Adhyaya 1
Invocation, Purāṇa Lakṣaṇas, Kurma at the Samudra-manthana, and Indradyumna’s Liberation Teaching (Iśvara-Gītā Prelude)
అధ్యాయం నారాయణుడు, నరుడు, సరస్వతీ దేవిని నమస్కరించి ప్రారంభమవుతుంది. నైమిషారణ్యంలో ఋషులు వ్యాసపరంపరగా పొందిన ఉత్తమ కూర్మపురాణాన్ని సూత రోమహర్షణుడు చెప్పమని ప్రార్థిస్తారు. సూత పురాణానికి ఐదు లక్షణాలను వివరిచి అష్టాదశ మహాపురాణాలను పేర్కొని, కూర్మపురాణం ప్రధానమైనదని, అంతర్గత సంహితా విభాగాలు ఉన్నాయని తెలియజేస్తాడు. తరువాత క్షీరసాగర మథనంలో విష్ణువు కూర్మరూపం ధరించి మందరగిరిని ఆధారంగా నిలుపుతాడు; ఋషులు శ్రీ/లక్ష్మీ స్వరూపం గురించి అడుగుతారు. భగవాన్ శ్రీ/లక్ష్మీ తన మాయాశక్తి—త్రిగుణాత్మక ప్రకృతి అని, అది జగత్తును మోహింపజేసి సృష్టి-లయాలను నిర్వహిస్తుందని, అయితే ఆత్మవివేకమున్న భక్తులు దానిని దాటగలరని చెబుతాడు. ఇంద్రద్యుమ్నుడు శరణాగతితో మాయను దాటినవాడని పరిచయం చేసి, శ్రీ ద్వారా మరియు సాక్షాత్తు నారాయణ దర్శనంతో అతనికి ఉపదేశం లభించి కృపాజన్య జ్ఞానం పొందినట్లు వర్ణిస్తాడు. ప్రభువు వర్ణాశ్రమధర్మం, కర్మయోగం, త్రివిధ భావనను విధించి, జ్ఞాన-భక్తులతో మహేశ్వరారాధనను ప్రత్యేకంగా ఆదేశించి వైష్ణవ-శైవ సమన్వయాన్ని స్థాపిస్తాడు. చివరికి ఋషులు సంపూర్ణ బోధను వినాలని కోరగా, రసాతలంలో కూర్ముడు చెప్పినదంతా తాను వివరిస్తానని సూత వాగ్దానం చేసి, తదుపరి అధ్యాయాల్లో సర్గ-ప్రతిసర్గ, మన్వంతరాలు, భూగోళం, తీర్థాలు, వ్రతాలు వివరించబడతాయని సూచిస్తాడు.
Shlokas
Verse 1
कूर्मपुराण (ग्रेतिल्) कूर्मपुराण हेअदेर् थिस् फ़िले इस् अन् ह्त्म्ल् त्रन्स्फ़ोर्मतिओन् ओफ़् स_कुर्मपुरन।xम्ल् wइथ् अ रुदिमेन्तर्य् हेअदेर्। फ़ोर् अ मोरे एxतेन्सिवे हेअदेर् प्लेअसे रेफ़ेर् तो थे सोउर्चे फ़िले। दत एन्त्र्य्: मेम्बेर्स् ओफ़् थे सन्स्क्नेत् प्रोजेच्त् चोन्त्रिबुतिओन्: मेम्बेर्स् ओफ़् थे सन्स्क्नेत् प्रोजेच्त् दते ओफ़् थिस् वेर्सिओन्: २०२०-०७-३१ सोउर्चे: । पुब्लिस्हेर्: गऺत्तिन्गेन् रेगिस्तेर् ओफ़् एलेच्त्रोनिच् तेxत्स् इन् इन्दिअन् लन्गुअगेस् (ग्रेतिल्), सुब् गऺत्तिन्गेन् लिचेन्चे: थिस् ए-तेxत् wअस् प्रोविदेद् तो ग्रेतिल् इन् गोओद् फ़ैथ् थत् नो चोप्य्रिघ्त् रिघ्त्स् हवे बेएन् इन्फ़्रिन्गेद्। इफ़् अन्योने wइस्हेस् तो अस्सेर्त् चोप्य्रिघ्त् ओवेर् थिस् फ़िले, प्लेअसे चोन्तच्त् थे ग्रेतिल् मनगेमेन्त् अत् ग्रेतिल्(अत्)सुब्(दोत्)उनि-गोएत्तिन्गेन्(दोत्)दे। थे फ़िले wइल्ल् बे इम्मेदिअतेल्य् रेमोवेद् पेन्दिन्ग् रेसोलुतिओन् ओफ़् थे च्लैम्। दिस्त्रिबुतेद् उन्देर् अ च्रेअतिवे चोम्मोन्स् अत्त्रिबुतिओन्-नोन्चोम्मेर्चिअल्-स्हरेअलिके ४।० इन्तेर्नतिओनल् लिचेन्से। इन्तेर्प्रेतिवे मर्कुप्: नोने नोतेस्: थिस् फ़िले हस् बेएन् च्रेअतेद् ब्य् मस्स् चोन्वेर्सिओन् ओफ़् ग्रेतिल्ऽस् सन्स्क्रित् चोर्पुस् फ़्रोम् कुर्म्प्१उ।ह्त्म्। दुए तो थे हेतेरोगेनेइत्य् ओफ़् थे सोउर्चेस् थे हेअदेर् मर्कुप् मिघ्त् बे सुबोप्तिमल्। फ़ोर् थे सके ओफ़् त्रन्स्परेन्च्य् थे हेअदेर् ओफ़् थे लेगच्य् फ़िले इस् दोचुमेन्तेद् इन् थे <नोते> एलेमेन्त् बेलोw: कुर्म-पुरन, पर्त् १ इन्पुत् ब्य् मेम्बेर्स् ओफ़् थे सन्स्क्नेत् प्रोजेच्त् (www।सन्स्क्नेत्।ओर्ग्) थिस् ग्रेतिल् वेर्सिओन् हस् बेएन् चोन्वेर्तेद् फ़्रोम् अ चुस्तोम् देवनगरि एन्चोदिन्ग्। थेरेफ़ोरे, wओर्द् बोउन्दरिएस् अरे उसुअल्ल्य् नोत् मर्केद् ब्य् ब्लन्क्स्। थेसे अन्द् ओथेर् इर्रेगुलरितिएस् चन्नोत् बे स्तन्दर्दिज़ेद् अत् प्रेसेन्त्। थे तेxत् इस् नोत् प्रोओफ़्-रेअद्! रेविसिओन्स्: २०२०-०७-३१: तेइ एन्चोदिन्ग् ब्य् मस्स् चोन्वेर्सिओन् ओफ़् ग्रेतिल्ऽस् सन्स्क्रित् चोर्पुस् तेxत् कूर्मपुराणम्-१ अथ श्रीकूर्मपुराणम् पूर्वविभागः नारायणं नमस्कृत्य नरं चैव नरोत्तमम् / देवीं सरस्वतीं चैव ततो जयमुदीरयेत् // कूर्म्प्१,मन्ग्।१ // नमस्कृत्वाप्रमेयाय विष्णवे कूर्मरूपिणे / पुराणं संप्रवक्ष्यामि यदुक्तं विश्वयोनिना
నారాయణునికి, నరశ్రేష్ఠుడైన నరకూ, దేవి సరస్వతికీ నమస్కరించి, అనంతరం మంగళారంభంగా “జయ” అని ఉచ్చరించవలెను।
Verse 2
सत्रान्ते सूतमनघं नैमिषीया महर्षयः / पुराणसंहितां पुण्यां पप्रच्छू रोमहर्षणम्
సత్రాంతంలో నైమిషారణ్య మహర్షులు నిర్దోషి సూతుడైన రోమహర్షణుని పుణ్యప్రదమైన పురాణసంహిత గురించి ప్రశ్నించారు।
Verse 3
त्वया सूत महाबुद्धे भगवान् ब्रह्मवित्तमः / इतिहासपुराणार्थं व्यासः सम्यगुपासितः
హే మహాబుద్ధి సూతా! బ్రహ్మవిద్యలో శ్రేష్ఠుడైన భగవాన్ వ్యాసుని ఇతిహాస-పురాణార్థాన్ని గ్రహించుటకై నీవు సమ్యకంగా సేవించి అధ్యయనం చేసితివి।
Verse 4
तस्य ते सर्वरोमाणि वचसा हृषितानि यत् / द्वैपायनस्य भगवांस्ततो वै रोमहर्षणः
ఆ వచనములవలన నీ దేహమంతటా రోమాలు ఆనందహర్షంతో నిలిచినవి; అందుకే భగవాన్ ద్వైపాయనుడు (వ్యాసుడు) నిన్ను ‘రోమహర్షణ’ అని నామకరణం చేసెను।
Verse 5
भवन्तमेव भगवान् व्याजहार स्वयं प्रभुः / मुनीनां संहितां वक्तुं व्यासः पौराणिकीं पुरा
స్వయంప్రభువైన భగవాన్ నిన్నే ప్రత్యేకంగా సంబోధించెను; మరియు పూర్వకాలంలో పురాణవేత్త వ్యాసుడు మునులకై పురాణసంహితను ఉపదేశించెను।
Verse 6
त्वं हि स्वायंभुवे यज्ञे सुत्याहे वितते हरिः / संभूतः संहितां वक्तुं स्वांशेन पुरुषोत्तमः
స్వాయంభువ మనువు యజ్ఞంలో సోమసుత్యాహం విస్తరించిన వేళ, నీవే హరి—పురుషోత్తముడు—స్వాంశంతో ప్రాదుర్భవించి ఈ సంహితను ప్రకటించుటకు అవతరించితివి।
Verse 7
तस्माद् भवन्तं पृच्छामः पुराणं कौर्ममुत्तमम् / वक्तुमर्हसि चास्माकं पुराणार्थविशारद
అందువల్ల మేము మీను ఉత్తమ కూర్మపురాణం గురించి ప్రశ్నిస్తున్నాము. హే పురాణార్థవిశారదా, మాకు దానిని వివరించుటకు మీరు అర్హులు।
Verse 8
मुनीनां वचनं श्रुत्वा सूतः पौराणिकोत्तमः / प्रणम्य मनसा प्राह गुरुं सत्यवतीसुतम्
మునుల వచనములు విని, పురాణవక్తలలో శ్రేష్ఠుడైన సూతుడు మనసులో నమస్కరించి సత్యవతీసుతుడైన గురువు (వ్యాసుడు)ను ఉద్దేశించి పలికెను।
Verse 9
रोमहर्षण उवाच नमस्कृत्वा जगद्योनिं कूर्मरूपधरं हरिम् / वक्ष्ये पौराणिकीं दिव्यां कथां पापप्रणाशिनीम्
రోమహర్షణుడు పలికెను—జగద్యోని, కూర్మరూపధారి హరికి నమస్కరించి, పాపనాశిని అయిన దివ్య పౌరాణిక కథను నేను ప్రకటించెదను।
Verse 10
यां श्रुत्वा पापकर्मापि गच्छेत परमां गतिम् / न नास्तिके कथां पुण्यामिमां ब्रूयात् कदाचन
ఈ పుణ్యకథను విని పాపకర్మలో నిమగ్నుడైనవాడుకూడా పరమగతిని పొందగలడు; అందువల్ల నాస్తికునికి ఈ పుణ్యకథను ఎప్పుడూ చెప్పకూడదు।
Verse 11
श्रद्दधानाय शान्ताय धार्मिकाय द्विजातये / इमां कथामनुब्रूयात् साक्षान्नारायणेरिताम्
శ్రద్ధగల, శాంతమనస్కుడైన ధర్మనిష్ఠ ద్విజునికి ఈ పవిత్ర కథను చెప్పవలెను; ఇది సాక్షాత్తు నారాయణుని వాక్యమే.
Verse 12
सर्गश्च प्रतिसर्गश्च वंशो मन्वन्तराणि च / वंशानुचरितं चैव पुराणं पञ्चलक्षणम्
సర్గము, ప్రతిసర్గము, వంశము, మన్వంతరములు, వంశానుచరితము—ఈ ఐదు లక్షణములే ‘పురాణం’ అని చెప్పబడును.
Verse 13
ब्राह्मं पुराणं प्रथमं पाद्मं वैष्णवमेव च / शैवं भागवतं चैव भविष्यं नारदीयकम्
మొదట బ్రాహ్మ పురాణం; తరువాత పాద్మం, వైష్ణవం; అలాగే శైవం, భాగవతం; ఇంకా భవిష్యము, నారదీయం.
Verse 14
मार्कण्डेयमथाग्नेयं ब्रह्मवैवर्तमेव च / लैङ्गं तथा च वाराहं स्कान्दं वामनमेव च
అనంతరం మార్కండేయం, ఆగ్నేయం, బ్రహ్మవైవర్తం; అలాగే లైంగం, వారాహం, స్కాందం, వామనం (పురాణాలు).
Verse 15
कौर्मं मात्स्यं गारुडं च वायवीयमनन्तरम् / अष्टादशं समुद्दिष्टं ब्रह्मण्डमिति संज्ञितम्
తరువాత కౌర్మం, మాత్స్యం, గారుడం; ఆపై వాయవీయం; అష్టాదశ పురాణం ‘బ్రహ్మాండం’ అని పేరుపొందింది.
Verse 16
अन्यान्युपराणानि मुनिभिः कथितानि तु / अष्टादशपुराणानि श्रुत्वा संक्षेपतो द्विजाः
ఇతర ఉపపురాణములనుకూడ మునులు చెప్పిరి. హే ద్విజులారా, అష్టాదశ మహాపురాణములను సంక్షేపముగా శ్రవణము చేసి, ఇక్కడ ఉపదేశింపబడు తాత్పర్యమును తెలుసుకొనదలచితిరి.
Verse 17
आद्यं सनत्कुमारोक्तं नारसिहमतः परम् / तृतीयं स्कान्दमुद्दिष्टं कुमारेण तु भाषितम्
మొదటి ఉపదేశము సనత్కుమారుడు పలికెను; తదుపరి నారసింహమతము. మూడవది స్కాన్దమని నిర్దేశింపబడెను; అది కూడ కుమారుడే వివరించెను.
Verse 18
चतुर्थं शिवधर्माख्यं साक्षान्नन्दीशभाषितम् / दुर्वाससोक्तमाश्चर्यं नारदोक्तमतः परम्
నాల్గవ భాగము ‘శివధర్మ’ అని పిలువబడును; దానిని సాక్షాత్తు నందీశుడు పలికెను. తదుపరి దుర్వాసుని ఆశ్చర్య ఉపదేశము, ఆపై నారదుని వచనము.
Verse 19
कापिलं मानवं चैव तथैवोशनसेरितम् / ब्रह्माण्डं वारुणं चाथ कालिकाह्वयमेव च
‘కాపిలం’, ‘మానవం’, అలాగే ఉశనసు ఉపదిష్టము; ‘బ్రహ్మాండం’, ‘వారుణం’, మరియు ‘కాలికా’ అను పేరుగలదీ—ఇవీ (గ్రంథ/పరంపర) అని చెప్పబడును.
Verse 20
माहेश्वरं तथा साम्बं सौरं सर्वार्थसंचयम् / पराशरोक्तमपरं मारीचं भार्गवाह्वयम्
అలాగే ‘మాహేశ్వర’, ‘సాంబ’, ‘సౌర’, మరియు ‘సర్వార్థసంచయ’ (సర్వార్థ సంగ్రహము); తదుపరి పరాశరుడు పలికిన మరొక గ్రంథము, ‘మారీచ’ మరియు ‘భార్గవ’ అను పేరుగలదీ ఉన్నాయి.
Verse 21
इदं तु पञ्चदशमं पुराणं कौर्ममुत्तमम् / चतुर्धा संस्थितं पुण्यं संहितानां प्रभेदतः
ఇది నిజముగా పదిహేనవ పురాణము—ఉత్తమ కూర్మపురాణము. సంహితల భేదముల ప్రకారం ఈ పుణ్యగ్రంథము నాలుగు విభాగములుగా స్థితి పొందినది.
Verse 22
ब्राह्मी भगवती सौरी वैष्णवी च प्रकीर्तिताः / चतस्त्रः संहिताः पुण्या धर्मकामार्थमोक्षदाः
అవి బ్రాహ్మీ, భగవతీ, సౌరీ, వైష్ణవీ అని ప్రకటించబడినవి. ఈ నాలుగు పుణ్య సంహితలు ధర్మం, కామం, అర్థం, మోక్షం ప్రసాదించునవి.
Verse 23
इयं तु संहिता ब्राह्मी चतुर्वेदैस्तु सम्मिता / भवन्ति षट्सहस्त्राणि श्लोकानामत्र संख्यया
ఈ బ్రాహ్మీ సంహిత చతుర్వేదములతో సమ్మితమైనది. ఇందులో శ్లోకాల సంఖ్య మొత్తం ఆరు వేలని కీర్తించబడింది.
Verse 24
यत्र धर्मार्थकामानां मोक्षस्य च मुनीश्वराः / माहात्म्यमखिलं ब्रह्म ज्ञायते परमेश्वरः
అక్కడ, ఓ మునీశ్వరులారా, ధర్మ-అర్థ-కామములు మరియు మోక్షముతో కూడి పరమేశ్వరస్వరూపమైన బ్రహ్మ యొక్క సమగ్ర మహాత్మ్యం తెలిసిపోతుంది.
Verse 25
सर्गश्च प्रतिसर्गश्च वंशो मन्वन्तराणि च / वंशानुचरितं दिव्याः पुण्याः प्रासङ्गिकीः कथाः
సర్గము, ప్రతిసర్గము, వంశము, మన్వంతరములు, వంశానుచరితము—మరియు దివ్యమైన, పుణ్యమైన, సందర్భానుసార కథలు—ఇవే పురాణవిషయములుగా గణింపబడును.
Verse 26
ब्राह्मणाद्यैरियं धार्या धार्मिकैः शान्तमानसैः / तामहं वर्तयिष्यामि व्यासेन कथितां पुरा
ఈ పవిత్ర పురాణాన్ని బ్రాహ్మణాది సమస్త వర్ణాల ధర్మనిష్ఠులు, శాంతమనస్సులు ధరించవలెను. వ్యాసుడు పూర్వం చెప్పిన ఆ ఉపదేశాన్ని నేను ఇప్పుడు యథాక్రమంగా వివరించుదును.
Verse 27
पुरामृतार्थं दैतेयदानवैः सह देवताः / मन्थानं मन्दरं कृत्वा ममन्थुः क्षीरसागरम्
అమృతాన్ని కోరుతూ దేవతలు దైత్య-దానవులతో కలిసి మందర పర్వతాన్ని మథనదండంగా చేసి క్షీరసాగరాన్ని మథించారు.
Verse 28
मथ्यमाने तदा तस्मिन् कूर्मरूपी जनार्दनः / बभार मन्दरं देवो देवानां हितकाम्यया
ఆ మథనం జరుగుతున్నప్పుడు జనార్దనుడు కూర్మరూపం ధరించి దేవతల హితాన్ని కోరుతూ మందర పర్వతాన్ని మోశాడు.
Verse 29
देवाश्च तुष्टुवुर्देवं नारदाद्या महर्षयः / कूर्मरूपधरं दृष्ट्वा साक्षिणं विष्णुमव्ययम्
కూర్మరూపధారియైన అవ్యయ సాక్షి విష్ణుదేవుని చూచి దేవతలూ, నారదాది మహర్షులూ ఆయనను స్తుతించారు.
Verse 30
तदन्तरे ऽभवद् देवी श्रीर्नारायणवल्लभा / जग्राह भगवान् विष्णुस्तामेव पुरुषोत्तमः
అంతలో నారాయణప్రియమైన దేవి శ్రీ అవతరించింది; పురుషోత్తముడైన భగవాన్ విష్ణువు ఆమెనే తనదిగా స్వీకరించాడు.
Verse 31
तेजसा विष्णुमव्यक्तं नारदाद्या महर्षयः / मोहिताः सह शक्रेण श्रियो वचनमब्रुवन्
అవ్యక్త విష్ణువు తేజస్సుతో మోహితులైన నారదాది మహర్షులు, శక్రుడితో కూడి, శ్రీ (లక్ష్మీ)ని ఉద్దేశించి వచనములు పలికిరి।
Verse 32
भगवन् देवदेवेश नारायण जगन्मय / कैषा देवी विशालाक्षी यथावद् ब्रूहि पृच्छताम्
హే భగవన్, హే దేవదేవేశ, జగన్మయ నారాయణా! ఈ విశాలాక్షి దేవి ఎవరు? మేము అడుగుచున్నాము—యథావిధిగా వివరించుము।
Verse 33
श्रुत्वा तेषां तदा वाक्यं विष्णुर्दानवमर्दनः / प्रोवाच देवीं संप्रेक्ष्य नारदादीनकल्मषान्
వారి మాటలు విని దానవమర్దనుడు విష్ణువు దేవిని చూచి, నారదాది నిర్మల ఋషులపై దృష్టి వేసి పలికెను।
Verse 34
इयं सा परमा शक्तिर्मन्मयी ब्रह्मरूपिणी / माया मम प्रियानन्ता ययेदं मोहितं जगत्
ఇదే ఆ పరమశక్తి—నా స్వరూపమయి, బ్రహ్మరూపిణి. ఇదే నా ప్రియమైన అనంత మాయ; దీని వలన ఈ జగత్తు మోహితమైంది।
Verse 35
अनयैव जगत्सर्वं सदेवासुरमानुषम् / मोहयामि द्विजश्रेष्ठा ग्रसामि विसृजामि च
హే ద్విజశ్రేష్ఠులారా! ఈ మాయాశక్తి ద్వారానే నేను దేవాసురమానవులతో కూడిన సమస్త జగత్తును మోహింపజేస్తాను; అలాగే (సర్వాన్ని) గ్రసించి మళ్లీ సృష్టికి విడిచిపెడతాను।
Verse 36
उत्पत्तिं प्रलयं चैव भूतनामागतिं गतिम् / विज्ञायान्वीक्ष्य चात्मानं तरन्ति विपुलामिमाम्
భూతముల ఉత్పత్తి, ప్రళయం, అలాగే వాటి రాకపోకల గతిని తెలిసికొని, ఆత్మను వివేచించి ధ్యానించువారు ఈ విస్తారమైన సంసారసాగరాన్ని దాటి పోవుదురు।
Verse 37
अस्यास्त्वंशानधिष्ठाय शक्तिमन्तो ऽभवन् द्विजाः / ब्रह्मेशानादयो देवाः सर्वशक्तिरियं मम
ఈ దేవీశక్తి యొక్క అంసాలను అధిష్ఠానముగా చేసుకొని తేజస్సుగల ద్విజులు కూడా శక్తిమంతులయ్యారు; అలాగే బ్రహ్మ, ఈశానుడు (శివుడు) మొదలైన దేవతలు ఉద్భవించారు. ఇదే నా సర్వశక్తిమయీ శక్తి।
Verse 38
सैषा सर्वजगत्सूतिः प्रकृतिस्त्रिगुणात्मिका / प्रागेव मत्तः संजाता श्रीकल्पे पद्मवासिनी
త్రిగుణాత్మికమైన ఈ ప్రకృతియే సమస్త జగత్తుకు జనని; ఆమె ముందే శ్రీకల్పంలో నన్నుంచి ఉద్భవించి పద్మవాసినీ—కమలవాసినీ—రూపంగా ప్రకాశించింది।
Verse 39
चतुर्भुजा शङ्खचक्रपद्महस्ता शुभान्विता / कोटिसूर्यप्रतीकाशा मोहिनी सर्वदेहिनाम्
ఆమె చతుర్భుజా, చేతుల్లో శంఖ-చక్ర-పద్మాలను ధరించి, శుభలక్షణాలతో యుక్తురాలై, కోటి సూర్యుల వలె ప్రకాశిస్తూ—సర్వ దేహధారులను మోహింపజేసే మోహినీగా నిలిచింది।
Verse 40
नालं देवा न पितरो मानवा वसवो ऽपि च / मायामेतां समुत्तर्तुं ये चान्ये भुवि देहिनः
ఈ మాయను దాటుటకు దేవతలు గానీ, పితృదేవతలు గానీ, మనుష్యులు గానీ, వసువులు గానీ సమర్థులు కారు; భూమిపై ఉన్న ఇతర దేహధారులెవ్వరూ కూడా దీనిని దాటలేరు।
Verse 41
इत्युक्तो वासुदेवेन मुनयो विष्णुमब्रुवन् / ब्रूहि त्वं पुण्डरीकाक्ष यदि कालत्रये ऽपि च / को वा तरति तां मायां दुर्जयां देवनिर्मिताम्
వాసుదేవుడు ఇలా చెప్పినప్పుడు మునులు విష్ణువుతో అన్నారు— “హే పుండరీకాక్షా! మూడు కాలాలలోనైనా చెప్పుము; దేవనిర్మితమైన ఆ దుర్జయ మాయను ఎవరు దాటగలరు?”
Verse 42
अथोवाच हृषीकेशो मुनीन् मुनिगणार्चितः / अस्ति द्विजातिप्रवर इन्द्रद्युम्न इति श्रुतः
అప్పుడు మునిగణార్చితుడైన హృషీకేశుడు మునులతో ఇలా అన్నాడు— “ద్విజుల్లో ఒక శ్రేష్ఠుడు ఉన్నాడు; అతడు ‘ఇంద్రద్యుమ్న’ అనే పేరుతో ప్రసిద్ధుడు.”
Verse 43
पूर्वजन्मनि राजासावधृष्यः शङ्करादिभिः / दृष्ट्वा मां कूर्मसंस्थानं श्रुत्वा पौराणिकीं स्वयम् / संहितां मन्मुखाद् दिव्यां पुरस्कृत्य मुनीश्वरान्
పూర్వజన్మలో ఆ రాజు శంకరాది దేవులకు కూడా అజేయుడు. అతడు నన్ను కూర్మరూపంలో దర్శించి, నా ముఖమునుండి దివ్యమైన పౌరాణిక సంహితను స్వయంగా విని, మునీశ్వరులను సత్కరించి అగ్రస్థానంలో నిలిపెను.
Verse 44
ब्रह्माणं च महादेवं देवांश्चान्यान् स्वशक्तिभिः / मच्छक्तौ संस्थितान् बुद्ध्वा मामेव शरणं गतः
బ్రహ్మా, మహాదేవుడు మరియు ఇతర దేవతలు తమ తమ శక్తులతో కూడి నా శక్తిలోనే స్థితులై ఉన్నారని గ్రహించి, అతడు నన్నే శరణు పొందెను.
Verse 45
संभाषितो मया चाथ विप्रयोनिं गमिष्यसि / इन्द्रद्युम्न इति ख्यातो जातिं स्मरसि पौर्विकीम्
నేను ఇలా సంభాషించిన తరువాత నీవు విప్రయోనిలో జన్మించెదవు. అక్కడ ‘ఇంద్రద్యుమ్న’ అనే పేరుతో ఖ్యాతి పొందెదవు; పూర్వజన్మస్థితిని స్మరించెదవు.
Verse 46
सर्वेषामेव भूतानां देवानामप्यगोचरम् / वक्तव्यं यद् गुह्यतमं दास्ये ज्ञानं तवानघ / लब्ध्वा तन्मामकं ज्ञानं मामेवान्ते प्रवेक्ष्यसि
హే అనఘా! సమస్త భూతములకు, దేవతలకును అగోచరమైన పరమగుహ్య ఉపదేశాన్ని నేను నీకు ప్రకటిస్తాను. నా ఈ జ్ఞానాన్ని పొందిన తరువాత నీవు అంతంలో నాలోనే లీనమవుతావు.
Verse 47
अंशान्तरेण भूम्यां त्वं तत्र तिष्ठ सुनिर्दृतः / वैवस्वते ऽन्तरे ऽतिते कार्यार्थं मां प्रवेक्ष्यसि
భూమిపై నీవు మరికొంత కాలం అక్కడే దృఢనిశ్చయంతో నిలిచివుండు. వైవస్వత మన్వంతరం గడిచిన తరువాత, కార్యసాధనార్థం నీవు నాలో ప్రవేశిస్తావు.
Verse 48
मां प्रणम्य पुरीं गत्वा पालयामास मेदिनीम् / कालधर्मं गतः कालाच्छ्वेतद्वीपे मया सह
నాకు ప్రణామం చేసి అతడు నగరానికి వెళ్లి భూమిని పాలించాడు. కాలధర్మం ప్రకారం నియతకాలం వచ్చినప్పుడు, తన కాలానుసారం ప్రస్థానమై శ్వేతద్వీపంలో నాతో కలిసి నివసించాడు.
Verse 49
भुक्त्वा तान् वैष्णवान् भोगान् योगिनामप्यगोचरान् / मदाज्ञया मुनिश्रेष्ठा जज्ञे विप्रकुले पुनः
యోగులకు కూడా అగోచరమైన ఆ వైష్ణవ భోగాలను అనుభవించిన తరువాత, మునిశ్రేష్ఠురాలైన ఆమె నా ఆజ్ఞచేత మళ్లీ బ్రాహ్మణ కులంలో జన్మించింది.
Verse 50
ज्ञात्वा मां वासुदेवाख्यं यत्र द्वे निहिते ऽक्षरे / विद्याविद्ये गूढरूपे यत्तद् ब्रह्म परं विदुः
‘వాసుదేవ’ అనే నన్ను తెలుసుకొని—నాలో గూఢరూపంగా స్థితమైన రెండు అక్షయ తత్త్వాలు, విద్యా మరియు అవిద్యా—అదే జ్ఞానులు పరబ్రహ్మమని తెలుసుకుంటారు.
Verse 51
सोर्ऽचयामास भूतानामाश्रयं परमेश्वरम् / व्रतोपवासनियमैर्हेमैर्ब्राह्मणतर्पणैः
అతడు సమస్త భూతాలకు ఆశ్రయమైన పరమేశ్వరుని వ్రతాలు, ఉపవాసాలు, నియమాలతో, స్వర్ణదానంతో మరియు బ్రాహ్మణతర్పణ-సత్కారాలతో భక్తితో ఆరాధించాడు।
Verse 52
तदाशीस्तन्नमस्कारस्तन्निष्ठस्तत्परायणः / आराधयन् महादेवं योगिनां हृदि संस्थितम्
అతని ఆశీస్సులు ఆ తత్త్వానికే, నమస్కారమూ ఆ తత్త్వానికే; ఆ తత్త్వంలోనే నిష్ఠతో, దానినే పరమాశ్రయంగా చేసుకొని, యోగుల హృదయంలో స్థితుడైన మహాదేవుని నిరంతరం ఆరాధించాడు।
Verse 53
तस्यैवं वर्तमानस्य कदाचित् परमा कला / स्वरूपं दर्शयामास दिव्यं विष्णुसमुद्भवम्
అతడు అలా కొనసాగుతుండగా, ఒక సమయంలో పరమకళ (పరాశక్తి) తన స్వరూపాన్ని—దివ్యమైనది, తేజోమయమైనది, విష్ణువునుండి సముద్భవించినది—అతనికి దర్శింపజేసింది।
Verse 54
दृष्ट्वा प्रणम्य शिरसा विष्णोर्भगवतः प्रियाम् / संस्तूय विविधैः स्तोत्रैः कृताञ्जलिरभाषत
భగవాన్ విష్ణువుని ప్రియురాలిని దర్శించి అతడు శిరస్సుతో నమస్కరించాడు; తరువాత వివిధ స్తోత్రాలతో స్తుతించి, అంజలి ఘటించి భక్తితో పలికాడు।
Verse 55
इर्न्द्दयुम्न उवाच का त्वं देविविशालाक्षि विष्णुचिह्नङ्किते शुभे / याथातथ्येन वै भावं तवेदानीं ब्रवीहि मे
ఇంద్రద్యుమ్నుడు అన్నాడు—హే దేవి విశాలాక్షి, విష్ణు చిహ్నాలతో అంకితమైన శుభే! నీవెవరు? యథాతథ్యంగా నీ స్వభావస్థితిని ఇప్పుడే నాకు చెప్పు।
Verse 56
तस्य तद् वाक्यमाकर्ण्य सुप्रसन्ना सुमङ्गला / हसन्ती संस्मरन् विष्णुं प्रियं ब्राह्मणमब्रवीत्
ఆయన మాటలు విని పరమ ప్రసన్నురాలైన సుమంగళ దేవి చిరునవ్వు చిందించింది; విష్ణువును స్మరించి ప్రియ బ్రాహ్మణునితో పలికింది।
Verse 57
न मां पश्यन्ति मुनयो देवाः शक्रपुरोगमाः / नारायणात्मिका चैका मायाहं तन्मया परा
మునులు, ఇంద్రాది దేవతలు కూడా నన్ను యథార్థంగా దర్శించలేరు. నేను ఏకైక నారాయణాత్మిక మాయను; ఆయనలో తన్న్మయమై నేను పరాశక్తిని।
Verse 58
न मे नारायणाद् भेदो विद्यते हि विचारतः / तन्मयाहं परं ब्रह्म स विष्णुः परमेश्वरः
సత్య విచారణలో నాకూ నారాయణునికీ భేదం లేదు. నేను ఆయనలో తన్న్మయమై ఉన్నాను; ఆయనే పరబ్రహ్మ—ఆయనే విష్ణువు పరమేశ్వరుడు।
Verse 59
येर्ऽचयन्तीह भूतानामाश्रयं परमेश्वरम् / ज्ञानेन कर्मयोगेन न तेषां प्रभवाम्यहम्
ఈ లోకంలో సమస్త భూతాలకు ఆశ్రయమైన పరమేశ్వరుని జ్ఞానంతోను కర్మయోగంతోను ఆరాధించే వారిపై నాకు అధికారం ఉండదు।
Verse 60
तस्मादनादिनिधनं कर्मयोगपरायणः / ज्ञानेनाराधयानन्तं ततो मोक्षमवाप्स्यसि
కాబట్టి కర్మయోగంలో నిష్ఠతో ఉండి, జ్ఞానంతో అనాది-అనంతుడైన ప్రభువును ఆరాధించు; అప్పుడు నీవు మోక్షాన్ని పొందుతావు।
Verse 61
इत्युक्तः स मुनिश्रेष्ठ इन्द्रद्युम्नो महामतिः / प्रणम्य शिरसा देवीं प्राञ्जलिः पुनरब्रवीत्
ఇట్లు పలుకబడిన మహామతి మునిశ్రేష్ఠుడు ఇంద్రద్యుమ్నుడు దేవికి శిరస్సు వంచి నమస్కరించి, అంజలి ఘటించి మళ్లీ పలికెను।
Verse 62
कथं स भगवानीशः शाश्वतो निष्कलो ऽच्युतः / ज्ञातुं हि शक्यते देवि ब्रूहि मे परमेश्वरि
హే దేవి, ఆ భగవానీశుడు—శాశ్వతుడు, నిష్కలుడు, అచ్యుతుడు—నిజంగా ఎలా తెలిసివచ్చును? హే పరమేశ్వరి, నాకు చెప్పుము।
Verse 63
एकमुक्ताथ विप्रेण देवी कमलवासिनी / साक्षान्नारायणो ज्ञानं दास्यतीत्याह तं मुनिम्
అప్పుడు విప్రుని మాట విని కమలవాసిని దేవి ఆ మునితో ఇలా చెప్పెను—“సాక్షాత్ నారాయణుడే నీకు జ్ఞానాన్ని ప్రసాదించును।”
Verse 64
उभाभ्यामथ हस्ताभ्यां संस्पृश्य प्रणतं मुनिम् / स्मृत्वा परात्परं विष्णुं तत्रैवान्तरधीयत
అప్పుడు రెండు చేతులతో ప్రణతుడైన మునిని స్పృశించి, పరాత్పరుడైన విష్ణువును స్మరించి, అతడు అక్కడికక్కడే అంతర్ధానమయ్యెను।
Verse 65
सो ऽपि नारायणं द्रष्टुं परमेण समाधिना / आराधयद्धृषीकेशं प्रणतार्तिप्रभञ्जनम्
అతడును నారాయణుని దర్శించుటకు కోరుకొని, పరమ సమాధితో హృషీకేశుని ఆరాధించెను—శరణాగత ప్రణతుల ఆర్తిని భంజించువాడైన ఆయనను।
Verse 66
ततो बहुतिथे काले गते नारायणः स्वयम् / प्रादुरासीन्महायोगी पीतवासा जगन्मयः
అనంతకాలం గడిచిన తరువాత స్వయంగా నారాయణుడు ప్రత్యక్షమయ్యాడు—మహాయోగి, పీతాంబరధారి, జగత్తంతా వ్యాపించి జగన్మయుడు।
Verse 67
दृष्ट्वा देवं समायान्तं विष्णुमात्मानमव्ययम् / जानुभ्यामवनिं गत्वा तुष्टाव गरुडध्वजम्
సమీపిస్తున్న దేవుడైన విష్ణువును—అవ్యయ పరమాత్మను—చూసి అతడు మోకాళ్లపై నేలపై పడి గరుడధ్వజధారిని స్తుతించాడు।
Verse 68
इन्द्रद्युम्न उवाच यज्ञेशाच्युत गोविन्द माधवानन्त केशव / कुष्ण विष्णो हृषीकेश तुभ्यं विश्वात्मने नमः
ఇంద్రద్యుమ్నుడు అన్నాడు—యజ్ఞేశా! అచ్యుతా, గోవిందా, మాధవా, అనంతా, కేశవా; కృష్ణా, విష్ణో, హృషీకేశా—సర్వాంతర్యామి విశ్వాత్మా! నీకు నమస్కారం।
Verse 69
नमो ऽस्तु ते पुराणाय हरये विश्वमूर्तये / सर्गस्थितिविनाशानां हेतवे ऽनन्तशक्ये
హే పురాణపురుష హరి, విశ్వమూర్తివైన నీకు నమస్కారం; సృష్టి-స్థితి-లయాలకు కారణమైన అనంతశక్తిమంతుడా, నీకు ప్రణామం।
Verse 70
निर्गुणाय नमस्तुभ्यं निष्कलायामलात्मने / पुरुषाय नमस्तुभ्यं विश्वरूपाय ते नमः
నిర్గుణుడా, నిష్కలుడా, అమలాత్మస్వరూపుడా—నీకు నమస్కారం; పరమపురుషా—నీకు నమస్కారం; విశ్వరూపా—నీకు ప్రణామం।
Verse 71
नमस्ते वासुदेवाय विष्णवे विश्वयोनये / आदिमध्यान्तहीनाय ज्ञानगम्याय ते नमः
హే వాసుదేవ-విష్ణువా, విశ్వయోనివా! నీకు నమస్కారం. ఆది-మధ్య-అంతములేని, జ్ఞానమాత్రమున గమ్యుడవైన నీకు ప్రణామం.
Verse 72
नमस्ते निर्विकाराय निष्प्रपञ्चाय ते नमः / भेदाभेदविहीनाय नमो ऽस्त्वानन्दरूपिणे
హే నిర్వికారుడా, నిష్ప్రపంచుడా! నీకు నమస్కారం. భేద-అభేదములనుండి విముక్తుడవై ఆనందస్వరూపుడవైన నీకు నమో నమః.
Verse 73
नमस्ताराय शान्ताय नमो ऽप्रतिहतात्मने / अनन्तमूर्तये तुभ्यममूर्ताय नमो नमः
హే తారకుడా, హే శాంతుడా! నీకు నమస్కారం. అప్రతిహతాత్ముడవైన నీకు ప్రణామం. అనంతమూర్తివైన నీకు నమస్కారం; అమూర్తివైన నీకు మళ్లీ మళ్లీ నమస్కారం.
Verse 74
नमस्ते परमार्थाय मायातीताय ते नमः / नमस्ते परमेशाय ब्रह्मणे परमात्मने
హే పరమార్థస్వరూపా, మాయాతీతా! నీకు నమస్కారం. హే పరమేశ్వరా, బ్రహ్మా, పరమాత్మా—నీకు నమస్కారం.
Verse 75
नमो ऽस्तु ते सुसूक्ष्माय महादेवाय ते नमः / नमः शिवाय शुद्धाय नमस्ते परमेष्ठिने
అతి సూక్ష్మస్వరూపుడవైన నీకు నమస్కారం; మహాదేవా, నీకు ప్రణామం. శుద్ధ శివునకు నమస్కారం; హే పరమేష్ఠిన్, నీకు నమస్కారం.
Verse 76
त्वयैव सृष्टमखिलं त्वमेव परमा गतिः / त्वं पिता सर्वभूतानां त्वं माता पुरुषोत्तम
హే పురుషోత్తమా! ఈ సమస్త జగత్తు నీద్వారానే సృష్టించబడింది; నీవే పరమ శరణం, పరమ గతి. నీవే సమస్త భూతాలకు తండ్రివి, నీవే తల్లివి కూడా.
Verse 77
त्वमक्षरं परं धाम चिन्मात्रं व्योम निष्कलम् / सर्वस्याधारमव्यक्तमनन्तं तमसः परम्
నీవు అక్షరుడు—పరమ ధామము; కేవలం చైతన్యస్వరూపము, నిష్కల వ్యోమము. నీవే సమస్తానికి ఆధారం, అవ్యక్తుడు, అనంతుడు; తమస్సుకు అతీతమైన పరముడు.
Verse 78
प्रपश्यन्ति परात्मानं ज्ञानदीपेन केवलम् / प्रपद्ये भवतो रूपं तद्विष्णोः परमं पदम्
వారు కేవలం జ్ఞానదీపంతో పరమాత్మను ప్రత్యక్షంగా దర్శిస్తారు. నేను నీ ఆ రూపానికి శరణు పొందుతున్నాను—అదే విష్ణువின் పరమ పదము, పరమ స్థితి.
Verse 79
एवं स्तुवन्तं भगवान् भूतात्मा भूतभावनः / उभाभ्यामथ हस्ताभ्यां पस्पर्श प्रहसन्निव
ఇలా స్తుతిస్తున్న అతనిని, భగవాన్—సర్వభూతాల అంతరాత్ముడు, భూతభావనుడు—మృదువుగా నవ్వినట్లుగా, రెండు చేతులతో స్పర్శించాడు.
Verse 80
स्पृष्टमात्रो भगवता विष्णुना मुनिपुङ्गवः / यथावत् परमं तत्त्वं ज्ञातवांस्तत्प्रसादतः
భగవాన్ విష్ణువు కేవలం స్పర్శించిన మాత్రాన, ఆ మునిపుంగవుడు ఆయన ప్రసాదంతో పరమ తత్త్వాన్ని యథావిధిగా తెలుసుకున్నాడు.
Verse 81
ततः प्रहृष्टमनसा प्रणिपत्य जनार्दनम् / प्रोवाचोन्निद्रपद्माक्षं पीतवाससमच्युतम्
అప్పుడు హర్షభరితమనస్సుతో అతడు జనార్దనునకు సాష్టాంగ నమస్కరించి, ఉన్నిద్ర పద్మాక్షుడైన పీతాంబరధారి అచ్యుతునితో వినయంగా పలికెను।
Verse 82
त्वत्प्रसादादसंदिग्धमुत्पन्नं पुरुषोत्तम / ज्ञानं ब्रह्मैकविषयं परमानन्दसिद्धिदम्
ఓ పురుషోత్తమా! నీ ప్రసాదమువలన నాలో సందేహరహితమైన జ్ఞానం ఉద్భవించింది—దాని ఏకైక విషయము బ్రహ్మమే, అది పరమానందసిద్ధిని ప్రసాదించును।
Verse 83
नमो भगवते तुभ्यं वासुदेवाय वेधसे / किं करिष्यामि योगेश तन्मे वद जगन्मय
భగవాన్ వాసుదేవా, సర్వవిధాతా! నీకు నమస్కారం. ఓ యోగేశా, జగన్మయ ప్రభూ! నేను ఏమి చేయవలెను? దానిని నాకు చెప్పుము।
Verse 84
श्रुत्वा नारायणो वाक्यमिन्द्रद्युम्नस्य माधवः / उवाच सस्मितं वाक्यमशेषजगतो हितम्
ఇంద్రద్యుమ్నుని వాక్యము విని నారాయణుడు—మాధవుడు—స్మితముతో, సమస్త జగత్తు హితార్థమైన ఉత్తరాన్ని పలికెను।
Verse 85
श्रीभगवानुवाच वर्णाश्रमाचारवतां पुंसां देवो महेश्वरः / ज्ञानेन भक्तियोगेन पूजनीयो न चान्यथा
శ్రీభగవానుడు పలికెను—వర్ణాశ్రమాచారమును అనుసరించు పురుషులకు దేవుడు మహేశ్వరుడు జ్ఞానముతోను భక్తియోగముతోను పూజింపబడవలెను; ఇతరథా కాదు।
Verse 86
विज्ञाय तत्परं तत्त्वं विभूतिं कार्यकारणम् / प्रवृतिं चापि मे ज्ञात्वा मोक्षार्थोश्वरमर्चयेत्
ఆ పరమ తత్త్వాన్ని తెలిసి, కార్య‑కారణములలో నా విభూతిని, నా ప్రవృత్తినీ గ్రహించి, మోక్షార్థి ఈశ్వరుని ఆరాధించాలి।
Verse 87
सर्वसङ्गान् परित्यज्य ज्ञात्वा मायामयं जगत् / अद्वैतं भावयात्मानं द्रक्ष्यसे परमेश्वरम्
సర్వాసక్తులను విడిచి, ఈ జగత్తు మాయామయమని తెలుసుకొని, ఆత్మను అద్వైతంగా భావించు; అప్పుడు పరమేశ్వరుని దర్శిస్తావు।
Verse 88
त्रिविधा भावना ब्रह्मन् प्रोच्यमाना निबोध मे / एका मद्विषया तत्र द्वितीया व्यक्तसंश्रया / अन्या च भावना ब्राह्मी विज्ञेया सा गुणातिगा
ఓ బ్రహ్మన్, నేను బోధిస్తున్న త్రివిధ భావనను గ్రహించు—ఒకటి నాపై కేంద్రీకృతం; రెండవది వ్యక్త (ప్రకట) ఆధారితం; మూడవది బ్రాహ్మీ భావన, అది గుణాతీతమని తెలుసుకో।
Verse 89
आसामन्यतमां चाथ भावनां भावयेद् बुधः / अशक्तः संश्रयेदाद्यामित्येषा वैदिकी श्रुतिः
అప్పుడు జ్ఞాని ఆ అత్యంత సామాన్య (సర్వోత్తమ) భావనను అభ్యసించాలి; శక్తి లేకపోతే ఆద్య (మొదటి) ఆశ్రయాన్ని శరణు పొందాలి—ఇదే వైదిక శ్రుతి।
Verse 90
तस्मात् सर्वप्रयत्नेन तन्निष्ठस्तत्परायणः / समाराधय विश्वेशं ततो मोक्षमवाप्स्यसि
కాబట్టి, సమస్త ప్రయత్నంతో ఆయనలోనే నిష్ఠ కలిగి, ఆయననే పరమాశ్రయంగా భావించి, విశ్వేశ్వరుని సమ్యకంగా ఆరాధించు; అప్పుడు మోక్షాన్ని పొందుతావు।
Verse 91
इन्द्रद्युम्न उवाच किं तत् परतरं तत्त्वं का विभूतिर्जनार्दन / किं कार्यं कारणं कस्त्वं प्रवृत्तिश्चापि का तव
ఇంద్రద్యుమ్నుడు పలికెను—హే జనార్దన! సర్వోన్నతమైన పరతర తత్త్వం ఏమిటి? నీ విభూతి ఏమిటి? కార్యం ఏమి, కారణం ఏమి? నీవు తత్త్వతః ఎవరు, నీ ప్రవృత్తి (కర్మప్రేరణ) ఏమిటి?
Verse 92
परात्परतरं तत्त्वं परं ब्रह्मैकमव्ययम् / नित्यानन्दं स्वयञ्ज्योतिरक्षरं तमसः परम्
పరాత్పరమైన ఆ తత్త్వం—ఒక్కటే పరమ, అవ్యయ బ్రహ్మ—నిత్యానందస్వరూపం, స్వయంజ్యోతి, అక్షయం, తమస్సు (అజ్ఞానం)కు అతీతం.
Verse 93
ऐश्वर्यं तस्य यन्नित्यं विभूतिरिति गीयते / कार्यं जगदथाव्यक्तं कारणं शुद्धमक्षरम्
ఆ ఈశ్వరుని నిత్య ఐశ్వర్యమే ‘విభూతి’ అని కీర్తించబడుతుంది. ఈ జగత్తు ఆయన కార్యం; అవ్యక్తం ఆయన కారణం—శుద్ధం, అక్షరం, అవినాశి.
Verse 94
अहं हि सर्वभूतानामन्तर्यामीश्वरः परः / सर्गस्थित्यन्तकर्तृत्वं प्रवृत्तिर्मम गीयते
ఎందుకంటే నేను సమస్త భూతాలలో నివసించే అంతర్యామి, పరమేశ్వరుడను. సృష్టి, స్థితి, లయలను చేయు కర్తృత్వమే నా ప్రవృత్తి (దివ్యక్రియ) అని ప్రకటించబడుతుంది.
Verse 95
एतद् विज्ञाय भावेन यथावदखिलं द्विज / ततस्त्वं कर्मयोगेन शाश्वतं सम्यगर्चय
హే ద్విజా! ఇవన్నీ యథావిధిగా భక్తిభావంతో గ్రహించి, ఆపై కర్మయోగం ద్వారా శాశ్వత పరమేశ్వరుని సమ్యక్గా ఆరాధించు.
Verse 96
इन्द्रद्युम्न उवाच के ते वर्णाश्रमाचारा यैः समाराध्यते परः / ज्ञानं च कीदृशं दिव्यं भावनात्रयसंस्थितम्
ఇంద్రద్యుమ్నుడు పలికెను—ఏ వర్ణాశ్రమాచారాల ద్వారా పరమేశ్వరుని యథావిధిగా ఆరాధించబడును? మరియు త్రివిధ భావనలో స్థితమైన ఆ దివ్య జ్ఞానం ఏ విధమైనది?
Verse 97
कथं सृष्टमिदं पूर्वं कथं संह्रियते पुनः / कियत्यः सृष्टयो लोके वंशा मन्वन्तराणि च / कानि तेषां प्रमाणानि पावनानि व्रतानि च
ఈ జగత్తు మొదట ఎలా సృష్టించబడెను, మళ్లీ ఎలా లయమగుచున్నది? లోకంలో ఎన్ని విధాల సృష్టులు, వంశపరంపరలు, మన్వంతరాలు ఉన్నవి? వాటి ప్రమాణాలు ఏమి, మరియు వాటికి సంబంధించిన పవిత్ర వ్రతాలు ఏవి?
Verse 98
तीर्थान्यर्कादिसंस्थानं पृथिव्यायामविस्तरे / कति द्वीपाः समुद्राश्च पर्वताश्च नदीनदाः / ब्रूहि मे पुण्डरीकाक्ष यथावदधुनाखिलम्
హే పుండరీకాక్షా! తీర్థములు, సూర్యాది జ్యోతిష్కుల వ్యవస్థ, మరియు విశాలమైన భూమిపై ఎన్ని ద్వీపాలు, సముద్రాలు, పర్వతాలు, నదులు, ఉపనదులు ఉన్నవో—ఇవన్నీ ఇప్పుడు యథావిధిగా సంపూర్ణంగా నాకు చెప్పుము।
Verse 99
श्रीकूर्म उवाच एवमुक्तो ऽथ तेनाहं भक्तानुग्रहकाम्यया / यथावदखिलं सर्वमवोचं मुनिपुङ्गवाः
శ్రీకూర్ముడు పలికెను—అతడు ఇలా అడుగగా, భక్తునిపై అనుగ్రహించాలనే కోరికతో, ఓ మునిశ్రేష్ఠులారా, నేను సమస్తాన్ని యథావిధిగా సంపూర్ణంగా వివరించితిని।
Verse 100
व्याख्यायाशेषमेवेदं यत्पृष्टो ऽहं द्विजेन तु / अनुगृह्य च तं विप्रं तत्रैवान्तर्हितो ऽभवम्
ఆ ద్విజుడు అడిగినదంతా నేను ఏమీ మిగల్చకుండా వివరించి, ఆ విప్రునిపై అనుగ్రహం చేసి, అదే స్థలంలో అంతర్ధానమయ్యితిని।
Verse 101
सो ऽपि तेन विधानेन मदुक्तेन द्विजोत्तमः / आराधयामास परं भावपूतः समाहितः
అప్పుడు ఆ ద్విజోత్తముడు నేను చెప్పిన విధానానుసారం, భక్తితో శుద్ధమైన మనస్సుతో సమాధానంగా పరమేశ్వరుని ఆరాధించాడు।
Verse 102
त्यक्त्वा पुत्रादिषु स्नेहं निर्द्वन्द्वो निष्परिग्रहः / संन्यस्य सर्वकर्माणि परं वैराग्यमाश्रितः
పుత్రాది విషయాలపై మమకారాన్ని విడిచి, ద్వంద్వరహితుడై నిరపేక్షుడై, సమస్త కర్మలను సన్న్యసించి పరమ వైరాగ్యాన్ని ఆశ్రయిస్తాడు।
Verse 103
आत्मन्यात्मानमन्वीक्ष्य स्वात्मन्येवाखिलं जगत् / संप्राप्य भावनामन्त्यां ब्राह्मीमक्षरपूर्विकाम्
ఆత్మలో ఆత్మను అన్వేషించి, సమస్త జగత్తును తన స్వాత్మలోనే స్థితమై ఉందని దర్శించి, అక్షరాధారితమైన బ్రాహ్మీ అంతిమ భావనను పొందుతాడు।
Verse 104
अवाप परमं योगं येनैकं परिपश्यति / यं विनिद्रा जितश्वासाः काङ्क्षन्ते मोक्षकाङ्क्षिणः
అతడు పరమయోగాన్ని పొందాడు; దానివల్ల ఏకమాత్ర పరతత్త్వమే దర్శనమవుతుంది. ఆ స్థితిని మోక్షాకాంక్షులు, నిద్రారహితులు, శ్వాసజయులు కోరుతారు।
Verse 105
ततः कदाचिद् योगीन्द्रो ब्रह्माणं द्रष्टुमव्ययम् / जगामादित्यनिर्देशान्मानसोत्तरपर्वतम् / आकाशेनैव विप्रेन्द्रो योगैश्वर्यप्रभावतः
తర్వాత ఒక సమయంలో యోగీంద్రుడు అవ్యయ బ్రహ్ముని దర్శించుటకు, సూర్యుడు సూచించిన మార్గానుసారం మానసోత్తర పర్వతానికి బయలుదేరాడు; యోగైశ్వర్య ప్రభావంతో ఆ విప్రేంద్రుడు ఆకాశమార్గంలోనే వెళ్లాడు।
Verse 106
विमानं सूर्यसंकाशं प्राधुर्भूतमनुत्तमम् / अन्वगच्छन् देवगणा गन्धर्वाप्सरसां गणाः / दृष्ट्वान्ये पथि योगीन्द्रं सिद्धा ब्रह्मर्षयो ययुः
సూర్యసమాన కాంతితో, అత్యుత్తమమైన విమానం అకస్మాత్తుగా ప్రాదుర్భవించింది. దాని వెనుక దేవగణాలు, గంధర్వులు మరియు అప్సరసల సమూహాలు అనుసరించాయి. మార్గమధ్యంలో యోగీంద్రుని దర్శించి ఇతర సిద్ధులు, బ్రహ్మర్షులు కూడా ముందుకు సాగారు.
Verse 107
ततः स गत्वा तु गिरिं विवेश सुरवन्दितम् / स्थानं तद्योगिभिर्जुष्टं यत्रास्ते परमः पुमान्
అనంతరం అతడు దేవతలచే కూడా వందింపబడే ఆ పర్వతంలో ప్రవేశించాడు—యోగులు సేవించే ఆ పవిత్ర స్థలంలో, అక్కడ పరమపురుషుడు నివసిస్తాడు.
Verse 108
संप्राप्य परमं स्थानं सूर्यायुतसमप्रभम् / विवेश चान्तर्भवनं देवानां च दुरासदम्
పది వేల సూర్యుల సమాన కాంతిగల పరమ లోకాన్ని చేరుకొని, అతడు అంతర్భవనంలో ప్రవేశించాడు—అది దేవతల నివాసం, ఇతరులకు దుర్లభంగా చేరదగినది.
Verse 109
विचिन्तयामास परं शरण्यं सर्वदेहिनाम् / अनादिनिधनं देवं देवदेवं पितामहम्
అతడు సమస్త దేహధారుల పరమ శరణమైన, ఆద్యంతరహిత దేవుడైన—దేవదేవుడూ, ఆదిపిత అయిన పితామహుని ధ్యానించాడు.
Verse 110
ततः प्रादुरभूत् तस्मिन् प्रकाशः परमात्मनः / तन्मध्ये पुरुषं पूर्वमपश्यत् परमं पदम्
అప్పుడు అక్కడ పరమాత్ముని ప్రకాశం ప్రాదుర్భవించింది; ఆ కాంతి మధ్యలో అతడు ఆద్య పురుషుని దర్శించాడు—ఆయనే పరమపదము.
Verse 111
महान्तं तेजसो राशिमगम्यं ब्रह्मविद्विषाम् / चतुर्मुखमुदाराङ्गमर्चिभिरुपशोभितम्
వారు తేజస్సు యొక్క మహా రాశిని దర్శించారు—బ్రహ్మద్వేషులకు అగమ్యమైనదాన్ని; దాని అంతరంలో చతుర్ముఖుడు, ఉదారాంగుడు, మహత్తర రూపధారి, అర్చిస్సులతో శోభిల్లుచున్నాడు।
Verse 112
सो ऽपि योगिनमन्वीक्ष्य प्रणमन्तमुपस्थितम् / प्रत्युद्गम्य स्वयं देवो विश्वात्मा परिषस्वजे
ప్రణామముచేస్తూ సమక్షంలో నిలిచిన ఆ యోగిని చూచి, స్వయంగా దేవుడు—విశ్వాత్మ—ముందుకు వచ్చి అతనిని ఆలింగనం చేసెను।
Verse 113
परिष्वक्तस्य देवेन द्विजेन्द्रस्याथ देहतः / निर्गत्य महती ज्योत्स्ना विवेशादित्यमण्डलम् / ऋग्यजुः सामसंज्ञं तत् पवित्रममलं पदम्
అప్పుడు దేవుని ఆలింగనంతో ఆ ద్విజశ్రేష్ఠుని దేహమునుండి మహా జ్యోతి బయలుదేరి సూర్యమండలంలో ప్రవేశించింది; ఋగ్-యజుః-సామ అని ప్రసిద్ధమైన ఆ పవిత్ర, నిర్మల పదాన్ని పొందింది।
Verse 114
हिरण्यगर्भो भगवान् यत्रास्ते हव्यकव्यभुक् / द्वारं तद् योगिनामाद्यं वेदान्तेषु प्रतिष्ठितम् / ब्रह्मतेजोमयं श्रीमन्निष्ठा चैव मनीषिणाम्
భగవాన్ హిరణ్యగర్భుడు—హవ్యకవ్యభోక్త—యెక్కడ నివసించుచున్నాడో, అదే యోగులకు ఆద్య ద్వారం, వేదాంతాలలో స్థిరంగా ప్రతిష్ఠితమైనది. అది బ్రహ్మతేజోమయం, శ్రీమంతం, మునీంద్రుల నిష్ఠాస్థానం.
Verse 115
दृष्टमात्रो भगवतात ब्रह्मणार्चिर्मयो मुनिः / अपश्यदैश्वरं तेजः शान्तं सर्वत्रगं शिवम्
భగవానుని కేవలం దర్శించిన మాత్రమున, బ్రహ్మార్చిస్సముడైన ముని ఐశ్వర్యమయమైన దివ్య తేజస్సును చూచెను—అది శాంతం, సర్వత్రగం, సర్వత్ర శివమయం।
Verse 116
स्वात्मानमक्षरं व्योमतद् विष्णोः परमं पदम् / आनन्दमचलं ब्रह्म स्थानं तत्पारमेश्वरम्
ఆ అవినాశి, వ్యోమసమానమైన సర్వవ్యాపి స్వాత్మస్వరూపమే విష్ణువుని పరమపదము—అచల బ్రహ్మము, శుద్ధానందము, పరమేశ్వరుని పరమస్థానము।
Verse 117
सर्वभूतात्मभूतः स परमैश्वर्यमास्थितः / प्राप्तवानात्मनो धाम यत्तन्मोक्षाख्यमव्ययम्
సర్వభూతాలలో అంతరాత్మగా అయినవాడు పరమైశ్వర్యంలో స్థితుడై ఉన్నాడు; అతడు తన స్వధామాన్ని పొందాడు—అవ్యయమైనదీ, ‘మోక్ష’మని ప్రసిద్ధమైనదీ।
Verse 118
तस्मात् सर्वप्रयत्नेन वर्णाश्रमविधौ स्थितः / समाश्रित्यान्तिमं भावं मायां लक्ष्मीं तरेद् बुधः
కాబట్టి సర్వప్రయత్నంతో వర్ణాశ్రమవిధిలో స్థిరంగా ఉండి, అంతిమ పరమభావాన్ని ఆశ్రయించి, జ్ఞాని మాయను మరియు లక్ష్మిని కూడా దాటి పోతాడు।
Verse 119
सूत उवाच व्याहृता हरिणा त्वेवं नारादाद्या महर्षयः / शक्रेण सहिताः सर्वे पप्रच्छुर्गरुडध्वजम्
సూతుడు పలికెను—హరి ఈ విధంగా పలికిన తరువాత, నారదాది మహర్షులు శక్రుడు (ఇంద్రుడు) సహితంగా అందరూ గరుడధ్వజ భగవంతుని ప్రశ్నించారు।
Verse 120
ऋषय ऊचुः देवदेव हृषीकेश नाथ नारायणामल / तद् वदाशेषमस्माकं यदुक्तं भवता पुरा
ఋషులు పలికిరి—దేవదేవ హృషీకేశా! నాథా, నిర్మల నారాయణా! మీరు పూర్వం చెప్పిన ఉపదేశాన్ని మా కోసం సంపూర్ణంగా చెప్పండి।
Verse 121
इन्द्रद्युम्नाय विप्रया ज्ञानं धर्मादिगोचरम् / शुश्रूषुश्चाप्ययं शक्रः सखा तव जगन्मय
హే జగన్మయా! ఆ బ్రాహ్మణీ ఇంద్రద్యుమ్నునకు ధర్మాది విషయగోచరమైన జ్ఞానాన్ని బోధించింది; సేవాభిలాషి అయిన ఈ శక్రుడు (ఇంద్రుడు) కూడా నీ సఖుడయ్యాడు।
Verse 122
ततः स भगवान् विष्णुः कूर्मरूपी जनार्दनः / रसातलगतो देवो नारदाद्यैर्महर्षिभिः
అనంతరం భగవాన్ విష్ణువు—జనార్దనుడు—కూర్మరూపం ధరించి రసాతలానికి దిగిపోయాడు; దేవుడు నారదాది మహర్షులతో కూడి ఉన్నాడు।
Verse 123
पृष्टः प्रोवाच सकलं पुराणं कौर्ममुत्तमम् / सन्निधौ देवराजस्य तद् वक्ष्ये भवतामहम्
ప్రశ్నించబడినప్పుడు ఆయన దేవరాజుని సన్నిధిలో ఉత్తమమైన కూర్మపురాణాన్ని సంపూర్ణంగా వివరించాడు; అదే వృత్తాంతాన్ని నేను ఇప్పుడు మీకు చెబుతాను।
Verse 124
धन्यं यशस्यामायुष्यं पुण्यं मोक्षप्रदं नृणाम् / पुराणश्रवणं विप्राः कथनं च विशेषतः
హే విప్రులారా! మనుష్యులకు పురాణశ్రవణం—ముఖ్యంగా వాటి కథనం—ధన్యకరం, యశోదాయకం, ఆయుష్యవర్ధకం, పుణ్యప్రదం, మోక్షప్రదం.
Verse 125
श्रुत्वा चाध्यायमेवैकं सर्वपापैः प्रमुच्यते / उपाख्यानमथैकं वा ब्रह्मलोके महीयते
ఒక అధ్యాయం మాత్రమే విన్నా సర్వపాపాల నుండి విముక్తి కలుగుతుంది; లేదా ఒక ఉపాఖ్యానం విన్నా బ్రహ్మలోకంలో గౌరవింపబడతాడు।
Verse 126
इदं पुराणं परमं कौर्मं कूर्मस्वरूपिणा / उक्तं देवाधिदेवेन श्रद्धातव्यं द्विजातिभिः
ఈ పరమ కౌర్మ పురాణాన్ని కూర్మస్వరూపుడైన దేవాధిదేవుడు ఉపదేశించాడు; కనుక ద్విజులు దీనిని శ్రద్ధతో స్వీకరించాలి।
Frequently Asked Questions
It gives the canonical fivefold definition: sarga (creation), pratisarga (re-creation), vaṃśa (genealogies), manvantara (Manu cycles), and vaṃśānucarita (dynastic histories), and reiterates that context-linked meritorious narratives support these themes.
Liberation is presented as grace-aided direct knowledge of the Supreme Reality: by discerning the Self and contemplating non-duality, the aspirant crosses Māyā; the realized one abides in the imperishable, all-pervading Brahman—described as Viṣṇu’s supreme abode—implying a Vedāntic non-dual culmination within a devotional framework.
Yes. Nārāyaṇa explicitly states that for those established in Varnāśrama, Maheśvara should be worshipped through jñāna and bhakti-yoga. This functions as samanvaya: the Supreme is affirmed as inner ruler and Brahman, while Śiva-worship is prescribed as a valid mode aligned with liberation-oriented knowledge and devotion.