Shloka 106
Lokakalpanā / The Ordering of the Worlds
Cosmogony and Earth’s Retrieval
Devanagari script
इत्येते प्राकृताश्चैव वैकृताश्च नव स्मृताः / सर्गाः परस्परोत्पन्नाः कारणं तु बुधैः स्मृतम्
Transliteration
ityete prākṛtāścaiva vaikṛtāśca nava smṛtāḥ / sargāḥ parasparotpannāḥ kāraṇaṃ tu budhaiḥ smṛtam
Translation
ఇలా ప్రాకృతమూ వైకృతమూ కలిపి తొమ్మిది సర్గాలు స్మృతం; ఈ సర్గాలు పరస్పరం నుంచే ఉద్భవిస్తాయి—ఇదే కారణమని బుధులు చెప్పినారు.
Word by Word
इतिthus
इति:
Prakarana (प्रकरण/Discourse marker)
TypeIndeclinable
Rootइति (अव्यय)
Formउक्त्यर्थक-अव्यय (quotative particle)
एतेthese
एते:
Karta (कर्ता/Subject)
TypeNoun
Rootएतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (Nominative/1st), बहुवचन (Plural)
प्राकृताःnatural; material
प्राकृताः:
Visheshana (विशेषण/Qualifier)
TypeAdjective
Rootप्राकृत (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (Nominative/1st), बहुवचन (Plural); विशेषण (adjective) एते/सर्गाः इति
चand
च:
Samuccaya (समुच्चय/Connector)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चय-अव्यय (conjunction)
एवindeed
एव:
Avadharana (अवधारण/Emphasis)
TypeIndeclinable
Rootएव (अव्यय)
Formअवधारण-अव्यय (particle of emphasis)
वैकृताःmodified; derivative
वैकृताः:
Visheshana (विशेषण/Qualifier)
TypeAdjective
Rootवैकृत (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (Nominative/1st), बहुवचन (Plural); विशेषण (adjective) एते/सर्गाः इति
चand
च:
Samuccaya (समुच्चय/Connector)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चय-अव्यय (conjunction)
नवnine
नव:
Visheshana (विशेषण/Qualifier)
TypeAdjective
Rootनवन् (संख्याप्रातिपदिक)
Formसंख्याशब्दः; पुंलिङ्गे प्रथमा बहुवचनार्थे (numeral: nine)
स्मृताःare called/remembered
स्मृताः:
Kriya (क्रिया/Predicative)
TypeVerb
Rootस्मृ (धातु) + त (कृत्-प्रत्यय)
Formभूतकर्मणि कृदन्त (past passive participle), पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन; कर्मणि प्रयोगे ‘are considered/remembered’
सर्गाःcreations
सर्गाः:
Karta (कर्ता/Subject)
TypeNoun
Rootसर्ग (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (Nominative/1st), बहुवचन (Plural)
परस्पर-उत्पन्नाःmutually arisen; arising from one another
परस्पर-उत्पन्नाः:
Visheshana (विशेषण/Qualifier)
TypeAdjective
Rootपरस्पर (अव्यय/प्रातिपदिक) + उत्पन्न (कृदन्त; समास)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (Nominative/1st), बहुवचन (Plural); विशेषण (adjective) सर्गाः इति; उत्पन्न = उत्+पद् (धातु) + क्त (PPP)
कारणम्cause
कारणम्:
Karma (कर्म/Object)
TypeNoun
Rootकारण (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया-विभक्ति (Nom./Acc. 1st/2nd), एकवचन (Singular)
तुbut
तु:
Sambandha (सम्बन्ध/Discourse particle)
TypeIndeclinable
Rootतु (अव्यय)
Formविरोध/विशेषार्थक-अव्यय (particle: but/indeed)
बुधैःby the wise
बुधैः:
Karana (करण/Instrument/Agent-in-passive)
TypeNoun
Rootबुध (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति (Instrumental/3rd), बहुवचन (Plural)
स्मृतम्is regarded/remembered
स्मृतम्:
Kriya (क्रिया/Predicative)
TypeVerb
Rootस्मृ (धातु) + त (कृत्-प्रत्यय)
Formभूतकर्मणि कृदन्त (past passive participle), नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; कर्मणि प्रयोगे ‘is considered’ (कारणम् इति)