహా ప్రకారమే అయి ఉంటుంది; ఎందుకంటే ఇంత నీచమైన ఉద్దేశం నీకు తగదు.
Verse 14
को हि नाम प्रमत्ताय परेण सह युध्यते । ईदृशं व्यसन दद्यादू यो न कृष्णसखो भवेत्
అసావధానంగా ఉన్న యోధునితో ఎవరు యుద్ధం చేసి, అతనిపై ఇలాంటి విపత్తును కలిగిస్తారు? శ్రీకృష్ణుని మిత్రుడు కానివాడితో ఇలాంటి కార్యం సాధ్యం కాదు.
Verse 15
व्रात्या: संक्लिष्टकर्माण: प्रकृत्यैव च गर्लहिता: । वृष्ण्यन्धका: कथं पार्थ प्रमाणं भवता कृता:
హే పార్థా! వృష్ణులు మరియు అంధకులు వ్రాత్యులవలె, కలుషిత కర్మలతో కూడినవారు, స్వభావతఃనే నింద్యులు; అలాంటివారిని నీవు ప్రమాణంగా ఎలా స్వీకరించావు?
Verse 16
अर्जुन उवाच व्यक्त हि जीर्यमाणो<5पि बुद्धि जरयते नर:
అర్జునుడు పలికెను—ప్రభో! మనిషి వృద్ధుడవుతున్న కొద్దీ అతని బుద్ధి కూడా జీర్ణమై క్షీణిస్తుంది; ఇది స్పష్టమే. అందువల్ల మీరు ఇప్పుడే పలికిన మాటలన్నీ వ్యర్థం. మీరు ఇంద్రియనియంత అయిన హృషీకేశ శ్రీకృష్ణుని కూడా, నన్ను పాండుపుత్ర అర్జునుని కూడా తెలుసుకొని, అయినా మమ్మల్ని నిందిస్తున్నారు.
Verse 17
अनर्थकमिदं सर्व यत् त्वया व्यादह्वतं प्रभो । जानन्नेव हषीकेशं गर्हसे मां च पाण्डवम्
అర్జునుడు పలికెను—ప్రభో! మీరు పలికినదంతా నిరర్థకం. హృషీకేశుని తెలిసికొని, నన్ను పాండవ అర్జునుని తెలిసికొని కూడా మీరు మమ్మల్ని నిందిస్తున్నారు.
Verse 18
संग्रामाणां हि धर्मज्ञ: सर्वशास्त्रार्थपारग: । न चाधर्ममहं कुर्या जानंश्वैव हि मुहासे
నేను సంగ్రామధర్మాన్ని ఎరిగినవాడను; సమస్త శాస్త్రార్థాలలో పారంగతుడను. నేను అధర్మం చేయను; ఇది తెలిసికొని కూడా నీవు నా విషయమై మోహపడుతున్నావు.
Verse 19
युध्यन्ति क्षत्रिया: शत्रून् स्वै: स्वैः परिवृता नरा: । भ्रातृभि: पितृभि: पुत्रैस्तथा सम्बन्धिबान्धवै:
క్షత్రియులు తమ తమ వారిచే చుట్టుముట్టబడి శత్రువులతో యుద్ధం చేస్తారు—సోదరులు, తండ్రులు, కుమారులు, అలాగే బంధువులు-సంబంధులతో కూడి.
Verse 20
स कथं सात्यकिं शिष्यं सुखसम्बन्धमेव च,(निकृष्यमाणं तं दृष्टवा कथं शत्रुवशं गतम् । त्वया विकृष्यमाणं च दृष्टवानस्मि निष्क्रियम् ।।
సాత్యకి నా శిష్యుడు, నాకు సుఖప్రదమైన బంధువు కూడా. అతడు లాగబడుతూ శత్రువశమై నిశ్చేష్టుడై పడిపోయినదాన్ని చూసి నేను అతనిని ఎలా వదిలివేయగలను? నీవే అతనిని లాగుతున్నావని నేను స్వయంగా చూశాను; అతడు అసహాయుడై కదలకుండాపోయాడు. నా కోసమే అతడు విడువలేని ప్రాణాలపై మమకారాన్నికూడా విడిచి యుద్ధం చేస్తున్నాడు; రణోన్మత్తుడైన సాత్యకి యుద్ధభూమిలో నా కుడి భుజంలాంటివాడు. నీ చేతుల్లో అతడు బాధపడుతుండగా నేను ఎలా నిర్లక్ష్యం చేయగలను?
Verse 21
अस्मदर्थ च युध्यन्तं त्यक्त्वा प्राणान् सुदुस्त्यजान् । मम बाहुं रणे राजन् दक्षिण युद्धदुर्मदम्,(निकृष्यमाणं तं दृष्टवा कथं शत्रुवशं गतम् । त्वया विकृष्यमाणं च दृष्टवानस्मि निष्क्रियम् ।।
అర్జునుడు అన్నాడు— నా కోసమే సాత్యకి, విడిచిపెట్టడం అత్యంత కష్టమైన ప్రాణాసక్తినికూడా త్యజించి యుద్ధం చేస్తున్నాడు. రాజా, రణోన్మాదంలో అతడు యుద్ధభూమిలో నా కుడి భుజంలాంటివాడు. నీవు అతడిని లాగుతూ, శత్రువశమై నిశ్చేష్టుడై పడిపోయినట్లు చూసి, అతని బాధను నేను ఎలా ఉపేక్షించగలను?
Verse 22
न चात्मा रक्षितव्यो वै राजन् रणगतेन हि । यो यस्य युज्यते<र्थेषु स वै रक्ष्यो नराधिप
రాజా, యుద్ధభూమిలో ప్రవేశించినవాడికి కేవలం తన రక్షణనే ఆలోచించడం తగదు. నరాధిపా, ఎవడు ఎవరి కార్యం, ప్రయోజనంలో నిమగ్నుడై ఉంటాడో, అతడు ఆ వ్యక్తిచేతనే తప్పక రక్షింపబడవలసినవాడు.
Verse 23
तै रक्ष्यममाणै: स नृपो रक्षितव्यो महामृधे । यद्यहं सात्यकिं पश्ये वध्यमानं महारणे
ఇలాగే రక్షింపబడే సుహృదులకూ మహాసమరంలో తమ రాజును రక్షించడం కర్తవ్యమే. ఈ మహాయుద్ధంలో నా కళ్లముందే సాత్యకి వధింపబడుతున్నాడని నేను చూశానంటే, అతని వియోగశోకం నాకు అనర్థకరమైన పాపంలా భారమయ్యేది. అందుకే నేను అతడిని రక్షించాను—అయితే నీవు నాపై ఎందుకు కోపపడుతున్నావు?
Verse 24
ततस्तस्य वियोगेन पाप॑ मेडनर्थतो भवेत् | रक्षितश्न मया यस्मात् तस्मात् क्रुध्यसि कि मयि
అప్పుడు అతని వియోగం వల్ల నాకు అనర్థకరమైన పాపం కలిగేది. నేను అతడిని రక్షించాను కాబట్టి, అదే కారణంగా నీవు నాపై ఎందుకు కోపపడుతున్నావు?
Verse 25
यच्च मे गर्हसे राजन्नन्येन सह संगतम् | अहं त्वया विनिकृतस्तत्र मे बुद्धिविभ्रम:
రాజా, ‘నీవు మరొకరితో యుద్ధంలో నిమగ్నుడై ఉండగా, నేను నీతో మోసం చేశాను’ అని నన్ను నిందిస్తున్నావు; నీ ఆ ఆరోపణ నా బుద్ధిని గందరగోళంలో పడేసింది.
Verse 26
कवचं धुन्वतस्तुभ्यं रथं चारोहत: स्वयम् । धनुर्ज्या कर्षतश्चैव युध्यतः सह शत्रुभि:
అర్జునుడు అన్నాడు—నీవే కవచాన్ని కదిలిస్తూ స్వయంగా రథమెక్కి, ధనుస్సు జ్యాను లాగి, శత్రుసమూహమధ్యలో యుద్ధం చేసితివి. రథాలు, గజాలు, అశ్వారోహులు, పదాతులు కిటకిటలాడే ఆ గంభీర సైన్యసముద్రంలో—ఇరు పక్షాల సమాగమమైన వీరులు పరస్పరం ఘోరంగా పోరాడుతున్న వేళ—ఇది ఒక వీరుడు ఒక వీరుడితో చేసిన ‘ఏకయుద్ధం’ అని ఎలా చెప్పగలం, యుద్ధం చుట్టూ ఉన్న కలకలం నుండి వేరుగా జరిగినట్లు?
Verse 27
एवं रथगजाकीर्णे हयपत्तिसमाकुले । सिंहनादोद्धतरवे गम्भीरे सैन्यसागरे
అర్జునుడు అన్నాడు—రథగజాలతో నిండిన, అశ్వారోహులు పదాతులతో కిటకిటలాడే, సింహనాదసమానమైన యుద్ధఘోషల భయంకర గర్జనతో ఉప్పొంగే ఆ గంభీర సైన్యసముద్రంలో—ఇరు పక్షాల సమాగత వీరులు పరస్పరం ఘోరంగా సంహరిస్తున్న వేళ—నీవు సాత్వతుడైన సాత్యకితో ప్రత్యక్షంగా ఎదురుపడ్డావు. అటువంటి తుముల యుద్ధంలో ఇది ‘ఒకడు ఒకడితో’ జరిగిన ఏకయుద్ధమని ఎలా చెప్పగలం?
Verse 28
स्वै: परैश्न समेतेभ्य: सात्वतेन च संगमे । एकस्यैकेन हि कथं संग्राम: सम्भविष्यति
అర్జునుడు అన్నాడు—స్వజనులు, శత్రువులు అందరూ సమాగమమైన ఆ సంగ్రామంలో, నీవు సాత్వతుడైన సాత్యకిని కూడా ఎదుర్కొన్నప్పుడు, ‘ఒకడు ఒకడితో’ యుద్ధమని ఎలా చెప్పగలం? అనేకులు కలిసిన ఆ రణకోలాహలంలో ‘ఏకద్వంద్వం’ అనే మాట యుక్తం కాదు.
Verse 29
बहुभि: सह संगम्य निर्जित्य च महारथान् | श्रान्तश्न श्रान्तवाहश्न विमना: शस्त्रपीडित:
అర్జునుడు అన్నాడు—అనేక యోధులతో పోరాడి, ఎన్నో మహారథులను జయించిన తరువాత సాత్యకి అలసిపోయాడు. అతని గుర్రాలు కూడా శ్రమతో క్షీణించాయి; ఆయుధాఘాతాలతో బాధపడుతూ అతడు నిరుత్సాహంగా, దిగులుగా మారాడు.
Verse 30
ईदृशं सात्यकिं संख्ये निर्जित्य च महारथम् । अधिकत्वं विजानीषे स्ववीर्यवशमागतम्
అర్జునుడు అన్నాడు—యుద్ధంలో ఇలాంటి స్థితిలో ఉన్న మహారథి సాత్యకిని జయించి, నీవు నిన్ను అధికుడిగా భావిస్తున్నావు; అతడు నీ పరాక్రమబలంతోనే వశమయ్యాడని అనుకుంటున్నావు.
Verse 31
यदिच्छसि शिरश्नलास्य असिना हन्तुमाहवे | तथा कृच्छूगतं चैव सात्यकिं क: क्षमिष्यति,इसलिये तुम युद्धस्थलमें तलवारसे उसका सिर काट लेना चाहते थे। सात्यकिको वैसे संकटमें देखकर मेरे पक्षका कौन वीर सहन करेगा?
నీవు నిజంగా యుద్ధంలో ఖడ్గంతో అతని శిరస్సు నరికివేసి సంహరించాలనుకున్నావంటే, అటువంటి ఆపదలో పడిన సాత్యకిని చూసి మా పక్షంలోని ఏ వీరుడు సహించగలడు?
Verse 32
त्वं वै विगर्हयात्मानमात्मानं यो न रक्षसि । कथं करिष्यसे वीर यो वा त्वां संश्रयेज्जन:
నీవు నిజంగా నీకే నింద తెచ్చుకుంటున్నావు—నీ స్వరక్షణ కూడా చేయలేనివాడివి. ఓ వీరా! మరి నీ ఆశ్రయానికి వచ్చే వానిని నీవు ఎలా కాపాడగలవు?
Verse 33
संजय उवाच एवमुक्तो महाबाहुर्यूपकेतुर्महायशा: । युयुधानं समुत्सृज्य रणे प्रायमुपाविशत्
సంజయుడు అన్నాడు—రాజా! అర్జునుడు అలా పలికిన వెంటనే యూపచిహ్నధ్వజుడైన మహాయశస్వి మహాబాహు భూరిశ్రవుడు యుయుధానుడు (సాత్యకి)ని విడిచి, యుద్ధభూమిలోనే ప్రాయ—ఆమరణ ఉపవాస వ్రతం—చేసి కూర్చున్నాడు.
Verse 34
शरानास्तीर्य सव्येन पाणिना पुण्यलक्षण: । यियासुर्ब्रह्य लोकाय प्राणान् प्राणेष्वधाजुहोत्
పుణ్యలక్షణుడైన భూరిశ్రవుడు ఎడమ చేతితో బాణాలను పరచి, బ్రహ్మలోకానికి వెళ్లాలనే ఆకాంక్షతో, ప్రాణాయామం ద్వారా ప్రాణాలను ప్రాణాల్లోనే హోమం చేశాడు.
Verse 35
सूर्य चक्षु: समाधाय प्रसन्न सलिले मन: । ध्यायन् महोपनिषदं योगयुक्तो5भवन्मुनि:
అతడు చూపును సూర్యునిపై నిలిపి, ప్రశాంతమైన మనస్సును స్వచ్ఛమైన జలంలో సమాధానపరిచాడు; మహోపనిషత్తుల్లో ప్రతిపాదిత పరబ్రహ్మాన్ని ధ్యానిస్తూ, యోగయుక్త మునిగా అయ్యాడు.
Verse 36
ततः स सर्वसेनायां जन: कृष्णधनंजयौ । गर्हयामास तं॑ चापि शशंस पुरुषर्षभम्,तदनन्तर सारी कौरव-सेनाके लोग श्रीकृष्ण और अर्जुनकी निन्दा तथा नरश्रेष्ठ भूरिश्रवाकी प्रशंसा करने लगे
అప్పుడు సమస్త సేనలోని జనులు శ్రీకృష్ణుడు మరియు ధనంజయుడు (అర్జునుడు)లను నిందించసాగారు; మరోవైపు ఆ నరశ్రేష్ఠుని ప్రశంసించసాగారు।
Verse 37
निन्द्यमानौ तथा कृष्णौ नोचतु: किंचिदप्रियम् । ततः प्रशस्यमानश्नव नाहृष्यद् यूपकेतन:
ఇలా నిందింపబడినప్పటికీ ఆ ఇద్దరు కృష్ణులు (శ్రీకృష్ణుడు, అర్జునుడు) ఏ అప్రియ వాక్యమూ పలకలేదు; అలాగే ప్రశంసింపబడినప్పటికీ యూపకేతనుడు (భూరిశ్రవుడు) హర్షించలేదు।
Verse 38
उनके द्वारा निन्दित होनेपर भी श्रीकृष्ण और अर्जुनने कोई अप्रिय बात नहीं कही तथा प्रशंसित होनेपर भी यूपकेतु भूरिश्रवाने हर्ष नहीं प्रकट किया ।।
వారిచే నిందింపబడినప్పటికీ శ్రీకృష్ణుడు, అర్జునుడు ఏ అప్రియ మాటనూ పలకలేదు; ప్రశంసింపబడినప్పటికీ యూపకేతు భూరిశ్రవుడు హర్షం చూపలేదు। అయితే రాజా! మీ కుమారులు కూడా భూరిశ్రవుడిలా నిందా వాక్యాలు పలకసాగినప్పుడు, ధనంజయుడు (అర్జునుడు) వారి మాటలనూ భూరిశ్రవుడి మాటలనూ మనసులో సహించలేకపోయాడు।
Verse 39
असंक्रुद्धमना वाच: स्मारयन्निव भारत | उवाच पाण्डुतनय: साक्षेपमिव फाल्गुन:
భారతా! పాండుతనయుడు ఫాల్గునుడు (అర్జునుడు) మనస్సులో క్రోధం లేకుండానే, పూర్వ విషయాలను గుర్తుచేస్తున్నట్లుగా, కౌరవులపై ఆక్షేపం చేస్తున్నట్లుగా పలికాడు।
Verse 40
मम सर्वेडपि राजानो जानन्त्येव महाव्रतम् । न शक्यो मामको हन्तुं यो मे स्थादू बाणगोचरे
“సర్వ రాజులకూ నా ఈ మహావ్రతం తెలిసినదే—నా బాణాల పరిధిలో నా స్వజనుడు ఉన్నంతవరకు, ఏ శత్రువూ అతనిని సంహరించలేడు.”
Verse 41
यूपकेतो निरीक्ष्यैतन्न मार्महसि गर्लितुम् न हि धर्ममविज्ञाय युक्त गर्हयितुं परम्
సంజయుడు అన్నాడు— “ఓ యూపకేతూ! ఈ విషయాన్ని పరిశీలించి నన్ను నిందించకుము. ధర్మతత్త్వం తెలియక ఇతరుణ్ని దూషించడం యుక్తం కాదు.”
Verse 42
आत्तशस्त्रस्य हि रणे वृष्णिवीरं जिघांसत: । यदहं बाहुमच्छैत्सं न स धर्मो विगर्हित:
సంజయుడు అన్నాడు— “యుద్ధరంగంలో ఆయుధం చేతబట్టి నీవు వృష్ణివీరుడు సాత్యకిని సంహరించదలచితివి. ఆ సమయంలో నేను నీ భుజాన్ని కోసినది నిందనీయం కాదు; శరణాగతుని రక్షించుటకై చేసిన ధర్మ్యకార్యం.”
Verse 43
न्यस्तशस्त्रस्य बालस्य विरथस्य विवर्मण: । अभिमन्योर्व॑धं तात धार्मिक: को नु पूजयेत्
సంజయుడు అన్నాడు— “తాతా! బాలుడు అభిమన్యుడు ఆయుధాలు విడిచివేసి, రథం లేక, కవచం లేక ఉన్నప్పుడు, అట్టి స్థితిలో అతని వధను ఏ ధర్మాత్ముడు ప్రశంసించగలడు?”
Verse 44
(दुर्योधनस्य क्षुद्रस्यथ न प्रमाणेडवतिष्ठत: । सौमदत्तेरव॑ध: साधु: स वै साहाय्यकारिण: ।।
అర్జునుడు అన్నాడు— “శాస్త్రోక్త మర్యాదలో నిలువని ఆ క్షుద్రుడు దుర్యోధనునికి సహాయపడిన సోమదత్తపుత్రుడు భూరిశ్రవుడు ఈ విధంగా హతుడవడం సముచితమే. ప్రాణాపాయం వచ్చినప్పుడు నా వారిని రక్షించుట నా దృఢనిశ్చయం—ప్రత్యక్షంగా నా కళ్లముందే పడిపోతున్న వీరులను మరింతగా. కురు వంశ మహాత్ముడు భూరిశ్రవుడు సాత్యకిని తన వశంలోకి తెచ్చుకున్నాడు; అందుకే నా ప్రతిజ్ఞను కాపాడుటకై నేను ఈ కార్యం చేశాను।” సంజయుడు అన్నాడు— “రాజా! అప్పుడు పార్ధుడు కరుణతో కదిలి, శోకంతో బాధపడి, అనేక విషయాలు మనసులో తలచి, మళ్లీ కురు భూరిశ్రవునితో ఇలా అన్నాడు— ‘ధిక్కారము ఆ క్షాత్రధర్మానికి; దాని వల్ల నీవు—పురుషేశ్వరుడవు, శరణ్యుడవు, శరణప్రదుడవు—ఇలాంటి స్థితికి వచ్చితివి. ముందుగా ప్రతిజ్ఞ లేకపోతే, నేడు నా వంటి పురుషోత్తముడు నీ వంటి గురువుపై దెబ్బకొట్టగలడా?’ ఇలా పలికిన పార్ధుని మాటలు విని భూరిశ్రవుడు తలతో నేలను తాకి, ఎడమ చేతితో తన కుడి భుజాన్ని ఎత్తి అర్జునుని వైపు విసిరివేశాడు।”
Verse 45
एतत् पार्थस्य तु वचस्तत: श्र॒ुत्वा महाद्युति: । यूपकेतुर्महाराज तूष्णीमासीदवाड्मुख:,महाराज! पार्थकी उपर्युक्त बात सुनकर यूप-चिह्लित ध्वजावाले महातेजस्वी भूरिश्रवा नीचे मुँह किये मौन रह गये
మహారాజా! పార్ధుని ఈ మాటలు విని యూపకేతువు—మహాతేజస్సు గల భూరిశ్రవుడు—ముఖం వంచి మౌనంగా నిలిచాడు.
Verse 46
अर्जुन उवाच या प्रीतिर्थर्मराजे मे भीमे च बलिनां वरे । नकुले सहदेवे च सा मे त्वयि शलाग्रज
అర్జునుడు పలికెను—ధర్మరాజు యుధిష్ఠిరుని పట్ల, బలవంతులలో శ్రేష్ఠుడైన భీముని పట్ల, అలాగే నకుల-సహదేవుల పట్ల నాకు ఉన్న ప్రేమ, హే శాలాగ్రజా! అదే ప్రేమ నీ పట్ల కూడా నాకు ఉంది. యుద్ధాగ్నిలోనూ నేను బంధుత్వసమ గౌరవాన్ని, క్షత్రియమర్యాద బంధాలను అంగీకరిస్తాను.
Verse 47
मया त्वं समनुज्ञात: कृष्णेन च महात्मना । गच्छ पुण्यकृताललोकान् शिबिरौशीनरो यथा,मैं और महात्मा भगवान् श्रीकृष्ण आपको यह आज्ञा देते हैं कि आप उशीनरपुत्र शिबिके समान पुण्यात्मा पुरुषोंके लोकोंमे जायेँ
అర్జునుడు పలికెను—నేను మరియు మహాత్ముడైన శ్రీకృష్ణుడు నీకు అనుమతి ఇచ్చాము. ఇప్పుడు నీవు పుణ్యకర్ములు పొందే లోకాలకు వెళ్లు—ఉశీనరపుత్రుడు శిబి వలె.
Verse 48
वासुदेव उवाच ये लोका मम विमला: सकृद् विभाता ब्रह्माद्ये: सुरवृषभैरपीष्यमाणा: । तान् क्षिप्रं ब्रज सतताग्निहोत्रयाजिन् मत्तुल्यो भव गरुडोत्तमाड्यान:
వాసుదేవుడు పలికెను—హే నిరంతర అగ్నిహోత్రయాజకా! నా లోకాలు నిర్మలమైనవి, నిత్యప్రకాశమయమైనవి; బ్రహ్మాది దేవేశ్వరులు, దేవశ్రేష్ఠులు కూడా వాటిని పొందాలని ఎల్లప్పుడూ ఆకాంక్షిస్తారు. నీవు త్వరగా ఆ లోకాలకు వెళ్లు; నాతో సమానుడవు—ఉత్తమ గరుడుని పీఠంపై ఆసీనుడై విహరించువాడవు.
Verse 49
संजय उवाच उत्थित: स तु शैनेयो विमुक्त: सौमदत्तिना । खड्गमादाय चिच्छित्सु: शिरस्तस्य महात्मन:
సంజయుడు పలికెను—రాజా! సౌమదత్తుడు శైనేయుడైన సాత్యకిని విడిచిపెట్టిన వెంటనే అతడు లేచి నిలబడ్డాడు. ఆపై ఖడ్గాన్ని తీసుకొని ఆ మహాత్ముని శిరస్సును ఛేదించుటకు సంకల్పించాడు.
Verse 50
निहतं पाण्डुपुत्रेण प्रसक्त भूरिदक्षिणम् इयेष सात्यकिह्न्तुं शलाग्रजमकल्मषम्
సంజయుడు పలికెను—పాండుపుత్రునిచేత యుద్ధంలో నిమగ్నుడైన భూరిదక్షిణుడు హతుడైనప్పుడు, శాలాగ్రజుడైన నిర్మలయోధుడు (భూరిశ్రవుడు) సాత్యకిని సంహరించుటకు ఉద్ద్యోగించాడు.
Verse 51
निकृत्तभुजमासीनं छिन्नहस्तमिव द्विपम् । शलके बड़े भाई प्रचुर दक्षिणा देनेवाले भूरिश्रवा सर्वथा निष्पाप थे। पाण्डुपुत्र अर्जुनने उनकी बाँह काटकर उनका वध-सा ही कर दिया था और इसीलिये वे आमरण अनशनका निश्चय लेकर ध्यान आदि अन्य कार्योमें आसक्त हो गये थे। उस अवस्थामें सात्यकिने बाँह कट जानेसे सूँड़ कटे हाथीके समान बैठे हुए भूरिश्रवाको मार डालनेकी इच्छा की || ५०६ || क्रोशतां सर्वसैन्यानां निन्द्यमान: सुदुर्मना:
సంజయుడు పలికెను— భుజం తెగిన భూరిశ్రవుడు యుద్ధభూమిలో తొండం కోసిన ఏనుగులా కూర్చుండెను. సమస్త సైన్యం కేకలు వేస్తూ ఆ కార్యాన్ని నిందించెను; కాని సాత్యకికి మనస్సు క్రోధంతో మసకబారిపోయి అతన్ని చంపాలనే ఉద్దేశంతో ముందుకు సాగెను. కృష్ణుడు, అర్జునుడు మరియు ఇరుపక్షాల అనేక మహావీరులు అతన్ని ఆప ప్రయత్నించినా, సాత్యకి సమస్త సేనల ఆర్తనాదాన్ని లెక్కచేయక, నిరాయుధుడైన వ్రతధారీ భూరిశ్రవుని వధించెను—ఇది ధర్మవిరుద్ధమని విస్తృతంగా నిందింపబడెను।
Verse 52
वार्यमाण: स कृष्णेन पार्थेन च महात्मना । भीमेन चक्ररक्षाभ्याम श्वत्थाम्ना कृपेण च
సంజయుడు పలికెను— కృష్ణుడు, మహాత్ముడు పార్థుడు (అర్జునుడు), భీముడు, రథచక్రరక్షకులైన యుధామన్యు–ఉత్తమౌజులు, అశ్వత్థామ, కృప—ఇవన్నీ అతన్ని ఆపినా అతడు నిలువలేదు. ఇది యుద్ధధర్మంలోని ఘోర సంకటాన్ని చూపింది: మహావీరులు సంయమాన్ని బోధించినా, క్రోధవేగం మరియు జనాక్రోశం యోధుణ్ని నింద్యకర్మ వైపు తోసివేస్తాయి—ప్రత్యేకించి ఎదుట వ్రతస్థుడై బలహీనుడైన శత్రువు ఉన్నప్పుడు।
Verse 53
कर्णेन वृषसेनेन सैन्धवेन तथैव च । विक्रोशतां च सैन्यानामवधीत् तं धृतव्रतम्
సంజయుడు పలికెను— కర్ణుడు, వృషసేనుడు, సైంధవుడైన జయద్రథుడు నిరసించినా, సైన్యాలు కేకలు వేస్తున్నా, సాత్యకి ఆ ధృతవ్రతుడైన భూరిశ్రవుని వధించెను. యుద్ధభూమిలో అందరూ చూశారు—క్రోధవేగం ధర్మబంధనాన్నికూడా ఎలా తెంచివేస్తుందో।
Verse 54
प्रायोपविष्टाय रणे पार्थेन छिन्नबाहवे । सात्यकि: कौरवेयाय खड्गेनापाहरच्छिर:
సంజయుడు పలికెను— యుద్ధంలో పార్థుడు (అర్జునుడు) భుజం కోసిన భూరిశ్రవుడు ప్రాయోపవేశం (మరణాంత ఉపవాసవ్రతం) తీసుకొని కూర్చుండగా, సాత్యకి ఖడ్గప్రహారంతో అతని శిరస్సును తెగదెంపాడు. మరణవ్రతస్థుడైన శత్రువును చంపడం రణధర్మ సరిహద్దులపై తీవ్రమైన ప్రశ్నగా నిలిచింది।
Verse 55
-7““«मन्धनी0 ५ पी एक /ि ” कक कक * ब्की . नाभ्यनन्दन्त सैन्यानि सात्यकिं तेन कर्मणा । अर्जुनेन हतं॑ पूर्व यज्जघान कुरूद्गबहम्
సంజయుడు పలికెను— ఆ కార్యానికి సైన్యాలు సాత్యకిని అభినందించలేదు; ఎందుకంటే అతడు కురువులలో శ్రేష్ఠుడైన భూరిశ్రవుని—అర్జునుడు ముందే హతప్రాయుడిని చేసినవాడిని—మళ్లీ వధించాడు. అందుచేత అది విజయలాభంగా కాక, నింద్యకర్మగా భావించబడింది।
Verse 56
सहस्राक्षसमं चैव सिद्धचारणमानवा: । भूरिश्रवसमालोक्य युद्धे प्रायगतं हतम्
సంజయుడు పలికెను—యుద్ధంలో ప్రాయమరణస్థితికి చేరి హతుడైన భూరిశ్రవసుని చూచి సిద్ధులు, చారణులు, మనుష్యులు, ఇంద్రసమానులైన దేవగణములు కూడ ఆశ్చర్యముతో తిలకించిరి.
Verse 57
पक्षवादांश्व सुबहून् प्रावदंस्तव सैनिका:
సంజయుడు పలికెను—మీ సైనికులు సాత్యకి పక్షమునూ ప్రతిపక్షమునూ అనేక వాదములు చెప్పిరి. చివరకు వారు ఇలా అన్నారు—“ఇందులో సాత్యకికి దోషము లేదు; విధి అట్లే. కనుక హృదయములో కోపమును నిలుపకుడి; కోపమే మనుష్యులకు అత్యంత దుఃఖదాయకము.”
Verse 58
न वार्ष्णेयस्यापराधो भवितव्यं हि तत् तथा । तस्मान्मन्युर्न व: कार्य: क्रोधो दुः:खतरो नृणाम्
సంజయుడు పలికెను—“వార్ష్ణేయుడైన సాత్యకికి ఇందులో అపరాధము లేదు; అట్లే జరగవలసి ఉండెను. కనుక మీకు రోషము తగదు; ఎందుకంటే కోపము మనుష్యులకు మరింత దుఃఖదాయకము.”
Verse 59
हन्तव्यश्वैव वीरेण नात्र कार्या विचारणा । विहितो हास्य धात्रैव मृत्यु: सात्यकिराहवे
సంజయుడు పలికెను—“ఆ వీరునిచేతనే అతడు హతుడగవలసినవాడు; ఇందులో విచారణకు చోటు లేదు. ధాతనే యుద్ధరంగములో అతనికి మరణాన్ని విధించాడు.”
Verse 60
सात्यकिरुवाच न हन्तव्यो न हन्तव्य इति यन्मां प्रभाषत । धर्मवादैरधर्मिष्ठा धर्मकज्चुकमास्थिता:
సాత్యకి పలికెను—“ధర్మవాదములు పలుకుచూ, అధర్మపరాయణులై, ధర్మకంచుకమును ధరించిన పాపాత్ములారా! మీరు నన్ను పదేపదే ‘చంపవద్దు, చంపవద్దు’ అని పలుకుచున్నారు; నా సమాధానము వినుడి.”
Verse 61
यदा बाल: सुभद्राया: सुतः शस्त्रविना कृत: । युष्माभिनििहतो युद्धे तदा धर्म: क्व वो गत:
సంజయుడు అన్నాడు—సుభద్ర కుమారుడైన బాలుడు అభిమన్యువును యుద్ధంలో ఆయుధరహితుడిగా చేసి మీరు చంపినప్పుడు, అప్పుడు మీ ధర్మం ఎక్కడికి పోయింది?
Verse 62
मया त्वेतत् प्रतिज्ञातं क्षेपे कस्मिंश्षिदेव हि । यो मां निष्पिष्य संग्रामे जीवन् हन्यात् पदा रुषा
సంజయుడు అన్నాడు—నేను నిజంగా ఈ ప్రతిజ్ఞ చేశాను—ఏదో ఒక సందర్భంలో—యుద్ధంలో నన్ను నలిపి కూడా జీవించి ఉండి, కోపంతో పాదంతో నన్ను కొట్టేవాడు…
Verse 63
चेष्टमानं प्रतीघाते सभुजं मां सचक्षुष:
సంజయుడు అన్నాడు—నా భుజాలు ఇంకా ఉన్నాయి; నాపై చేసిన ఆఘాతానికి ప్రతిఘాతం చేయడానికి నేను నిరంతరం ప్రయత్నిస్తూ వచ్చాను. అయినా కళ్లుండి కూడా మీరు నన్ను మృతుడిగా భావిస్తే, అది మీ బుద్ధి మందత్వాన్నే చూపుతుంది. కురుశ్రేష్ఠ వీరులారా! భూరిశ్రవుణ్ణి వధించి నేను ప్రతీకారం తీర్చుకున్నాను; నా దృష్టిలో అది పూర్తిగా సముచితమే.
Verse 64
मन्यध्वं मृत इत्येवमेतद् वो बुद्धिलाघवम् । युक्तो हास्य प्रतीघात: कृतो मे कुरुपुड्रवा:
సంజయుడు అన్నాడు—మీరు ‘ఇతడు నిశ్చయంగా మృతుడు’ అని భావిస్తే, అది మీ తీర్పు పైపొరతనమే. కురుపుంగవులారా! ఇక్కడ ప్రతిఘాతం సముచితమే; నేను న్యాయంగా ప్రతీకారం తీర్చుకున్నాను.
Verse 65
यत् तु पार्थन मां दृष्टवा प्रतिज्ञामभिरक्षता | सखडूगो<स्य हतो बाहुरेतेनैवास्मि वज्चित:
కానీ పార్థుడు (అర్జునుడు) నన్ను సంకటంలో చూసి తన ప్రతిజ్ఞను కాపాడుతూ భూరిశ్రవుని ఖడ్గంతో కూడిన భుజాన్ని కోసివేశాడు. ఆ కార్యం వల్లనే భూరిశ్రవుణ్ణి నేనే వధించిన కీర్తి నుండి నేను వంచితుడనయ్యాను.
Verse 66
भवितव्यं हि यद् भावि दैवं चेष्टयतीव च । सो<यं हतो विमर्देडस्मिन् किमत्राधर्मचेष्टितम्
జరగవలసినదే జరుగుతుంది; దైవమూ దానికి అనుగుణంగా కార్యాలను ప్రేరేపిస్తున్నట్లే. ఆ విధి ప్రకారమే ఈ సమరంలో భూరిశ్రవుడు హతుడయ్యాడు. మరి ఇందులో అధర్మచేష్ట ఏముంది?
Verse 67
अपि चायं पुरा गीत: श्लोको वाल्मीकिना भुवि । न हन्तव्या: स्त्रिय इति यद् ब्रवीषि प्लवड्भम
ఇంకా, ఈ భూమిపై పూర్వకాలంలో మహర్షి వాల్మీకి ఈ శ్లోకాన్ని పాడాడు—“స్త్రీలను హతమార్చకూడదు.” ఓ ప్లవంగమా! నీవు అలా అంటున్నావు కదా—
Verse 68
सर्वकालं मनुष्येण व्यवसायवता सदा । पीडाकरममित्राणां यत् स्यात् कर्तव्यमेव तत्
దృఢనిశ్చయంతో ప్రయత్నించే మనిషికి సర్వకాలమూ శత్రువులకు బాధ కలిగించేది ఏ కార్యమో, అదే చేయవలసిన కర్తవ్యమని భావించబడుతుంది.
Verse 69
संजय उवाच एवमुक्ते महाराज सर्वे कौरवपुड्रवा: । न सम किंचिदभाषन्त मनसा समपूजयन्
సంజయుడు అన్నాడు—మహారాజా! ఇలా చెప్పబడినప్పుడు కౌరవులలో శ్రేష్ఠులందరూ ఏ మాటా పలకలేదు; మనసులోనే అతనిని గౌరవించి ప్రశంసించారు.
Verse 70
मन्त्राभिपूतस्य महाध्वरेषु यशस्विनो भूरिसहस्रदस्य च । मुनेरिवारण्यगतस्य तस्य न तत्र कश्चिद् वधमभ्यनन्दत
మహాధ్వరాలలో మంత్రాభిషేకంతో పవిత్రుడైన, యజ్ఞాలలో వేలాది దానాలు ఇచ్చి యశస్సు పొందిన, అరణ్యవాసి మునిలా అక్కడ కూర్చున్న ఆ భూరిశ్రవుని వధాన్ని అక్కడ ఎవ్వరూ అభినందించలేదు.
Verse 71
वर देनेवाले भूरिश्रवाका नीले केशोंसे अलंकृत तथा कबूतरके समान लाल नेत्रोंवाला वह कटा हुआ सिर ऐसा जान पड़ता था, मानो अश्वमेधके मेध्य अश्वका कटा हुआ मस्तक अग्निकुण्डके भीतर रखा गया हो
సంజయుడు పలికెను—వరదాత భూరిశ్రవుని ఆ ఛిన్న శిరస్సు, నీలకేశాలతో అలంకృతమై, పావురంలాంటి ఎర్రని కళ్లతో, అశ్వమేధయజ్ఞంలోని మేధ్య అశ్వపు కత్తిరించిన తల అగ్నికుండంలో ఉంచినట్లుగా కనిపించింది।
Verse 72
स तेजसा शस्त्रकृतेन पूतो महाहवे देहवरं विसृज्य । आक्रामदूर्ध्व वरदो वराहों व्यावृत्त्य धर्मेण परेण रोदसी
ఆ మహాయుద్ధంలో శస్త్రతేజస్సుతో పవిత్రుడై అతడు తన ఉత్తమ దేహాన్ని విడిచెను. వరదాతుడూ వరానికి యోగ్యుడైన భూరిశ్రవుడు పరమధర్మబలంతో భూమ్యాకాశాలను దాటి ఊర్ధ్వలోకానికి आरोహించాడు.
Verse 73
सुनीलकेशं वरदस्य तस्य शूरस्य पारावतलोहिताक्षम् | अश्वस्य मेध्यस्य शिरो निकृत्तं न्यस्तं हविर्धानमिवान्तरेण
సంజయుడు పలికెను—ఆ శూరుడైన వరదాత భూరిశ్రవుని నీలకేశయుతమైన, పావురంలాంటి ఎర్రని కళ్లుగల శిరస్సు, మేధ్య అశ్వపు కత్తిరించిన తల వలె వేరుగా ఉంచబడింది—హవిర్ధానంలో హవ్యం ఉంచినట్లుగా.
Verse 143
इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि जयद्रथवधपर्वणि भूरिश्रवोवधे त्रिचत्वारिंशदधिकशततमो< ध्याय:
ఇట్లు శ్రీమహాభారత ద్రోణపర్వములో జయద్రథవధపర్వాంతర్గత భూరిశ్రవోవధప్రసంగమునకు చెందిన నూట నలభై మూడు వ అధ్యాయము సమాప్తమైంది।
Verse 153
एवमुक्तो रणे पार्थों भूरिश्रवसमब्रवीत् | रणभूमिमें भूरिश्रवाके ऐसा कहनेपर अर्जुनने उससे कहा
రణసమరంలో ఇలా పలికిన తరువాత పార్థుడు (అర్జునుడు) భూరిశ్రవునితో ఇలా అన్నాడు।
Verse 196
वयस्यैरथ मित्रैश्व ते च बाहुं समाश्रिता: । क्षत्रियलोग अपने-अपने भाई
అర్జునుడు అన్నాడు— తమ తమ అన్నదమ్ములు, తండ్రులు, కుమారులు, బంధువులు, కులబంధువులు, సమవయస్క సహచరులు మరియు మిత్రులతో చుట్టుముట్టబడి క్షత్రియులు శత్రువులతో యుద్ధానికి దిగుతారు. అయితే వారందరూ ఆ శ్రేష్ఠ యోధుని భుజబలాన్నే ఆశ్రయించి, అతని పరాక్రమాన్నే ఆధారంగా చేసుకుంటారు.
Verse 563
अपूजयन्त त॑ देवा विस्मितास्ते5स्य कर्मभि: । युद्धमें प्रायोपवेशन करनेवाले
సంజయుడు అన్నాడు— అతని కార్యాలను చూసి ఆశ్చర్యపడ్డ దేవతలు అతనిని పూజించి గౌరవించారు. యుద్ధభూమిలో ప్రాయోపవేశం (మరణవ్రత ఉపవాసం) స్వీకరించిన ఇంద్రసమాన పరాక్రమశాలి భూరిశ్రవుడు హతుడైనదాన్ని చూసి సిద్ధులు, చారణులు, మనుష్యులు మరియు దేవతలు అతని గుణాలను స్తుతించారు; ఎందుకంటే అతని మహత్తర ఆచరణ వైభవం వారిని విస్మయానికి గురి చేసింది.
Verse 623
स मे वध्यो भवेच्छत्रुर्यद्यपि स्यान्मुनिव्रत: । मैंने तो पहलेसे ही यह प्रतिज्ञा कर रखी है कि जिसके द्वारा कभी भी मेरा तिरस्कार हो जायगा अथवा जो संग्रामभूमिमें मुझे पटककर जीते-जी रोषपूर्वक मुझे लात मारेगा
సంజయుడు అన్నాడు— “ఆ శత్రువు నా చేతనే వధింపబడాలి; అతడు మునులవలె మౌనవ్రతం పాటిస్తూ కూర్చున్నా సరే. నేను ముందే ఈ దృఢ ప్రతిజ్ఞ చేసుకున్నాను—ఎవడు ఎప్పుడైనా నన్ను అవమానిస్తాడో, లేదా యుద్ధభూమిలో నన్ను కూలదోసి, నేను జీవించి ఉండగానే కోపంతో నన్ను తన్నుతాడో—అతడు తప్పక నా వధ్యుడు.”
Frequently Asked Questions
The narrative frames the tension between eliminating a decisive commander for strategic necessity and the ethical weight of targeting a revered teacher-figure (ācārya), while both sides justify escalation through duty-based reasoning.
Collective outcomes in crisis are shaped less by isolated prowess than by coordination, timely intervention, and the cascading effects of intent; agency operates within networks of protection, counsel, and consequence.
No explicit phalaśruti is presented here; the chapter functions as narrative-ethical documentation, where significance arises from situating tactical decisions within the epic’s broader inquiry into duty, leadership, and moral cost.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.