Adhyaya 5

Verse 1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे प्रथमे प्रक्रियापदे लोककल्पनं नाम चतुर्थो ऽध्यायः श्रीसूत उवाच आपो ऽग्रे सर्वगा आसन्नेनसिमन्पृथिवीतले / शान्तवातैः प्रलीने ऽस्मिन्न प्राज्ञायत किञ्चन

ఇట్లు శ్రీబ్రహ్మాండ మహాపురాణంలో వాయుప్రోక్త పూర్వభాగంలోని ప్రథమ ప్రక్రియాపదంలో ‘లోకకల్పనం’ అనే చతుర్థ అధ్యాయం. శ్రీసూతుడు పలికెను—ఆదిలో జలమే సర్వత్ర వ్యాపించి ఉండెను; భూమితలంలో ఏ సరిహద్దూ లేదు. శాంత వాయువులలో ఇది లీనమై ఉండగా, అప్పటికి ఏదియు తెలిసిరాలేదు.

Verse 2

एकार्णवे तदा तस्मिन्नष्टे स्थावरजङ्गमे / विभुर्भवति स ब्रह्मा सहस्राक्षः सहस्रपात्

ఆ ఏకార్ణవంలో స్థావరజంగమములు నశించినప్పుడు, సర్వవ్యాపి బ్రహ్మా సహస్రాక్షుడు సహస్రపాదుడై ప్రాదుర్భవించాడు।

Verse 3

सहस्रशीर्षा पुरुषो रुक्मवर्णो ह्यतीन्द्रियः / ब्रह्म नारायणाख्यस्तु सुष्वाप सलिले तदा

సహస్రశిరస్సు గల పురుషుడు, స్వర్ణవర్ణుడు, ఇంద్రియాతీతుడు—నారాయణనామక బ్రహ్మ—అప్పుడు జలంలో నిద్రించెను।

Verse 4

सत्त्वोद्रेकान्निषिद्धस्तु शून्यं लोकमवैक्षत / इमं चोदाहरन्त्यत्रर् श्लोकं नारायणं प्रति

సత్త్వోద్భవ ప్రేరణతో ఆయన శూన్యమైన లోకాన్ని దర్శించాడు; ఇక్కడ నారాయణుని గురించి ఈ శ్లోకాన్ని ఉదాహరిస్తారు।

Verse 5

आपो नारा इति प्रोक्ता आपो वै नरसूनवः / अयन तस्य ताःप्रोक्तास्तेन नारायणः स्मृतः

జలములను ‘నారా’ అని అంటారు; జలములే నరుని సంతానమని చెప్పబడెను. అవే ఆయనకు ‘అయన’ (ఆశ్రయం) కనుక ఆయన ‘నారాయణుడు’ అని స్మరించబడెను।

Verse 6

तुल्य युगसहस्रस्य वसन्कालमुपास्यतः / स्वर्णपत्रेप्रकुरुते ब्रह्मत्वादर्शकारणात्

యుగసహస్రమునకు సమానమైన కాలము నివసించి ఉపాసనచేసి, బ్రహ్మత్వ దర్శన కారణముగా ఆయన స్వర్ణపత్రంపై (సృష్టి) విధానమును ఏర్పరచెను।

Verse 7

ब्रह्म तु सलिले तस्मिन्नवाग् भूत्वा तदा चरन् / निशायामिव खद्योतः प्रापृट्काले ततस्ततः

అప్పుడు బ్రహ్మ ఆ జలంలో క్రిందికి మొగ్గి సంచరించాడు; రాత్రిలో ఖద్యోతం ఎటు ఇటు మెరుస్తుందో, అలాగే ప్రళయకాలంలో అతడు అటు ఇటు తిరిగాడు।

Verse 8

ततस्तु सलिले तस्मिन् विज्ञायान्तर्गते महत् / अनुमानादसंमूढो भूमेरद्धरणं प्रति

తర్వాత ఆ జలంలో అంతర్గతంగా ఉన్న మహత్తత్త్వాన్ని గ్రహించి, అనుమానంతో మోహరహితుడైన బ్రహ్మ భూమి ఉద్ధరణ దిశగా ప్రవృత్తుడయ్యాడు।

Verse 9

ओङ्काराषृतनुं त्वन्यां कल्पादिषु यथा पुरा / ततो महात्मा मनसा दिव्यरूपम चिन्तयत्

పూర్వం కల్పాదుల్లో యథావిధిగా ఓంకారాశ్రితమైన మరో తనువును ధరించినట్లే, అప్పుడు ఆ మహాత్ముడు మనసులో దివ్యరూపాన్ని ధ్యానించాడు।

Verse 10

सलिले ऽवप्लुतां भूमिं दृष्ट्वा स समचिन्तयत् / किं तु रूपमहं कृत्वा सलिलादुद्धरे महीम्

జలంలో మునిగిపోయిన భూమిని చూసి అతడు ఆలోచించాడు—నేను ఏ రూపాన్ని ధరించి ఈ భూమిని నీటిలోనుంచి పైకి ఉద్ధరిస్తాను?

Verse 11

जलक्रीडासमुचितं वाराहं रूपमस्मरत् / उदृश्यं सर्वभूतानां वाङ्मयं ब्रह्मसंज्ञितम्

అప్పుడు జలక్రీడకు తగిన వరాహరూపాన్ని ఆయన స్మరించాడు—అది సమస్త భూతాలకు ప్రత్యక్షంగా దర్శనమయ్యేది, వాక్మయమైనది, ‘బ్రహ్మ’ అనే నామంతో ప్రసిద్ధమైనది।

Verse 12

दशयोजनविस्तीर्णमायतंशतयोजनम् / नीलमेघप्रतीकाशं मेघस्तनितनिःस्वनम्

దశ యోజనాల విస్తీర్ణముతో, శత యోజనాల పొడవుతో, నీలమేఘసమాన కాంతితో, మేఘగర్జనవంటి నాదముతో ఉన్నది।

Verse 13

महापर्वतवर्ष्माणं श्वेततीक्ष्णोग्रदंष्ट्रिणाम् / विद्युदग्निप्रतिकाशमादित्यसमतेजसम्

మహాపర్వతంలాంటి మహాకాయము, తెల్లని, పదునైన ఉగ్ర దంష్ట్రలతో కూడినది; విద్యుత్తు-అగ్ని వలె ప్రకాశించి, సూర్యసమాన తేజస్సు కలది।

Verse 14

पीनवृत्तायतस्कन्धं विष्णुविक्रमगामि च / पीनोन्नतकटीदेशं वृषलक्षणपूजितम्

పుష్టమైన, వృత్తాకార దీర్ఘ స్కంధములు కలిగి, విష్ణువిక్రమంలా గమనించువాడు; పుష్టంగా ఎత్తైన కటిదేశముతో, వృషలక్షణముచే పూజింపబడినవాడు।

Verse 15

आस्थाय रूपमतुलं वाराहममितं हरिः / पृथिव्युद्धरणार्थाय प्रविवेश रसातलम्

అతులమైన, అమితమైన వారాహరూపాన్ని ధరించిన హరి, భూమిని उद्धరించుటకై రసాతలంలో ప్రవేశించాడు।

Verse 16

दीक्षासमाप्तीष्टिदंष्ट्रःक्रतुदन्तो जुहूसुखः / अग्निजिह्वो दर्भरोमा ब्रह्मशीर्षो महातपाः

దీక్షాసమాప్తి ఇష్టియే దంష్ట్రలుగా, క్రతువులే దంతాలుగా, జుహూ చేత సంతోషించువాడుగా; అగ్నియే జిహ్వగా, దర్భమే రోమముగా, బ్రహ్మమే శిరస్సుగా కల మహాతపస్వి।

Verse 17

वेदस्कन्धो हविर्गन्धिर्हव्यकव्यादिवेगवान् / प्राग्वंशकायो द्युतिमान् नानादीक्षाभिरन्वितः

ఆయన వేదస్కంధస్వరూపుడు, హవిస్సుగంధముతో నిండినవాడు, హవ్యకవ్యాది వేగముతో సమృద్ధుడు. ప్రాచీన వంశదేహధారి, ద్యుతిమంతుడు, నానాదీక్షలతో అన్వితుడు.

Verse 18

दक्षिणा त्दृदयो योगी श्रद्धासत्त्वमयो विभुः / उपाकर्मरुचिश्चैव प्रवर्ग्यावर्तभूषणः

ఆయన దక్షిణతో దృఢహృదయుడైన యోగి, శ్రద్ధా-సత్త్వమయుడైన విభువు. ఉపాకర్మంలో రుచిగలవాడు, ప్రవర్గ్యావర్తంతో అలంకృతుడు.

Verse 19

नानाछन्दोगतिपथो गुह्योपनिषदासनः / मायापत्नीसहायो वै गिरिशृङ्गमिवोच्छ्रयः

ఆయన నానా ఛందస్సుల గతి మార్గములను ధరించినవాడు, గుహ్య ఉపనిషత్తులను ఆసనంగా కలిగినవాడు. మాయారూపిణి పత్నితో సహాయుడై, గిరిశిఖరంలా ఉన్నతుడు.

Verse 20

अहोरात्रेक्षणाधरो वेदाङ्गश्रुतिभूषणः / आज्यगन्धः स्रुवस्तुण्डः सामघोषस्वनो महान्

ఆయన అహోరాత్రాలను దృష్టికి ఆధారంగా ధరించినవాడు, వేదాంగ-శ్రుతులతో అలంకృతుడు. ఆజ్యసుగంధముతో నిండినవాడు, స్రువమనే తుండముగలవాడు, సామఘోషమనే మహానాదస్వరూపుడు.

Verse 21

सत्यधर्ममयः श्रीमान् कर्मविक्रमसत्कृतः / प्रायश्चित्तनखो घोरः पशुजानुर्महामखः

ఆయన సత్యధర్మమయుడైన శ్రీమంతుడు, కర్మవిక్రమంతో సత్కృతుడు. ప్రాయశ్చిత్తమే ఆయన నఖాలు, ఆయన ఘోరుడు; పశువులే ఆయన మోకాళ్లు—ఆయన మహామఖస్వరూపుడు.

Verse 22

उद्गातात्रो होमलिङ्गः फलबीजमहोषधीः / वाद्यन्तरात्मसत्रस्य नास्मिकासो मशोणितः

అక్కడ ఉద్గాతానే హోమలింగమై నిలిచెను; ఫలాలు, విత్తనాలు, మహౌషధులు దాని ద్రవ్యములు. అంతరాత్మ యజ్ఞసత్రంలో వాద్యనాదము, నాసికాస్రావము మశోణితమువలె అనిపించెను.

Verse 23

भक्ता यज्ञवराहान्ताश्चापः संप्राविशत्पुनः / अग्निसंछादितां भूमिं समामिच्छन्प्रजापतिम्

భక్తులు యజ్ఞవరాహాంతమునకు చేరి మరల జలములో ప్రవేశించిరి; అగ్నిచ్ఛాదితమైన భూమిలో ప్రజాపతిని సమ్యకంగా అన్వేషించిరి.

Verse 24

उपगम्या जुहावैता मद्यश्चाद्यसमन्यसत् / मामुद्राश्च समुद्रेषु नादेयाश्च नदीषु च / पृथक् तास्तु समीकृत्य पृथिव्यां सो ऽचिनोद्गिरीन्

సమీపమునకు వెళ్లి వారు ఆహుతులు అర్పించి మద్యమును, ఆహారమును కూడా స్థాపించిరి. ‘మా-ముద్రా’ సముద్రాలలోను, ‘నా-దేయా’ నదులలోను నిలిచెను; వాటిని వేరువేరుగా సమీకరించి అతడు భూమిపై గిరులను కూర్చెను.

Verse 25

प्राक्सर्गे दह्यमानास्तु तदा संवर्तकाग्निना / देनाग्निना विलीनास्ते पर्वता भुवि सर्वशः

పూర్వసృష్టిలో ఆ పర్వతములు అప్పుడు సంవర్తకాగ్నిచే దహింపబడుచుండెను; ఆ అగ్నియందే అవి భూమియందంతటా లీనమయ్యెను.

Verse 26

सत्यादेकार्णवे तस्मिन् वायुना यत्तु संहिताः / निषिक्ता यत्रयत्रासंस्तत्रतत्राचलो ऽभवत्

సత్యనామక ఆ ఏకార్ణవములో వాయువుచే సంహితమైనవి ఎక్కడెక్కడ నిషిక్తమయ్యెనో అక్కడక్కడ అచలములై—పర్వతములై నిలిచెను.

Verse 27

ततस्तेषु प्रकीर्णेषु लोकोदधिगिरींस्तथा / विश्वकर्मा विभजते कल्पादिषु पुनः पुनः

అవి చెల్లాచెదురైన తరువాత విశ్వకర్మ కల్పాదులలో మళ్లీ మళ్లీ లోకాలు, సముద్రాలు, పర్వతాలను విభజిస్తాడు।

Verse 28

ससमुद्रामिमां पृथ्वीं सप्तद्वीपां सपर्वताम् / भूराद्यांश्चतुरो लोकान्पुनःपुनरकल्पयत्

సముద్రాలతో కూడిన ఈ భూమిని, ఏడు ద్వీపాలు పర్వతాలతో సహా, అలాగే భూరాది నాలుగు లోకాలను ఆయన మళ్లీ మళ్లీ సృష్టించాడు।

Verse 29

लाकान्प्रकल्पयित्वा च प्रजासर्ग ससर्ज ह / ब्रह्मा स्वयंभूर्भगवाम् सिसृक्षुर्विविधाः प्रजाः

లోకాలను ఏర్పాటు చేసిన తరువాత ఆయన ప్రజాసర్గాన్ని సృష్టించాడు. స్వయంభూ భగవాన్ బ్రహ్మ వివిధ ప్రజలను సృష్టించదలచి ప్రవృత్తుడయ్యాడు।

Verse 30

ससर्ज सृष्टं तद्रूपं कल्पादिषु यथा पुरा / तस्याभिध्यायतः सर्गं तदा वै बुद्धिपूर्वकम्

కల్పాదులలో పూర్వంలాగానే అదే రూపమైన సృష్టిని ఆయన మళ్లీ సృష్టించాడు. సర్గాన్ని ధ్యానిస్తూ ఆయన అప్పుడు బుద్ధిపూర్వకంగా దానిని ప్రవృత్తి చేశాడు।

Verse 31

प्रधानसमकाले च प्रादुर्भूतस्तमो मयः / तमो मोहो महामोहस्तामिस्रो ह्यन्धसंज्ञितः

ప్రధానంతో సమకాలంలో తమోమయ తత్త్వం ప్రాదుర్భవించింది—తమస్, మోహం, మహామోహం, తామిస్రం మరియు ‘అంధ’ అనే సంజ్ఞ కలది।

Verse 32

अविद्या पञ्चपर्वैषा प्रादुर्भूता महात्मनः / पञ्चधावस्थितः सर्गो ध्यायत साभिमानिनः

ఈ పంచపర్వాల అవిద్య మహాత్ముని నుండి ప్రాదుర్భవించింది; సృష్టి ఐదు విధాలుగా స్థితమైంది—అహంకారసహితులు దానిని ధ్యానించుగాక।

Verse 33

सर्वतस्तमसा चैव बीजकुंभलतावृताः / बहिरन्तश्चाप्रकाशस्तथानिःसंज्ञ एव च

వారు అన్ని వైపులా తమసుతో, అలాగే బీజం–కుంభం–లతల ఆవరణతో కప్పబడ్డారు; బయటా లోపలా ప్రకాశం లేని, చైతన్యరహితులే అయ్యారు।

Verse 34

यस्मात्तेषां कृता बुद्धिर् दुःखानि करणानि च / तस्माच्च संवृतात्मानो नगा मुख्याः प्रकीर्तिताः

వారికోసం బుద్ధి, దుఃఖాలు మరియు ఇంద్రియ-కరణాలు నిర్మించబడ్డాయి; అందుచేత వారు ‘సంవృతాత్మ’ గల ‘నగ’లు, ‘ముఖ్య’ులని కీర్తింపబడ్డారు।

Verse 35

मुख्यसर्गे तदोद्भूतं दृष्ट्वा ब्रह्मात्मसंभवः / अप्रती तमनाः सोथ तदोत्पत्तिममन्यत

ముఖ్యసర్గంలో అప్పుడు ఉద్భవించినదాన్ని చూచి, ఆత్మసంభవుడైన బ్రహ్మకు మనస్సు తృప్తి చెందలేదు; అప్పుడు అతడు ఆ ఉత్పత్తిని అనుచితమని భావించాడు।

Verse 36

तस्याभिध्यायतश्चान्यस्तिर्यक्स्रोतो ऽभ्यवर्तत / यस्मात्तिर्यग्विवर्त्तेत तिर्यकस्रोतस्ततः स्मृतः

అతడు ధ్యానించుచుండగా మరో ‘తిర్యక్స్రోత’ సర్గం ప్రవహించింది; అది తిర్యక్‌గా (అడ్డంగా) వికసించునందున ‘తిర్యక్స్రోత’ అని స్మరించబడింది।

Verse 37

तमोबहुत्वात्ते सर्वे ह्यज्ञानबहुलाः स्मृताः / उत्पाद्यग्राहिमश्चैव ते ऽज्ञाने ज्ञानमानिनः

తమస్సు అధికమై ఉండుటవలన వారు అందరూ అజ్ఞానబహులులని చెప్పబడతారు; వారు సృష్టించి పట్టిపడే స్వభావముగలవారు, అజ్ఞానంలోనే జ్ఞానమని భావించువారు।

Verse 38

अहङ्कृता अहंमाना अष्टाविंशद्द्विधात्मिकाः / एकादशन्द्रियविधा नवधात्मादयस्तथा

వారు అహంకారముతో ఏర్పడినవారు, ‘నేను’ అనే మానముగలవారు, ఇరవై ఎనిమిది విధాల ద్వివిధ స్వరూపములు; పదకొండు ఇంద్రియభేదములు, అలాగే తొమ్మిది విధాల ఆత్మాది కూడా.

Verse 39

अष्टौ तु तारकाद्याश्च तेषां शक्तिवधाः स्मृताः / अन्तः प्रकाशास्ते सर्वे आवृताश्च बहिः पुनः

తారక మొదలైనవి ఎనిమిది అని చెప్పబడినవి; వాటి శక్తి-భేదములు స్మృతిలో చెప్పబడ్డాయి. అవన్నీ అంతరంగా ప్రకాశించును, కాని బాహ్యంగా మళ్లీ ఆవృతమై ఉంటాయి।

Verse 40

तिर्यक् स्रोतस उच्यन्ते वश्यात्मानस्त्रिसंज्ञकाः

వారిని ‘తిర్యక్-స్రోతసు’ అని అంటారు; వారు వశ్య స్వభావముగలవారు, ‘త్రి’ అనే సంజ్ఞతో పేర్కొనబడినవారు।

Verse 41

तिर्यक् स्रोतस्तु सृष्ट्वा वै द्वितीयं विश्वमीश्वरः / अभिप्रायमथोद्भूतं दृष्ट्वा सर्गं तथाविधम्

ఈశ్వరుడు తిర్యక్-స్రోతసును సృష్టించి రెండవ విశ్వమును నిర్మించాడు; ఆ విధంగా ఉద్భవించిన సర్గమును, దాని అభిప్రాయమును చూచి (మరింత సృష్టికి ప్రవృత్తుడయ్యాడు).

Verse 42

तस्याभिध्यायतो योन्त्यः सात्त्विकः समजायत / ऊर्द्धस्रोतस्तृतीयस्तु तद्वै चोर्द्धं व्यवस्थितम्

ఆయన ధ్యానించగానే సాత్త్విక యోని ఉద్భవించింది. మూడవది ‘ఊర్ధ్వస్రోత’ అని, అది పైవైపు స్థితమై ఉంది.

Verse 43

यस्मादूर्द्धं न्यवर्तन्त तदूर्द्धस्रोतसंज्ञकम् / ताः सुखं प्रीतिबहुला बहिरन्तश्च वावृताः

ఎవరు పైవైపు ప్రవృత్తి చెందారో వారు ‘ఊర్ధ్వస్రోత’ అని పిలువబడారు. వారు సుఖంగా, ప్రీతితో నిండినవారు, బయటా లోపలా ఆవృతులై ఉన్నారు.

Verse 44

प्रकाशा बहिरन्तश्च ऊर्द्धस्रोतःप्रजाः स्मृताः / नवधातादयस्ते वै तुष्टात्मानो बुधाः स्मृताः

ఊర్ధ్వస్రోత ప్రజలు బయటా లోపలా ప్రకాశమయులని చెప్పబడారు. వారు నవధాతలు మొదలైనవారు; తృప్తాత్ములు, బుధులు అని స్మృతులు చెబుతాయి.

Verse 45

ऊर्द्धस्रोत स्तुतीयो यः स्मृतः सर्वः सदैविकः / ऊर्द्धस्रोतःसु सृष्टेषु देवेषु स तदा प्रभुः

మూడవదిగా చెప్పబడిన ఈ ‘ఊర్ధ్వస్రోత’ సమస్తంగా దైవికమే. ఊర్ధ్వస్రోత దేవులు సృష్టించబడినప్పుడు ఆయననే ప్రభువు అయ్యాడు.

Verse 46

प्रीतिमानभवद्ब्रह्मा ततो ऽन्यं नाभिमन्यत / सर्गमन्यं सिमृक्षुस्तं साधकं पुनरीश्वरः

అప్పుడు బ్రహ్మ ఆనందమయుడై, మరెవ్వరినీ అంగీకరించలేదు. తరువాత ఈశ్వరుడు మరొక సృష్టిని చేయదలచి, ఆ సాధకుణ్ణి మళ్లీ ప్రేరేపించాడు.

Verse 47

तस्याभिध्यायतः सर्गं सत्याभिध्यायिनस्तदा / प्रादुर्बभौ भौतसर्गः सोर्वाक् स्रोतस्तु साधकः

ఆ సత్యధ్యానియైనవాడు సృష్టిని ధ్యానించగానే అప్పుడు భౌతసర్గము ప్రాదుర్భవించింది; అదే ఊర్ధ్వగామి స్రోతస్సు ‘సాధక’మని చెప్పబడింది।

Verse 48

यस्मात्तेर्वाक्प्रवर्तन्ते ततोर्वाकूस्रोतसस्तु ते / ते च प्रकाशबहुलास्तमस्पृष्टरजोधिकाः

వారు ఊర్ధ్వంగా ప్రవృత్తి చెందుటవలననే వారు ‘ఊర్ధ్వాకూ-స్రోతస’ అని చెప్పబడతారు; వారు ప్రకాశబహులులు, తమస్సు తాకని వారు, రజోగుణాధికులు।

Verse 49

तस्मात्ते दुःखबहुला भूयोभूयश्च कारिमः / प्रकाशा बहिरन्तश्च मनुष्याः साधकाश्च ते

అందువలన వారు దుఃఖబహులులు, మళ్లీ మళ్లీ కర్మచేసేవారు; బాహ్యాంతర ప్రకాశముతో ఉన్న ఆ మనుష్యులే ‘సాధకులు’ అని కూడా చెప్పబడతారు।

Verse 50

लक्षणैर्नारकाद्यैस्तैरष्टधा च व्यवस्थिताः / सिद्धात्मानो मनुष्यास्ते गन्धर्वैः सह धर्मिणः

నారకాది లక్షణముల ప్రకారం వారు ఎనిమిది విధములుగా స్థితిచెందారు; ఆ సిద్ధాత్ములైన మనుష్యులు గంధర్వులతో కూడి ధర్మనిష్ఠులు।

Verse 51

पञ्चमो ऽनुग्रहः सर्गश्चतुर्द्धा स व्यवस्थितः / विपर्ययेण शक्त्या च सिद्ध मुख्यास्तथैव च

ఐదవ ‘అనుగ్రహ-సర్గము’ నాలుగు విధములుగా స్థితిచెందింది—విపర్యయము, శక్తి, సిద్ధి, అలాగే ముఖ్యము (ప్రధానము) కూడా।

Verse 52

निवृत्ता वर्तमानाश्च प्रजायन्ते पुनःपुनः / भूतादिकानां सत्त्वानां षष्ठः सर्गः स उच्यते

నివృత్తమైనవీ, వర్తమానమైనవీ సత్త్వాలు మళ్లీ మళ్లీ జన్మిస్తాయి; భూతాది సత్త్వాల ఈ సృష్టి ఆరవ సర్గమని చెప్పబడుతుంది.

Verse 53

स्वादनाश्चाप्यशीलाश्च ज्ञेया भूतादिकाश्च ते / प्रथमो महतः सर्गो विज्ञेयो ब्रह्मणस्तु सः

స్వాదనములు మరియు అశీలములు—ఇవన్నీ భూతాది అని తెలుసుకోవాలి; మహత్తత్త్వపు మొదటి సర్గమే బ్రహ్ముని సర్గమని గ్రహించాలి.

Verse 54

तन्मात्राणां द्वितीयस्तु भूत सर्गः स उच्यते / वैकारिकस्तृतीयस्तु चैद्रियः सर्ग उच्यते

తన్మాత్రల రెండవది భూతసర్గమని చెప్పబడుతుంది; వైకారికమయిన మూడవది, అలాగే ఇంద్రియసర్గమూ మూడవదిగా ఉచ్యమవుతుంది.

Verse 55

इत्येत प्राकृताः सर्गा उत्पन्ना बुद्धिपूर्वकाः / मुख्यसर्गश्च तुर्थस्तु मुख्या वै स्थावराः स्मृताः

ఇలా ఇవి ప్రకృతిసంబంధ సర్గాలు బుద్ధికి ముందుగా ఉద్భవించాయి; నాలుగవది ముఖ్యసర్గం, అందులో స్థావరాలు (అచలాలు) ప్రధానమని స్మృతిలో చెప్పబడింది.

Verse 56

तिर्यक्स्रोतःससर्गस्तु तैर्यग्योन्यस्तु पञ्चमः / तथोर्द्धस्रोतसां सर्गः षष्ठो देवत उच्यते

తిర్యక్స్రోతస్సుల సర్గం తైర్యగ్యోని—ఇది ఐదవది; అలాగే ఊర్ధ్వస్రోతస్సుల సర్గం ఆరవది, అది దేవతల సర్గమని చెప్పబడుతుంది.

Verse 57

तत्रोर्द्धस्रोतसां सर्गः सप्तमः स तु मानुषः / अष्टमोनुग्रहः सर्गः सात्त्विकस्तामसश्च सः

అక్కడ ఊర్ధ్వస్రోతసుల సప్తమ సర్గము మానవసృష్టి. అష్టమము ‘అనుగ్రహ’ సర్గము; అది సాత్త్వికమూ తామసమూ కూడినది.

Verse 58

पञ्चैते वैकृताः सर्गाः प्राकृताद्यास्त्रयः स्मृताः / प्राकृतो वैकृतश्चैव कौमारो नवमः स्मृतः

ఇవి ఐదు వైకృత సర్గములు; ప్రాకృతాది మూడు సర్గములు అని స్మృతము. ప్రాకృతము, వైకృతము మరియు కౌమారము—ఇవే నవమ సర్గముగా చెప్పబడినవి.

Verse 59

प्रकृता बुद्धिपूर्वास्तु त्रयः सर्गास्तु वैकृताः / दुद्धिबुर्वाः प्रवर्तेयुस्तद्वर्गा ब्राह्मणास्तु वै

ప్రాకృత సర్గములు బుద్ధికి ముందువి; మూడు సర్గములు వైకృతములు అని చెప్పబడతాయి. బుద్ధికి ముందే అవి ప్రవృత్తమగును; ఆ వర్గము నిజముగా బ్రాహ్మణ వర్గమే.

Verse 60

विस्तराच्च यथा सर्वे कीर्त्यमानं निबोधत / चतुर्द्धा च स्थितस्सो ऽपि सर्वभूतेषु कृत्स्नशः

ఇంకా విస్తారంగా, యథావిధంగా కీర్తింపబడుతున్నదాన్ని గ్రహించండి. ఆయన సమస్త భూతములలో సంపూర్ణంగా నాలుగు విధములుగా స్థితుడై ఉన్నాడు.

Verse 61

विपर्ययोण शत्त्या च बुद्ध्या सिद्ध्या तथैव च / स्थावरेषु विपर्यासस्तिर्यग्योनिषु शक्तितः

విపర్యయము, శక్తి, బుద్ధి, సిద్ధి—ఇవే (ఆయన) స్థితి-రూపములు. స్థావరాలలో విపర్యయంగా, తిర్యగ్యోనులలో శక్తిగా (ప్రకాశిస్తాడు).

Verse 62

सिद्धात्मानो मनुष्यास्तु पुष्टिर्देवेषु कृत्स्नशः / अथो ससर्ज वै ब्रह्मा मानसानात्मनः समान्

సిద్ధాత్ములైన మనుష్యులు సమస్త దేవతలలో పుష్టిని పొందిరి; అప్పుడు బ్రహ్మ తనతో సమానమైన మానస సంతానాన్ని సృష్టించెను।

Verse 63

वैवर्त्येन तु ज्ञानेन निवृत्तास्ते महौ जसः / संबुद्ध्य चैव नामाथो अपवृत्तास्त्रयस्तु ते

వివర్తిత జ్ఞానమువలన ఆ మహౌజసులు నివృత్తులయ్యిరి; నామబోధ కలిగి ఆ ముగ్గురును కూడా అపవృత్తులయ్యిరి।

Verse 64

असृष्ट्वैव प्रजासर्गंप्रतिसर्गं ततस्ततः / ब्रह्मा तेषु व्यरक्तेषु ततो ऽन्यान्सा धकान्सृजन्

ప్రజాసర్గమును ప్రతిసర్గమును సృష్టించకమునుపే వారు విరక్తులైనప్పుడు, బ్రహ్మ అప్పుడు ఇతర సాధకులను సృష్టించెను।

Verse 65

स्थानाभिमानिनो देवाः पुनर्ब्रह्मानुशासनम् / अभूतसृष्ट्यवस्था चे स्थानिनस्तान्निबोध मे

స్థానాభిమానముగల దేవతలు మళ్లీ బ్రహ్మ ఆజ్ఞను స్వీకరించిరి; సృష్టి ఆది స్థితిలో ఉన్న ఆ స్థానదేవతలను నన్ను వినుము।

Verse 66

आपो ऽग्निः पृथिवी वायुरन्तरिक्षो दिवं तथा / स्वर्गो दिशः समुद्राश्च नद्यश्चैव वनस्पतीन्

జలము, అగ్ని, భూమి, వాయువు, అంతరిక్షము మరియు ఆకాశము; స్వర్గము, దిక్కులు, సముద్రాలు, నదులు మరియు వనస్పతులు।

Verse 67

औषधीनां तथात्मानो ह्यात्मनो वृक्षवीरुधाम् / लताः काष्ठाः कलाश्चैव मुहूर्ताः संधिरात्र्यहाः

ఔషధులకు కూడా స్వంత ఆత్మతత్త్వం ఉంది; వృక్ష-విరుధులకూ ఆత్మ ఉంది. లతలు, కాష్ఠాలు, కళలు, ముహూర్తాలు, రాత్రి-పగలు సంధికాలములు కూడా (అదే తత్త్వరూపాలు).

Verse 68

अर्द्धमासाश्च मासाश्च अयनाब्दयुगानि च / स्थाने स्रोतःस्वभीमानाः स्थानाख्याश्चैव ते स्मृताः

అర్ధమాసాలు, మాసాలు, అయనాలు, సంవత్సరాలు, యుగాలు—ఇవన్నీ తమ తమ స్థానాలలో ప్రవాహ-స్వభావంతో స్థితమై ఉన్నాయి; వీటిని ‘స్థాన’మని కూడా స్మరిస్తారు.

Verse 69

स्थानात्मनः स सृष्ट्वा तु ततो ऽन्यान्स तदासृजत् / देवांश्चैव पितॄंश्चैव यौरिमा वर्द्धिताः प्रजाः

ఆయన ముందుగా ‘స్థాన-స్వరూప’ తత్త్వాన్ని సృష్టించి, ఆపై వెంటనే ఇతరులను సృజించాడు—దేవులను, పితృలను కూడా; వీరి ద్వారా ఈ ప్రజలు వృద్ధి చెందాయి.

Verse 70

भृग्वङ्गिरा मरीचिश्च पुलस्त्यः पुलहः क्रतुः / दक्षो ऽत्रिश्च वसिष्ठश्च सासृजन्नव मानसान्

భృగు, అంగిరసు, మరీచి, పులస్త్య, పులహ, క్రతు, దక్ష, అత్రి, వసిష్ఠ—ఈ ఋషులు తొమ్మిది మానసపుత్రులను సృష్టించారు.

Verse 71

नव ब्रह्माण इत्येते पुराणे निश्चयं गताः / ब्रह्मा यथात्मकानां तु सर्वेषां ब्रह्मयोगिनाम्

వీరిని ‘నవ బ్రహ్మలు’ అని అంటారు—పురాణంలో ఇది నిశ్చయంగా చెప్పబడింది. సమస్త బ్రహ్మయోగుల ఆత్మస్వరూపాలకు వారు బ్రహ్ముని వలె (ఆదిరూపులు).

Verse 72

ततो ऽसृजत्पुनर्ब्रह्मा रुद्रं रोषत्मसंभवम् / संकल्पं चैव धर्म च सर्वेषामेव पर्वतौ

అనంతరం బ్రహ్ముడు మళ్లీ క్రోధాత్మకంగా జనించిన రుద్రుని సృష్టించాడు; అలాగే సమస్తులకు ఆధారమైన సంకల్పమును, ధర్మమును కూడా ప్రవర్తింపజేశాడు।

Verse 73

सो ऽसृजद्व्यवसायं तु ब्रह्मा भूतं सुखात्मकम् / संकल्पाच्चैव संकल्पो जज्ञे सो ऽव्यक्तयोनिनः

ఆ బ్రహ్ముడు సుఖాత్మకమైన ‘వ్యవసాయం’ అనే తత్త్వాన్ని సృష్టించాడు; అలాగే సంకల్పం నుంచే సంకల్పం జన్మించింది—అది అవ్యక్తమే తన యోనిగా కలది।

Verse 74

प्राणाद्दक्षो ऽसृजद्वाचं चक्षुर्भ्यां च मरीचिनम् / भृगुश्च हृदयाज्जज्ञे ऋषिः सलिलयोनिनः

ప్రాణం నుండి దక్షుడు వాణిని సృష్టించాడు, కళ్ల నుండి మరీచిని; అలాగే హృదయం నుండి భృగు ఋషి జన్మించాడు—జలమే అతని యోని.

Verse 75

शिरसश्चाङ्गिराश्चैव श्रोत्रादत्रिस्तथैव च / पुलस्त्यश्च तथोदानाद्व्यानात्तु पुलहस्तथा

శిరస్సు నుండి అంగిరసుడు, శ్రోత్రం నుండి అత్రి; అలాగే ఉదానం నుండి పులస్త్యుడు, వ్యానం నుండి పులహుడు ప్రాదుర్భవించారు।

Verse 76

समानतो वसिष्ठश्च ह्यपानान्निर्ममे क्रतुम् / इत्येते ब्रह्मणः श्रेष्ठाः पुत्रा वै द्वादश स्मृताः

సమానం నుండి వసిష్ఠుడు జన్మించాడు, అపానం నుండి క్రతువు నిర్మితమయ్యాడు; ఈ విధంగా బ్రహ్ముని శ్రేష్ఠ పుత్రులు పన్నెండు మంది అని స్మృతిలో చెప్పబడింది।

Verse 77

धर्मादयः प्रथमजा विज्ञेया ब्रह्ममः स्मृताः / भृग्वादयस्तु ये सृष्टा न च ते ब्रह्मवादिनः

ధర్మాది మొదట జనించినవారు బ్రహ్ముని మాన్య సంతానమని స్మృతులు చెబుతాయి; భృగువాది సృష్టింపబడినవారు మాత్రం బ్రహ్మవాదులు కారు।

Verse 78

गृहमेधिपुराणास्ते विज्ञेया ब्रह्मणः सुताः / द्वादशैते प्रसूयन्ते सह रूद्रेण च द्विजाः

గృహమేధి-పురాణులని పిలువబడే వారు బ్రహ్ముని కుమారులని తెలుసుకోవాలి; ఈ పన్నెండు ద్విజులు రుద్రునితో కలిసి ప్రసవిస్తారు/ఉద్భవిస్తారు।

Verse 79

क्रतुः सनत्कुमारश्च द्वावेतावूर्द्धरेतसौ / पूर्वोत्पत्तौ पुरा ह्येतौ सर्वेषामपि पूर्वजौ

క్రతు మరియు సనత్కుమారుడు—ఈ ఇద్దరూ ఊర్ధ్వరేతసులు; ప్రాచీన సృష్టిలో వీరే అందరిలోకీ ముందుగా జనించిన పూర్వజులు।

Verse 80

व्यतीतौ सप्तमे कल्पे पुराणौ लोकसाधकौ / विरजेते ऽत्र वै लोके तेजसाक्षिप्य चात्मनः

ఏడవ కల్పం గడిచిన తరువాత, ఆ ఇద్దరు ప్రాచీనులు లోకహితకారులు, తమ తేజస్సును ప్రసరింపజేసి ఈ లోకంలో విరాజిల్లుతారు।

Verse 81

तापुभौ योगधर्माणावारोप्यात्मानमात्मना / प्रजाधर्मं च कामं च वर्तयेते महौजसौ

ఆ ఇద్దరు మహాతేజస్సులు యోగధర్మాలను ఆశ్రయించి ఆత్మను ఆత్మతోనే స్థాపించి, ప్రజాధర్మమును మరియు కామమును ప్రవర్తింపజేస్తారు।

Verse 82

यथोत्पन्नस्तथैवेह कुमार इति चोच्यते / ततः सनत्कुमारेति नाम तस्य प्रतिष्ठितम्

యథా ఉత్పన్నుడైయున్నాడో, అలాగే ఇక్కడ ‘కుమారుడు’ అని పిలువబడెను; అందుచేత అతని నామము ‘సనత్కుమారుడు’ అని స్థిరపడెను.

Verse 83

तेषां द्वादश ते वंशा दिव्या देवगाणान्विताः / क्रियावन्तः प्रजावन्तो महर्षिभिरलङ्कृताः

వారి ఆ పన్నెండు వంశములు దివ్యములు, దేవగణములతో కూడినవి; క్రియావంతములు, ప్రజావంతములు, మహర్షులతో అలంకృతములు.

Verse 84

प्राणजांस्तु स दृष्ट्वा वै ब्रह्मा द्वादश सात्त्विकान् / ततो ऽसुरान्पितॄन्देवान्मनुष्यांश्चासृजत्प्रभुः

ఆ పన్నెండు సాత్త్విక ప్రాణజులను చూచి ప్రభువు బ్రహ్మా తరువాత అసురులను, పితృదేవతలను, దేవులను మరియు మనుష్యులను సృష్టించెను.

Verse 85

मुखाद्देवानजनयत् पितॄंश्चैवाथ वक्षसः / प्रजननान्मनुष्यान्वै जघनान्निर्ममे ऽसुरान्

ఆయన ముఖమునుండి దేవులను జనింపజేసెను, వక్షస్థలమునుండి పితృలను; ప్రജനనేంద్రియమునుండి మనుష్యులను, జఘనమునుండి అసురులను నిర్మించెను.

Verse 86

नक्तं सृजन्पुनर्ब्रह्मा ज्योत्स्नाया मानुषात्मनः / सुधायाश्च पितॄंश्चैव देवदेवः ससर्जह

మళ్లీ దేవదేవుడైన బ్రహ్మా రాత్రిని సృష్టించుచుండగా, జ్యోత్స్న నుండి మానుషాత్ములను, సుధ నుండి పితృలను కూడా సృష్టించెను.

Verse 87

मुख्यामुख्यान् मृजन्देवानसुरांश्च ततः पुनः / सनसश्च मनुष्यांश्च पितृवन्महतः पितॄन्

తదుపరి ఆయన ప్రధాన-అప్రధాన దేవాసురులను సృష్టించాడు; మళ్లీ సనసులనూ, మనుష్యులనూ, పితృసమానమైన మహాపితృలను కూడా ఉద్భవింపజేశాడు।

Verse 88

विद्युतो ऽशनिमेघांश्च लोहितेन्द्रधनूंषि च / ऋचो यजूंषि सामानि निर्ममे यज्ञसिद्धये

ఆయన విద్యుత్తు, అశని (వజ్రం), మేఘాలను, అలాగే రక్తవర్ణ ఇంద్రధనుస్సులను సృష్టించాడు; యజ్ఞసిద్ధి కోసం ఋక్, యజుః, సామ మంత్రాలను నిర్మించాడు।

Verse 89

उच्चावचानि भूतानि महसस्तस्य जज्ञिरे / ब्रह्मणस्तु प्रजासर्गं देवार्षिपितृमानवम्

ఆ మహాతేజస్సు నుండి నానావిధమైన ఉన్నత-నిమ్న భూతాలు జన్మించాయి; బ్రహ్ముని ప్రజాసర్గం దేవ-ఋషి-పితృ-మానవ రూపంగా వ్యక్తమైంది।

Verse 90

पुनः सृजति भूतानि चराणि स्थावराणि च / यक्षान्पिशाचान् गन्धर्वान्सर्वशो ऽप्सरसस्तथा

ఆయన మళ్లీ చరాచర భూతాలను సృష్టిస్తాడు; యక్షులు, పిశాచులు, గంధర్వులు మరియు అన్ని విధాల అప్సరసులను కూడా ఉద్భవింపజేస్తాడు।

Verse 91

नरकिन्नररक्षांसि वयः पशुमृगोरगान् / अव्ययं वा व्ययञ्चैव द्वयं स्थावरजङ्गमम्

ఆయన నరులు, కిన్నరులు, రాక్షసులు; పక్షులు, పశువులు, మృగాలు, సర్పాలను సృష్టిస్తాడు; అలాగే అవ్యయమూ వ్యయమూ అనే స్థావర-జంగమ ద్వయాన్ని కూడా ఏర్పరుస్తాడు।

Verse 92

तेषां ते यान्ति कर्माणि प्राक् सृष्टानि स्वयंभुवा / तान्येव प्रतिपद्यन्ते सृज्यमानाः पुनः पुनः

వారి కర్మలు, స్వయంభువు పూర్వమే సృష్టించినవి, వాటివైపే చేరుతాయి; వారు మళ్లీ మళ్లీ సృష్టింపబడుతూ అవే కర్మలను తిరిగి అనుభవిస్తారు।

Verse 93

हिंस्राहिंस्रे मृदुक्रूरे धर्माधर्मौं कृताकृते / तेषामेव पृथक् सूतमविभक्तं त्रयं विदुः

హింసక-అహింసక, మృదు-క్రూర, ధర్మ-అధర్మ, కృత-అకృత—ఈ భేదాలలో వారి ప్రత్యేకమైన త్రివిధ సూక్ష్మతత్త్వం అవిభక్తంగానే తెలిసినది।

Verse 94

एतदेवं च नैवं च न चोभे नानुभे तथा / कर्म स्वविषयं प्राहुः सत्त्वस्थाः समदर्शिनः

ఇది ఇలా కూడా, ఇలా కాదు కూడా; రెండూ కాదు, రెండూ కాదు అని కూడా—అలా; సత్త్వంలో స్థితులైన సమదర్శులు కర్మ తన స్వవిషయానికే సంబంధించినదని చెప్పారు।

Verse 95

नामात्मपञ्चभूतानां कृतानां च प्रपञ्चताम् / दिवशब्देन पञ्चैते निर्ममे समहेश्वरः

నామం, ఆత్మ, పంచభూతాలు—సృష్టమైన తత్త్వాల విస్తారార్థం సమహేశ్వరుడు ‘దివ’ అనే శబ్దంతో ఈ ఐదింటినీ నిర్మించాడు।

Verse 96

आर्षाणि चैव नामानि याश्च देवेषु सृष्टयः / शर्वर्यां न प्रसूयन्ते पुनस्तेभ्योदधत्प्रभुः

ఋషుల ప్రసిద్ధ నామాలు మరియు దేవలోకంలోని సృష్టులు రాత్రిలో ప్రసవించవు; ప్రభువు వాటిని మళ్లీ వాటి నుంచే వెలికి తీయును।

Verse 97

इत्येवं कारणाद्भूतो लोकसर्गः स्वयंभुवः / महदाद्या विशेषान्ता विकाराः प्राकृताः स्वयम्

ఇట్లుగా కారణమునుండి స్వయంభువైన లోకసృష్టి ఉద్భవించింది. మహత్తు మొదలుకొని విశేషాంతమువరకు ఉన్న వికారములు అన్నీ స్వయంగా ప్రాకృతములు.

Verse 98

चन्द्रसूर्यप्रभो लोको ग्रहनक्षत्रमण्डितः / नदीभिश्च समुद्रैश्च पर्वतैश्च सहस्रशः

చంద్రసూర్యుల ప్రభతో ప్రకాశించే ఈ లోకం గ్రహనక్షత్రాలతో అలంకృతమై ఉంది; నదులు, సముద్రాలు, వేలాది పర్వతాలతో కూడి ఉంది.

Verse 99

पुरैश्च विविधै रम्यैः स्फीतैर्जनपदैस्तथा / अस्मिन् ब्रह्मवने ऽव्यक्तो ब्रह्मा चरति सर्ववित्

ఈ లోకం విభిన్నమైన రమ్య పురములతోను సమృద్ధ జనపదములతోను నిండింది. ఈ బ్రహ్మవనంలో అవ్యక్తుడైన సర్వజ్ఞ బ్రహ్ముడు సంచరిస్తాడు.

Verse 100

अव्यक्तबीजप्रभवस्तस्यैवानुग्रहे स्थितः / बुद्धिस्कन्धमयश्चैव इन्द्रियान्तरकोटरः

అవ్యక్త బీజమునుండి పుట్టిన వాడు, ఆయన అనుగ్రహములోనే స్థితుడై ఉన్నాడు. బుద్ధి అతని స్కంధము; ఇంద్రియముల అంతర్గత కోటరము అతని ఆశ్రయము.

Verse 101

महाभूतप्रकाशश्च विशेषैः पत्रवांस्तु सः / धर्माधर्मसुपुष्पस्तु सुखदुःखफलोदयः

అది మహాభూతాల ప్రకాశముతో ప్రకాశించుచు, విశేషములనే ఆకులుగా కలిగి ఉంది. ధర్మాధర్మములు దాని సుందర పుష్పములు; సుఖదుఃఖములు దాని ఫలోదయము.

Verse 102

आजीवः सर्वभूतानां ब्रह्मवृक्षः सनातनः / एतद्ब्रह्मवनं चैव ब्रह्मवृक्षस्य तस्य तत्

సర్వభూతాల జీవనాధారం సనాతన బ్రహ్మవృక్షమే; ఈ బ్రహ్మవనమూ ఆ బ్రహ్మవృక్షానికే చెందిన వనమని స్మృతం.

Verse 103

अव्यक्तं कारणं यत्र नित्यं सदसदात्मकम् / प्रधानं प्रकृतिंमायां चैवाहुस्तत्त्वचिन्तकाः

నిత్యంగా సదసదాత్మకమైన కారణం అవ్యక్తంగా ఉన్న చోట, తత్త్వచింతకులు దానినే ‘ప్రధానం’, ‘ప్రకృతి’, ‘మాయ’ అని అంటారు.

Verse 104

इत्येषो ऽनुग्रहःमर्गो ब्रह्मनैमित्तिकः स्मृतः / अबुद्धिपूर्वकाः सर्गा ब्रह्मणः प्राकृतास्त्रयः

ఇలా ఈ అనుగ్రహమార్గం ‘బ్రహ్మ-నైమిత్తికం’ అని స్మృతం; బ్రహ్ముని మూడు ప్రాకృత సర్గాలు బుద్ధిపూర్వకంగా కాక స్వయంగా జరుగుతాయి.

Verse 105

सुख्यादयस्तु षट् सर्गा वैकृता बुद्धिपूर्वकाः / वैकल्पात्संप्रवर्तन्ते ब्रह्मणस्तेभिमन्यवः

‘సుఖ్య’ మొదలైన ఆరు సర్గాలు వైకృతాలు, బుద్ధిపూర్వకమైనవి; అవి బ్రహ్ముని సంకల్పం వల్ల ప్రవృత్తమవుతాయి—అభిమానసహితమని చెప్పబడతాయి.

Verse 106

इत्येते प्राकृताश्चैव वैकृताश्च नव स्मृताः / सर्गाः परस्परोत्पन्नाः कारणं तु बुधैः स्मृतम्

ఇలా ప్రాకృతమూ వైకృతమూ కలిపి తొమ్మిది సర్గాలు స్మృతం; ఈ సర్గాలు పరస్పరం నుంచే ఉద్భవిస్తాయి—ఇదే కారణమని బుధులు చెప్పినారు.

Verse 107

मूर्द्धानं वै यस्य वेदा वदन्ति वियन्नाभिश्चन्द्रसूर्यौं च नेत्रे / दिशः श्रोत्रे विद्धि पादौ क्षितिं च सो ऽचिन्त्यात्मा सर्वभूतप्रणेता

వేదాలు ఎవరి శిరస్సు అని చెప్పునో, ఆకాశమే ఎవరి నాభి, చంద్రసూర్యులు ఎవరి నేత్రాలు, దిక్కులు ఎవరి చెవులు, భూమి ఎవరి పాదాలు—ఆ అచింత్యాత్మనే సమస్తభూతప్రణేత.

Verse 108

वक्त्राद्यस्य ब्राह्मणाः संप्रसूता वक्षसश्चैव क्षत्रियाः पूर्वभागे / वैश्या ऊरुभ्यां यस्य पद्भ्यां च शूद्राःसर्वेवर्णा गात्रतः संप्रसूताः

ఎవరి ముఖమునుండి బ్రాహ్మణులు జన్మించిరో, ఎవరి వక్షస్థలపు ముందుభాగమునుండి క్షత్రియులు; ఎవరి తొడల నుండీ వైశ్యులు, ఎవరి పాదాల నుండీ శూద్రులు—ఆయన దేహమునుండే సమస్త వర్ణాలు ఉద్భవించాయి.

Verse 109

नारायणात्परोव्यक्तादण्डमव्यक्तसंज्ञितम् / अण्डजस्तु स्वयं ब्रह्मा लोकास्तेन कृताः स्वयम्

నారాయణునికి పరమైన వ్యక్త తత్త్వమునుండి ‘అవ్యక్త’ అనే అండము ఉద్భవించింది; ఆ అండమునుండే స్వయంగా బ్రహ్మ జన్మించి, ఆయనే స్వయంగా లోకాలను సృష్టించాడు.

Verse 110

तत्र कल्पान् दशस्थित्वा सत्यं गच्छन्ति ते पुनः / ते लोका ब्रह्मलोकं वै अपरावर्तिनीं गतिम्

అక్కడ పది కల్పములు నివసించిన తరువాత వారు మళ్లీ సత్యలోకమునకు చేరుతారు; ఆ లోకాలు నిజంగా బ్రహ్మలోకమే—మళ్లీ తిరిగి రాని గతి.

Verse 111

आधिपत्यं विना ते वै ऐश्वर्येण तु तत्समाः / भवन्ति ब्रह्मणा तुल्या रूपेण विषयेण च

అధిపత్యము లేకపోయినను వారు ఐశ్వర్యములో ఆయనతో సమానులు; రూపములోను భోగ్యవిషయములలోను వారు బ్రహ్మతో తుల్యులగుదురు.

Verse 112

तत्र ते ह्यवतिष्ठन्ते प्रीतियुक्ताः स्वसंयुताः / अवश्यंभाविनार्थेन प्राकृतं तनुते स्वयम्

అక్కడ వారు ప్రీతియుక్తులై, స్వసంయమంతో నిలిచియుంటారు; అవశ్యంభావి ప్రయోజనార్థం ఆయన స్వయంగా ప్రాకృత దేహాన్ని ధరించును.

Verse 113

नानात्वनाभिसंबध्यास्तदा तत्कालभाविताः / स्वपतो ऽबुद्धिपूर्व हि बोधो भवति वै यथा

అప్పుడు వారు నానాత్వంతో అనుసంధానమై, ఆ కాలభావనచే ప్రభావితులవుతారు; నిద్రలో ముందుగా అజ్ఞానం ఉండి, తరువాత నిశ్చయంగా బోధ కలుగునట్లు.

Verse 114

तत्कालभाविते तेषां तथा ज्ञानं प्रवर्त्तते / प्रत्याहारैस्तु भेदानां तेषां हि न तु शुष्मिणाम्

ఆ కాలభావనచే ప్రభావితులైన వారిలో అలాగే జ్ఞానం ప్రవహిస్తుంది; భేదాల ప్రత్యాహారం వారికే గాని శుష్మిణులకు కాదు.

Verse 115

तैश्व सार्धं प्रवर्तन्ते कार्याणि कारणानि च / नानात्वदर्शिनां तेषां ब्रह्मलोकनिवासिनाम्

వారితో పాటు కార్యములు మరియు కారణములు కూడా ప్రవృత్తమవుతాయి; వారు నానాత్వదర్శులు, బ్రహ్మలోకనివాసులు.

Verse 116

विनिवृत्तविकाराणां स्वेन धर्मेण तिष्ठताम् / तुल्यलक्षण सिद्धास्तु शुभात्मानो निरञ्जनाः

వికారముల నుండి విరమించి తమ ధర్మంలో నిలిచియుండువారు, సమానలక్షణములైన సిద్ధులు—శుభాత్ములు, నిరంజనులు—అగుదురు.

Verse 117

प्राकृते करणोपेताः स्वात्मन्येव व्यवस्थिताः / प्रस्थापयित्वा चात्मानं प्रकृतिस्त्वेष तत्तवतः

ప్రాకృత కరణములతో యుక్తులై వారు తమ స్వాత్మలోనే స్థితులై ఉంటారు. ఆత్మను స్థాపించి ఈ ప్రకృతి తత్త్వతః నీదే అవుతుంది॥

Verse 118

पुरुषान्यबहुत्वेन प्रतीता न प्रवर्तते / प्रवर्तते पुनः सर्गस्तेषां साकारणात्मनाम्

పురుషులు అనేకత్వంగా ప్రతీతికాకపోతే ప్రవృత్తి జరగదు. అయితే కారణసహితాత్మల సృష్టి మళ్లీ ప్రవర్తిస్తుంది॥

Verse 119

संयोगः प्रकृतिर्ज्ञेया यक्तानां तत्त्वदर्शिनाम् / तत्रोपवर्गिणी तेषामपुनर्भारगामिनाम्

తత్త్వదర్శి యోగయుక్తులకు సంయోగమే ‘ప్రకృతి’గా తెలుసుకోవలసినది. అక్కడే పునర్జన్మభారం లేనివారికి మోక్షప్రద స్థితి కలుగుతుంది॥

Verse 120

अभावतः पुनः सत्यं शान्तानामर्चिषामिव / ततरतेषु गतेषूर्द्धं त्रैलोक्यात्तु मुदात्मसु

అభావస్థితిలో సత్యం మళ్లీ శాంతమవుతుంది, ఆరిపోయిన జ్వాలలవలె. వారు ఊర్ధ్వగమించిన తరువాత త్రైలోక్యంలో ఆనందాత్మలు నిలుస్తారు॥

Verse 121

ते सार्द्धं चैर्महर्ल्लोकस्तदानासादितस्तु वै / तच्छिष्या ये ह तिष्ठन्ति कल्पदाह उपस्थिते

ఆ సమయంలో వారు మహర్లోకానికీ చేరరు. అయితే వారి శిష్యులు, కల్పదాహం సమీపించినప్పటికీ నిలిచివుండేవారు, అక్కడే ఉంటారు॥

Verse 122

गन्धर्वाद्याः पिशाचाश्चमानुषा ब्रह्मणादयः / पशवः पक्षिणश्चैव स्थावराः ससरीसृपाः

గంధర్వాదులు, పిశాచులు, మనుష్యులు, బ్రహ్మాదులు; పశువులు, పక్షులు, స్థావరాలు మరియు సరీసృపాలు—అన్నీ.

Verse 123

तिष्ठत्सुतेषु तत्कालं पृथिवीतलवसिषु / सहस्रंयत्तु रश्मीनां सूर्यस्येह विनश्यति

భూమితలంలో నివసించే వారు ఆ సమయంలో స్థిరంగా ఉన్నప్పుడు, సూర్యుని కిరణాలలో ఒక సహస్రం ఇక్కడ నశిస్తుంది.

Verse 124

ते सप्त रश्मयो भूत्वा एकैको जायते रविः / क्रमेण शतमानास्ते त्रींल्लोकान्प्रदहन्त्युत

ఆ ఏడు కిరణాలుగా మారి, ఒక్కొక్కటిగా రవి జన్మిస్తాడు; అవి క్రమంగా శతగుణమై మూడు లోకాలను కూడా దహించును.

Verse 125

जङ्गमान्स्थावरांश्चैव नदीः सर्वाश्च पर्वतान् / शुष्के पूर्वमनावृष्ट्या चैस्तैशचैव प्रतापिताः

చరాచరాలు, సమస్త నదులు, పర్వతాలు—ముందే వర్షాభావంతో ఎండిపోతాయి; ఆ కిరణాల తాపంతోనే తప్తమవుతాయి.

Verse 126

तदा ते विवशाः सर्वे निर्दग्धाः सूर्यरश्मिभिः / जङ्गमाः स्थावराश्चैव धर्माधर्मादिकास्तु वै

అప్పుడు వారు అందరూ అసహాయులై సూర్యకిరణాలచే దగ్ధమవుతారు—చరాచరాలు, అలాగే ధర్మాధర్మాదులు కూడ నిశ్చయంగా.

Verse 127

दग्धदेहास्तदा ते तु धूतपापा युगात्यये / ख्यातातपा विनिर्मुक्ताः शुभया चातिबन्धया

అప్పుడు యుగాంతంలో వారు దగ్ధదేహులైనప్పటికీ పాపాలు తొలగిపోయాయి; ప్రసిద్ధ తపోక్లేశం నుండి విముక్తులై శుభమైన దృఢబంధంతో యుక్తులయ్యారు।

Verse 128

ततस्ते ह्युपपद्यन्ते तुल्यरूपैर्जनैर्जनाः / उषित्वा रजनीं ते च ब्रह्मणो ऽव्यक्तजन्मनः

తర్వాత వారు సమానరూపులైన జనుల మధ్య జన్మిస్తారు; మరియు అవ్యక్తజన్ముడైన బ్రహ్మ యొక్క ఒక రాత్రి కాలం అక్కడ నివసిస్తారు।

Verse 129

पुनः सर्गे भवन्तीह मानस्यो ब्रह्मणः प्रजाः / ततस्तेषु प्रपन्नेषु जनैस्त्रैलोक्यवासिषु

మళ్లీ సృష్టి ప్రారంభమైనప్పుడు ఇక్కడ బ్రహ్ముని మానససంతానమైన ప్రజలు ఉద్భవిస్తారు; మరియు త్రిలోకవాసులు వారిలో శరణు పొందినప్పుడు।

Verse 130

निर्दग्धेषु च लोकेषु तदा सूर्यैस्तु सप्तभिः / वृष्ट्या क्षितौ प्लावितायां विजनेष्वर्णवेषु वा

ఏడు సూర్యులు లోకాలను దహించినప్పుడు లోకాలు భస్మమవుతాయి; వర్షంతో భూమి ముంపునకు గురై, జనశూన్య సముద్రాలవలె అవుతుంది।

Verse 131

समुद्राश्चैव मेघाश्च आपश्चैवाथ पार्थिवाः / शरमाणा व्रजन्त्येव सलिलाख्यास्तथाचलाः

సముద్రాలు, మేఘాలు, భూమిపైని జలాలు—అన్నీ లజ్జించినట్లుగా తొలగిపోతాయి; ‘సలిల’ అని పిలువబడే జలరాశులు మరియు పర్వతాలు కూడా అలాగే కదలిపోతాయి।

Verse 132

आगतागतिकं चैव यदा तु सलिलं बहु / संछाद्येमां स्थितां भूमिमर्णवाख्यं तदाभवत

ఆగమన-నిగమనములైన జలము ఎంతో విస్తరించినప్పుడు, అది ఈ స్థిరమైన భూమిని కప్పివేసి, అప్పుడది ‘అర్ణవం’ అని పిలువబడెను.

Verse 133

आभाति यस्माच्चाभासाद्भाशब्दः कान्तिदीप्तिषु / स सर्वः समनुप्राप्ता मासां भाभ्यो विभाव्यते

యేనివలన ప్రకాశము కలుగునో, ఆభాసమువలన కాంతి-దీప్తులలో ‘భా’ శబ్దము ప్రవర్తించును; ఆ ప్రకాశము సర్వత్ర వ్యాపించినది, అందుచేత మాసములు ‘భా’ నుండి వివేచింపబడును.

Verse 134

तदन्तस्तनुते यस्मात्सर्वां पृथ्वीं समततः / धातुस्तनोति विस्तारं ततोपतनवः स्मृताः

ఎందుకంటే అది అంతరంగా సమస్త పృథివిని సమంగా విస్తరింపజేయును; ‘తన్’ ధాతువు విస్తారార్థకము, అందుచేత వారు ‘పతనవ’ అని స్మరింపబడుదురు.

Verse 135

शार इत्येव शीर्णे तु नानार्थो धातु रुच्यते / एकार्णवे भवन्त्यापो न शीर्णास्तेन ता नराः

‘శార’ అనే పదము ‘శీర్ణ’ అర్థమున బహుఅర్థక ధాతువుగా గ్రహింపబడెను; జలములు ఒకే అర్ణవములో ఏకమగునందున అవి శీర్ణములు కావు—అని చెప్పబడెను.

Verse 136

तस्मिन् युगसहस्रान्ते संस्थिते ब्रह्मणो ऽहनि / तावत्कालं रजन्यां च वर्तन्त्यां सलिलात्मनः

యుగసహస్రాంతమున బ్రహ్మదినము ముగిసినప్పుడు, అంతకాలము బ్రహ్మరాత్రియందును సమస్తము జలస్వరూపముగానే నిలిచియుండును.

Verse 137

ततस्ते सलिले तस्मिन् नष्टाग्नौ पृथिवीतले / प्रशान्तवाते ऽन्धकारे निरालोके समन्ततः

అప్పుడు ఆ జలంలో, భూమితలమున అగ్ని లయమై, వాయువు శాంతించి, చుట్టూరా వెలుగులేని ఘోరాంధకారం వ్యాపించింది।

Verse 138

येनैवाधिष्ठितं हीदं ब्रह्मणः पुरुषः प्रभुः / विभागमस्य लोकस्य प्रकर्तुं पुनरैच्छत

ఈ జగత్తును అధిష్ఠించిన ప్రభు పురుషుడు—బ్రహ్మ—మళ్లీ ఈ లోకమున విభాగాన్ని ఏర్పరచాలని ఇచ్ఛించాడు।

Verse 139

शार इत्येव शीर्णे तु नानार्थो धातु रुच्यते / एकर्णवे ततस्तस्मिन्नष्टे स्थावर जङ्गमे / तदा भवति स ब्रह्मा सहस्राक्षः सहस्रपात्

‘శార’ అనే ధాతువు ‘శీర్ణ’ (క్షీణ) అర్థమున అనేక విధాలుగా చెప్పబడుతుంది. ఆ ఏకార్ణవ ప్రళయజలంలో స్థావరజంగమములు నశించినపుడు, ఆ బ్రహ్మా సహస్రాక్షుడై సహస్రపాదుడై అవతరించాడు।

Verse 140

सहस्रशीर्षा पुरुषो रुक्मवर्णो ह्यतीन्द्रियः / ब्रह्मा नारायणा ख्यस्तु सुष्वाप सलिले तदा

సహస్రశిరస్సు గల, స్వర్ణవర్ణుడు, ఇంద్రియాతీతుడు అయిన ఆ పురుషుడు—బ్రహ్మా ‘నారాయణ’ అనే నామంతో ప్రసిద్ధుడు—అప్పుడు ఆ జలంలో నిద్రించాడు।

Verse 141

सत्त्वोद्रेकात्प्रबुद्धस्तु स शून्यं लोकमैक्षत / अनेनाद्येन पादेन पुराणं परिकीर्तितम्

సత్త్వోద్గమంతో మేల్కొని ఆయన లోకాన్ని శూన్యంగా చూశాడు. ఈ మొదటి పాదముతో పురాణం ప్రకటించబడింది।