Shloka 89
Lokakalpanā / The Ordering of the Worlds
Cosmogony and Earth’s Retrieval
Devanagari script
उच्चावचानि भूतानि महसस्तस्य जज्ञिरे / ब्रह्मणस्तु प्रजासर्गं देवार्षिपितृमानवम्
Transliteration
uccāvacāni bhūtāni mahasastasya jajñire / brahmaṇastu prajāsargaṃ devārṣipitṛmānavam
Translation
ఆ మహాతేజస్సు నుండి నానావిధమైన ఉన్నత-నిమ్న భూతాలు జన్మించాయి; బ్రహ్ముని ప్రజాసర్గం దేవ-ఋషి-పితృ-మానవ రూపంగా వ్యక్తమైంది।
Word by Word
उच्चhigh
उच्च:
Karta (कर्ता)
TypeAdjective
Rootउच्च (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन; first member in compound uccāvacāni
अवचानिlow
अवचानि:
Karta (कर्ता)
TypeAdjective
Rootअवच (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन; second member; together ‘high and low/varied’
भूतानिbeings
भूतानि:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootभूत (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन
महसःof the great radiance
महसः:
Sambandha (सम्बन्ध/षष्ठी)
TypeNoun
Rootमहत्/महस् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति (सम्बन्ध), एकवचन; ‘of the great radiance/mahas’
तस्यof him/that
तस्य:
Sambandha (सम्बन्ध/षष्ठी)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति, एकवचन; pronoun ‘of him/its’
जज्ञिरेwere born, arose
जज्ञिरे:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootजन् (धातु)
Formलिट् (Perfect), प्रथम-पुरुष, बहुवचन, आत्मनेपदी; ‘were born/arose’
ब्रह्मणःof Brahmā/Brahman
ब्रह्मणः:
Sambandha (सम्बन्ध/षष्ठी)
TypeNoun
Rootब्रह्मन् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति (सम्बन्ध), एकवचन; ‘of Brahman/Brahmā’ (contextual)
तुbut, indeed
तु:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootतु (अव्यय)
Formअव्यय; विरोध/विशेषण (particle: ‘but/indeed’)
प्रजासर्गम्creation of creatures
प्रजासर्गम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootप्रजा + सर्ग (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुष: प्रजानां सर्गः
देवार्षिपितृमानवम्(consisting of) gods, seers, ancestors, and humans
देवार्षिपितृमानवम्:
Karma (कर्म)
TypeAdjective
Rootदेव + ऋषि + पितृ + मानव (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; समाहार-द्वन्द्व/समुच्चय: ‘of gods, seers, pitṛs, and humans’ qualifying प्रजासर्गम्