Shloka 44
धृष्टद्युम्नस्य द्रोणाभिमुख्यं तथा सात्यकि-कर्ण-समागमः
Dhṛṣṭadyumna’s advance toward Droṇa and the Sātyaki–Karṇa confrontation
(दुर्योधनस्य क्षुद्रस्यथ न प्रमाणेडवतिष्ठत: । सौमदत्तेरव॑ध: साधु: स वै साहाय्यकारिण: ।। “जो शास्त्रीय मर्यादामें स्थित नहीं रहता, उस नीच दुर्योधनकी सहायता करनेवाले सोमदत्तकुमार भूरिश्रवाका जो इस प्रकार वध हुआ है, वह ठीक ही है। अस्मदीया मया रक्ष्या: प्राणबाध उपस्थिते । ये मे प्रत्यक्षतों वीरा हन्येरन्निति मे मति: ।। “मेरा यह दृढ़ निश्चय है कि मुझे प्राण-संकट उपस्थित होनेपर आत्मीय जनोंकी रक्षा करनी चाहिये; विशेषत: उन वीरोंकी जो मेरी आँखोंके सामने मारे जा रहे हों। सात्यकिश्न वश॑ नीत: कौरवेण महात्मना । ततो मयैतच्चरितं प्रतिज्ञारक्षणं प्रति ।। “कुरुवंशी महामना भूरिश्रवाने सात्यकिको अपने वशमें कर लिया था। इसीसे अपनी प्रतिज्ञाकी रक्षाके लिये मैंने यह कार्य किया है'। संजय उवाच पुनश्चव कृपया5<विष्टो बहु तत्तद् विचिन्तयन् उवाच चैनं कौरव्यमर्जुन: शोकपीडित: ।। संजय कहते हैं--राजन्! फिर बहुत-सी भिन्न-भिन्न बातें सोचकर अर्जुन दयासे द्रवित और शोकसे पीड़ित हो उठे तथा कुरुवंशी भूरिश्रवासे इस प्रकार बोले। अजुन उवाच धिगस्तु क्षत्रधर्म तु यत्र त्वं पुरुषेश्चर: । अवस्थामीदृशीं प्राप्त: शरण्य: शरणप्रद: । अर्जुनने कहा--उस क्षत्रिय-धर्मको धिक्कार है, जहाँ दूसरोंको शरण देनेवाले आप- जैसे शरणागतवत्सल नरेश एसी अवस्थाको जा पहुँचे हैं। को हि नाम पुमॉल्लोके मादृश: पुरुषोत्तम: । प्रहरेत् त्वद्विधं त्वद्य प्रतिज्ञा यदि नो भवेत् ।।) यदि पहलेसे प्रतिज्ञा न की गयी होती तो संसारमें मेरे-जैसा कौन श्रेष्ठ पुरुष आप-जैसे गुरुजनपर आज ऐसा प्रहार कर सकता था। एवमुक्त: स पार्थेन शिरसा भूमिमस्पृशत् । पाणिना चैव सब्येन प्राहिणोदस्य दक्षिणम्,कुन्तीकुमार अर्जुनके ऐसा कहनेपर भूरिश्रवाने अपने मस्तकसे भूमिका स्पर्श किया। बायें हाथसे अपना दाहिना हाथ उठाकर अर्जुनके पास फेंक दिया
arjuna uvāca |
duryodhanasya kṣudrasya yathā na pramāṇe 'vatiṣṭhataḥ |
saumadatter avadhaḥ sādhuḥ sa vai sahāyyakāriṇaḥ ||
asmadīyā mayā rakṣyāḥ prāṇabādhe upasthite |
ye me pratyakṣato vīrā hanyerann iti me matiḥ ||
sātyakiś ca vaśaṃ nītaḥ kauraveṇa mahātmanā |
tato mayaitac caritaṃ pratijñārakṣaṇaṃ prati ||
sañjaya uvāca |
punaś ca kṛpayāviṣṭo bahu tat-tad vicintayan |
uvāca cainaṃ kauravyam arjunaḥ śokapīḍitaḥ ||
arjuna uvāca |
dhig astu kṣatradharmaṃ tu yatra tvaṃ puruṣeśvara |
avasthām īdṛśīṃ prāptaḥ śaraṇyaḥ śaraṇapradaḥ ||
ko hi nāma pumāṃl loke mādṛśaḥ puruṣottama |
praharet tvad-vidhaṃ tv adya pratijñā yadi no bhavet ||
evam uktaḥ sa pārthena śirasā bhūmim aspṛśat |
pāṇinā caiva savyena prāhiṇod asya dakṣiṇam ||
అర్జునుడు అన్నాడు— “శాస్త్రోక్త మర్యాదలో నిలువని ఆ క్షుద్రుడు దుర్యోధనునికి సహాయపడిన సోమదత్తపుత్రుడు భూరిశ్రవుడు ఈ విధంగా హతుడవడం సముచితమే. ప్రాణాపాయం వచ్చినప్పుడు నా వారిని రక్షించుట నా దృఢనిశ్చయం—ప్రత్యక్షంగా నా కళ్లముందే పడిపోతున్న వీరులను మరింతగా. కురు వంశ మహాత్ముడు భూరిశ్రవుడు సాత్యకిని తన వశంలోకి తెచ్చుకున్నాడు; అందుకే నా ప్రతిజ్ఞను కాపాడుటకై నేను ఈ కార్యం చేశాను।” సంజయుడు అన్నాడు— “రాజా! అప్పుడు పార్ధుడు కరుణతో కదిలి, శోకంతో బాధపడి, అనేక విషయాలు మనసులో తలచి, మళ్లీ కురు భూరిశ్రవునితో ఇలా అన్నాడు— ‘ధిక్కారము ఆ క్షాత్రధర్మానికి; దాని వల్ల నీవు—పురుషేశ్వరుడవు, శరణ్యుడవు, శరణప్రదుడవు—ఇలాంటి స్థితికి వచ్చితివి. ముందుగా ప్రతిజ్ఞ లేకపోతే, నేడు నా వంటి పురుషోత్తముడు నీ వంటి గురువుపై దెబ్బకొట్టగలడా?’ ఇలా పలికిన పార్ధుని మాటలు విని భూరిశ్రవుడు తలతో నేలను తాకి, ఎడమ చేతితో తన కుడి భుజాన్ని ఎత్తి అర్జునుని వైపు విసిరివేశాడు।”
अजुन उवाच