Shloka 55
Lokakalpanā / The Ordering of the Worlds
Cosmogony and Earth’s Retrieval
Devanagari script
इत्येत प्राकृताः सर्गा उत्पन्ना बुद्धिपूर्वकाः / मुख्यसर्गश्च तुर्थस्तु मुख्या वै स्थावराः स्मृताः
Transliteration
ityeta prākṛtāḥ sargā utpannā buddhipūrvakāḥ / mukhyasargaśca turthastu mukhyā vai sthāvarāḥ smṛtāḥ
Translation
ఇలా ఇవి ప్రకృతిసంబంధ సర్గాలు బుద్ధికి ముందుగా ఉద్భవించాయి; నాలుగవది ముఖ్యసర్గం, అందులో స్థావరాలు (అచలాలు) ప్రధానమని స్మృతిలో చెప్పబడింది.
Word by Word
इतिthus
इति:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootइति (अव्यय)
Formउद्धरण/समाप्त्यर्थक-अव्यय (quotative/thus)
एतेthese
एते:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootएतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे प्रथमा बहुवचन; सर्वनाम
प्राकृताःmaterial / prākṛta
प्राकृताः:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootप्राकृत (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे प्रथमा बहुवचन; ‘natural/material (prakṛti-born)’
सर्गाःcreations
सर्गाः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootसर्ग (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे प्रथमा बहुवचन
उत्पन्नाःarisen
उत्पन्नाः:
Karta (कर्ता)
TypeAdjective
Rootउत्पन्न (कृदन्त; √पद्/√पन्? (√पद् ‘to go’ in utpanna as ‘arisen’) with उत्- उपसर्ग; क्त)
Formपुंलिङ्गे प्रथमा बहुवचन; भूतकृदन्त (क्त) — ‘arisen/produced’
बुद्धिपूर्वकाःpreceded by intellect
बुद्धिपूर्वकाः:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootबुद्धि + पूर्वक (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे प्रथमा बहुवचन; ‘preceded by intellect’
मुख्यसर्गःthe principal creation
मुख्यसर्गः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootमुख्य + सर्ग (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे प्रथमा एकवचन; कर्मधारय — ‘the principal creation’
चand
च:
Sambandha (सम्बन्ध/connector)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चयार्थक-निपात
तुर्थःfourth
तुर्थः:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootतुर्थ (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे प्रथमा एकवचन; क्रमवाचक-विशेषण (4th)
तुindeed/but
तु:
Sambandha (सम्बन्ध/particle)
TypeIndeclinable
Rootतु (अव्यय)
Formविशेष/विरोधार्थक-निपात
मुख्याःprincipal
मुख्याः:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootमुख्य (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे प्रथमा बहुवचन; ‘principal’
वैindeed
वै:
Sambandha (सम्बन्ध/particle)
TypeIndeclinable
Rootवै (अव्यय)
Formनिश्चयार्थक-निपात (particle: indeed)
स्थावराःimmobile beings
स्थावराः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootस्थावर (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे प्रथमा बहुवचन; ‘immobile beings (plants etc.)’
स्मृताःare said/remembered as
स्मृताः:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootस्मृत (कृदन्त; √स्मृ क्त)
Formभूतकृदन्त (क्त) प्रथमा बहुवचन; कर्मणि/विधेयभाव — ‘are remembered/are said’