Shloka 118
Lokakalpanā / The Ordering of the Worlds
Cosmogony and Earth’s Retrieval
Devanagari script
पुरुषान्यबहुत्वेन प्रतीता न प्रवर्तते / प्रवर्तते पुनः सर्गस्तेषां साकारणात्मनाम्
Transliteration
puruṣānyabahutvena pratītā na pravartate / pravartate punaḥ sargasteṣāṃ sākāraṇātmanām
Translation
పురుషులు అనేకత్వంగా ప్రతీతికాకపోతే ప్రవృత్తి జరగదు. అయితే కారణసహితాత్మల సృష్టి మళ్లీ ప్రవర్తిస్తుంది॥
Word by Word
पुरुषान्persons/puruṣas
पुरुषान्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootपुरुष (प्रातिपदिक)
FormMasculine, Accusative (2nd), Plural
यबहुत्वेनby non-plurality / by not being many
यबहुत्वेन:
Karana (करण)
TypeNoun
Rootअ-बहुत्व (प्रातिपदिक)
FormInstrumental (3rd/तृतीया), Singular, Neuter; with privative a-; adverbial instrument (“by/through non-multiplicity”)
प्रतीताbeing perceived/understood
प्रतीता:
Karta (कर्ता)
TypeAdjective
Rootप्र + √इ (धातु) + क्त (कृदन्त) / प्रतीत (प्रातिपदिक)
FormPast participle (क्त) used adjectivally; Feminine, Nominative, Singular; agrees with implied प्रकृतिः/बुद्धिः etc.
नnot
न:
Nishedha (निषेध)
TypeIndeclinable
Rootन (अव्यय)
FormNegation particle (निषेध)
प्रवर्ततेproceeds/operates
प्रवर्तते:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootप्र + √वृत् (धातु)
FormLakāra: Laṭ (लट्, Present), Prathama-puruṣa (3rd), Singular; Ātmanepada
प्रवर्ततेproceeds/comes into activity
प्रवर्तते:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootप्र + √वृत् (धातु)
FormLakāra: Laṭ (Present), 3rd person, Singular; Ātmanepada
पुनःagain
पुनः:
Kala/Avritti (काल/आवृत्ति)
TypeIndeclinable
Rootपुनः (अव्यय)
FormAdverb (क्रियाविशेषण)
सर्गःcreation/emission
सर्गः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootसर्ग (प्रातिपदिक)
FormMasculine, Nominative, Singular
तेषाम्of them
तेषाम्:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
FormGenitive (6th/षष्ठी), Plural; pronoun
स-कारण-आत्मनाम्of those whose nature includes causes / of the causal-souled
स-कारण-आत्मनाम्:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeAdjective
Rootस (उपसर्ग/प्रातिपदिक) + कारण (प्रातिपदिक) + आत्मन् (प्रातिपदिक)
FormBahuvrīhi-like sense but form as determinative: “having cause as self/with cause”; Genitive Plural (षष्ठी बहुवचन), Masculine (agreeing with तेषाम्)