Adhyaya 49: The Padmanābha Dvādaśī Observance, with the Eulogy of Lamp-Offering Merit

Verse 1

दुर्वासा उवाच । तद्वदाश्वयुजे मासि द्वादशीं शुक्लपक्षतः । संकल्प्याभ्यर्चयेद् देवं पद्मनाभं सनातनम् ॥ ४९.१ ॥

दुर्वासा उवाच—तथैवाश्वयुजे मासि शुक्लपक्षे द्वादश्यां संकल्प्य सनातनं पद्मनाभं देवं अभ्यर्चयेत्॥

Verse 2

पद्मनाभाय पादौ तु कटिं वै पद्मयोनये । उदरं सर्वदेवाय पुष्कराक्षाय वै उरः । अव्ययाय तथा पाणिं प्राग्वदस्त्राणि पूजयेत् ॥ ४९.२ ॥

पद्मनाभाय पादौ न्यसेत्, पद्मयोनये कटिं, सर्वदेवाय उदरं, पुष्कराक्षाय उरः। अव्ययाय पाणिं च; प्राग्वदस्त्राणि पूजयेत्॥

Verse 3

प्रभवाय शिरः पूज्य प्राग्वदग्रे घटं न्यसेत् । तस्मिन् सौवर्णकं देवं पद्मनाभं तु विन्यसेत् ॥ ४९.३ ॥

प्राग्वद् शिरः पूजयित्वा, अग्रे घटं न्यसेत्; तस्मिन् सौवर्णं पद्मनाभदेवं विन्यसेत्।

Verse 4

तमेव देवं सम्पूज्य गन्धपुष्पादिभिः क्रमात् । प्रभातायां तु शर्वर्यां ब्राह्मणाय निवेदयेत् । एवं कॄते तु यत् पुण्यं तन्निबोध महामुने ॥ ४९.४ ॥

तमेव देवं गन्धपुष्पादिभिः क्रमात् सम्पूज्य, शर्वर्याः प्रभाते ब्राह्मणाय निवेदयेत्; एवं कृतस्य पुण्यं शृणु, महामुने।

Verse 5

आसीत्कृतयुगे राजा भद्राश्वो नाम वीर्यवान् । यस्य नाम्नाऽभवद्वर्षं भद्राश्वं नाम नामतः ॥ ४९.५ ॥

कृतयुगे भद्राश्वो नाम वीर्यवान् राजा आसीत्; तस्य नाम्ना भद्राश्वं नाम वर्षं नामतः प्रसिद्धम् अभवत्।

Verse 6

तस्यागस्त्यः कदाचित् तु गृहमागत्य सत्तम । उवाच सप्तारात्रं तु वसामि भवतो गृहे ॥ ४९.६ ॥

तस्य गृहम् अगस्त्यः कदाचित् आगत्य, हे सत्तम, उवाच—सप्तारात्रं भवतो गृहे वसामि।

Verse 7

तं राजा शिरसा भूत्वा स्थीयतामित्यभाषत । तस्य कान्तिमती नाम भार्या परमशोभना ॥ ४९.७ ॥

राजा तं शिरसा नत्वा ‘स्थीयताम्’ इत्यभाषत; तस्य परमशोभना ‘कान्तिमती’ नाम भार्या आसीत्।

Verse 8

तस्यास्तेजः समभवद् द्वादशादित्यसंनिभम् । शतानि पञ्च तस्यासन् सपत्नीनां यतव्रत ॥ ४९.८ ॥

तस्याः तेजः ततः समुत्पन्नं द्वादशादित्यसमप्रभम्। तस्य पञ्चशतानि सपत्न्यः यतव्रताः समुपस्थिताः॥

Verse 9

ताः दास्य इव कर्माणि कुर्वन्त्यहरहः शुभाः । कान्तिमत्या महाभाग भयात् त्रस्ताः विचेतसः ॥ ४९.९ ॥

ताः शुभाः स्त्रियः दास्य इव कर्माणि अहर्हः कुर्वन्ति। कान्तिमत्याः भयात् त्रस्ताः विचेतसः अभवन्॥

Verse 10

तामगस्त्यस्तथा दृष्ट्वा रूपतेजोऽन्वितां शुभाम् । सपत्न्यश्च भयात्तस्याः कुर्वन्त्यः कर्म शोभनम् । राजा तु तस्या मुदितं मुखमेवावलोकयन् ॥ ४९.१० ॥

अगस्त्यः तां शुभां रूपतेजोऽन्वितां दृष्ट्वा। सपत्न्यः तस्याः भयात् शोभनं कर्म कुर्वन्त्यः। राजा तु तस्या मुदितं मुखमेव निरन्तरम् अवलोकयत्॥

Verse 11

एवंभूतामथो दृष्ट्वा राज्ञीं परमशोभनाम् । साधु साधु जगन्नाथेत्यगस्त्यः प्राह हर्षितः ॥ ४९.११ ॥

एवंभूतां परमशोभनां राज्ञीं दृष्ट्वा। अगस्त्यः हर्षितः ‘साधु साधु जगन्नाथ’ इति प्राह॥

Verse 12

द्वितीये दिवसेऽप्येवं राज्ञीं दृष्ट्वा महाप्रभाम् । अहो मुष्टमहो मुष्टं जगदेतच्चराचरम् । इत्यगस्त्यो द्वितीयेऽह्नि राज्ञीं दृष्ट्वाऽभ्युवाच ह ॥ ४९.१२ ॥

द्वितीये दिवसेऽपि महाप्रभां राज्ञीं दृष्ट्वा अगस्त्यः उवाच—‘अहो मुष्टम्, अहो मुष्टं, जगदेतच्चराचरम्’ इति। एवं द्वितीयेऽह्नि राज्ञीं दृष्ट्वा तामभ्युवाच॥

Verse 13

तृतीयेऽहनि तां दृष्ट्वा पुनरेवमुवाच ह । अहो मूढा न जानन्ति गोविन्दं परमेश्वरम् । य एकेऽह्नि फलं चै तद् राज्ञे तुष्टः प्रदत्तवान् ॥ ४९.१३ ॥

तृतीयेऽहनि तां दृष्ट्वा स पुनरेवमब्रवीत्—“अहो, मूढा जनाः गोविन्दं परमेश्वरं न जानन्ति। यत् फलम् एकाह्नि जायते, तत् तुष्टः सन् राज्ञे प्रदत्तवान्।”

Verse 14

चतुर्थे दिवसे हस्तावुत्क्षिप्य पुनरब्रवीत् । साधु साधु जगन्नाथ स्त्री शूद्राः साधु साध्विति । द्विजाः साधु नृपाः साधु वैश्याः साधु पुनः पुनः ॥ ४९.१४ ॥

चतुर्थे दिवसे हस्तावुत्क्षिप्य पुनरब्रवीत्—“साधु साधु जगन्नाथ! स्त्रियः शूद्राश्च ‘साधु साधु’ इति वदन्ति; द्विजाः ‘साधु’; नृपाः ‘साधु’; वैश्याः ‘साधु’ इति पुनः पुनः।”

Verse 15

साधु भद्राश्व साधु त्वं भोऽगस्त्य साधु साधु ते । साधु प्रह्लाद ते साधु ध्रुव साधो महाव्रत । एवमुक्त्वा ननर्तोच्चैरगस्त्यो राजसन्निधौ ॥ ४९.१५ ॥

एवमुक्त्वा—“साधु भद्राश्व, साधु त्वम्। भोऽगस्त्य, साधु साधु ते। साधु प्रह्लाद, ते साधु। ध्रुव, साधु—महाव्रत!”—इत्युक्त्वा अगस्त्यो राजसन्निधौ उच्चैर्ननर्त।

Verse 16

एवम्भूतं च तं दृष्ट्वा सपत्निको नृपोत्तमः । किं हर्षकारणं ब्रह्मन् येनेत्थं नृत्यते भवान् ॥ ४९.१६ ॥

एवम्भूतं तं दृष्ट्वा सपत्निको नृपोत्तमः पप्रच्छ—“किं हर्षकारणं ब्रह्मन्, येनेत्थं भवान् नृत्यते?”

Verse 17

अगस्त्य उवाच । अहो मूर्खः कुराज त्वमहो मूर्खानुगास्त्वमी । अहो पुरोहिता मूर्खा ये न जानन्ति मे मतम् ॥ ४९.१७ ॥

अगस्त्य उवाच—“अहो मूर्खः कुराज त्वम्, अहो मूर्खानुगस्त्वम्। अहो पुरोहिता मूर्खा ये न जानन्ति मे मतम्।”

Verse 18

एवमुक्ते ततो राजा कृताञ्जलिरभाषत । न जानीमो वयं ब्रह्मन् प्रश्नमेतत् त्वयेरितम् । कथयस्व महाभाग यद्यनुग्रहकृद् भवान् ॥ ४९.१८ ॥

एवमुक्ते ततो राजा कृताञ्जलिरभाषत । न जानीमो वयं ब्रह्मन् प्रश्नमेतत् त्वयेरितम् । कथयस्व महाभाग यद्यनुग्रहकृद् भवान् ॥ ४९.१८ ॥

Verse 19

अगस्त्य उवाच । इयं राज्ञी त्वया याऽभूद् दासी वैश्यस्य वैदिशे । नगरे हरिदत्तस्य त्वमस्याः पतिरेव च । तस्यैव कर्मकारोऽभूच्छूद्रः सेवनतत्परः ॥ ४९.१९ ॥

अगस्त्य उवाच । इयं राज्ञी त्वया याऽभूद् दासी वैश्यस्य वैदिशे । नगरे हरिदत्तस्य त्वमस्याः पतिरेव च । तस्यैव कर्मकारोऽभूच्छूद्रः सेवनतत्परः ॥ ४९.१९ ॥

Verse 20

स वैश्योऽश्वयुजे मासि द्वादश्यां नियतः स्थितः । स्वयं विष्ण्वालयं गत्वा पुष्पधूपादिभिर्हरिम् ॥ ४९.२० ॥

स वैश्योऽश्वयुजे मासि द्वादश्यां नियतः स्थितः । स्वयं विष्ण्वालयं गत्वा पुष्पधूपादिभिर्हरिम् ॥ ४९.२० ॥

Verse 21

अभ्यर्च्य स्वगृहं प्रायाद् भवन्तौ रक्षपालकौ । स्थाप्य द्वावपि दीपानां ज्वलनार्थं महामते ॥ ४९.२१ ॥

अभ्यर्च्य स्वगृहं प्रायाद् भवन्तौ रक्षपालकौ । स्थाप्य द्वावपि दीपानां ज्वलनार्थं महामते ॥ ४९.२१ ॥

Verse 22

गते वैश्ये भवन्तौथ दीपान् प्रज्वाल्य संस्थितौ । यावत् प्रभाता रजनी निशामेकां नरोत्तम ॥ ४९.२२ ॥

गते वैश्ये भवन्तौथ दीपान् प्रज्वाल्य संस्थितौ । यावत् प्रभाता रजनी निशामेकां नरोत्तम ॥ ४९.२२ ॥

Verse 23

ततः काले मृतौ तौ तु उभौ द्वावपि दम्पती । तेन पुण्येन ते जन्म प्रियव्रतगृहेऽभवत् ॥ ४९.२३ ॥

ततः कालेन तौ दम्पती उभौ अपि मृतौ; तेन पुण्येन तयोः पुनर्जन्म प्रियव्रतगृहेऽभवत्।

Verse 24

इयं तु पत्नी ते जाता पुरा वैश्यस्य दासिका । पारक्यस्यापि दीपस्य ज्वालितस्य हरेर्गृहे ॥ ४९.२४ ॥

इयं तु तव पत्नी जाता, पुरा वैश्यस्य गृहे दासिका आसीत्; सा परकीयस्यापि दीपस्य ज्वालनं हरेर्गृहे अकरोत्।

Verse 25

यः पुनः स्वेन वित्तेन विष्णोरग्रे प्रदीपकम् । ज्वालयेत् तस्य यत् पुण्यं तत् सङ्ख्यातुं न शक्यते । तेन साधो हरे साधु इत्युक्तं वचनं मया ॥ ४९.२५ ॥

यः पुनः स्ववित्तेन विष्णोरग्रे प्रदीपकं ज्वालयेत्, तस्य यत् पुण्यं तत् सङ्ख्यातुं न शक्यते; तेन साधो ‘हरे साधु’ इति मया वचनं प्रोक्तम्।

Verse 26

कृते संवत्सरे भक्तिं हरेः कृत्वा विचक्षणः । संवत्सरार्धं त्रेतायां सममेतन्न संशयः ॥ ४९.२६ ॥

कृते संवत्सरे हरेर्भक्तिं कृत्वा विचक्षणः; त्रेतायां संवत्सरार्धेन समं फलमाप्नोति, न संशयः।

Verse 27

त्रिमासे द्वापरे भक्त्या पूजयँल्लभते फलम् । नमो नारायणायेति उक्त्वा कलौ तु लभते फलम् । तेन मुष्टं जगद्विष्णोर्भक्तिमात्रं मयेरितम् ॥ ४९.२७ ॥

द्वापरे त्रिमासे भक्त्या पूजयन् फलमाप्नोति; कलौ तु ‘नमो नारायणाय’ इत्युक्त्वैव फलं लभते। तेन जगतः विष्णोर्भक्तिमात्रं मया संक्षेपेण निरूपितम्।

Verse 28

पारक्यदीपस्योत्कर्षाद् वै देवाग्रे फलमीदृशम् । प्राप्तं फलं त्वया राजन् फलमेतन् मयेरितम् । अहो मूढा न जानन्ति हरेर्दीपक्रियाफलम् ॥ ४९.२८ ॥

पारक्यनाम्ना दीपस्योत्कृष्टप्रभावात् देवाग्रे एवमिदृशं फलं लभ्यते। राजन्, त्वया तत्फलं प्राप्तम्; मया प्रोक्तमेवैतत् फलम्। अहो, मूढा जना हरेर्दीपदानक्रियायाः फलं न जानन्ति॥

Verse 29

एवं विधं द्विजा ये च राजानो ये च भक्तितः । यजन्ते विविधैर्यज्ञैस्तेन ते साधवः स्मृताः ॥ ४९.२९ ॥

एवंविधं द्विजा ये च राजानो ये च भक्तितः। विविधैर्यज्ञैः यजन्ते, तेनैव ते साधवः स्मृताः॥

Verse 30

अहं तमेव मुक्त्वा अन्यं न पश्यामि महीतले । तेन साधोऽगस्त्येति मया चात्मा प्रशंसितः । हर्षेण महता राजन् व्याक्षिप्तेन मयेरितम् ॥ ४९.३० ॥

अहं तमेव मुक्त्वा अन्यं न पश्यामि महीतले। तेन साधोऽगस्त्य इति मया स प्रशंसितः, आत्मा च तदुक्त्या प्रशंसितः। राजन्, महाहर्षेण व्याक्षिप्तेन मयैतदुक्तम्॥

Verse 31

सा स्त्री धन्या स शूद्रस्तु तथा धन्यतरो मतः । भर्तुः सुश्रूषणं कृत्वा तत्परोक्षे हरेरिति ॥ ४९.३१ ॥

सा स्त्री धन्या, स शूद्रस्तथा धन्यतरो मतः। भर्तुः सुश्रूषणं कृत्वा, तत्परोक्षे हरेरिति जपति॥

Verse 32

सा स्त्री धन्या तथा शूद्रो द्विजसुश्रूषणे रतः । तदनुज्ञया हरेर्भक्तिः स्त्री शूद्रो तेन साध्विति ॥ ४९.३२ ॥

सा स्त्री धन्या तथा शूद्रो द्विजसुश्रूषणे रतः। तदनुज्ञया हरेर्भक्तिः प्रशस्यते; तेन स्त्री शूद्रौ साध्वीति स्मृतौ॥

Verse 33

असुरं भावमास्थाय प्रह्लादः पुरुषोत्तमम् । मुक्त्वा चान्यं न जानाति तेनासौ साधुरुच्यते ॥ ४९.३३ ॥

असुरभावमास्थायापि प्रह्लादः पुरुषोत्तममेवाभिजानाति; अन्यं सर्वं परित्यज्य न कञ्चिदन्यं वेत्ति। तस्मादसौ साधुरिति कथ्यते॥

Verse 34

प्रजापतिकुले भूत्वा बाल एव वनं गतः । आराध्य विष्णुं प्राप्तं तत् स्थानं परमशोभनम् । तेन साधो ध्रुवेत्येवं मयोक्तं राजसत्तम ॥ ४९.३४ ॥

प्रजापतिकुले जातः स बाल एव वनं गतः। विष्णुमाराध्य स परमशोभनं तत्स्थानं प्राप्तवान्। तेन ध्रुवः साधुरित्येवं मयोक्तं राजसत्तम॥

Verse 35

इति राजा वचः श्रुत्वा अगस्त्यस्य महात्मनः । अल्पोपदेशराजासौ पप्रच्छ मुनिपुङ्गवम् ॥ ४९.३५ ॥

इति महात्मनः अगस्त्यस्य वचः श्रुत्वा स राजा, अल्पोपदेशं लब्ध्वा, मुनिपुङ्गवं पुनः पप्रच्छ॥

Verse 36

अगस्त्यश्च महाभागः कार्तिक्यां पुष्करं व्रजन् । गतेऽगस्त्ये प्रगच्छन् वै भद्राश्वस्य निवेशनम् ॥ ४९.३६ ॥

अगस्त्यश्च महाभागः कार्तिक्यां पुष्करं व्रजन्; अगस्त्ये गते स भद्राश्वस्य निवेशनं प्रति प्रगच्छत्॥

Verse 37

पृष्टश्च राज्ञा तामेव द्वादशीं मुनिसत्तमः । दुर्वासा उवाच । इदमेव मया तुभ्यं कथितं ते तपोधन ॥ ४९.३७ ॥

राज्ञा तामेव द्वादशीं पृष्टः मुनिसत्तमो दुर्वासाः उवाच—इदमेव मया तुभ्यं कथितं, तपोधन॥

Verse 38

कथयित्वा पुनर्वाक्यमगस्त्यो नृपसत्तमम् । उवाच पुष्करं यामि पुनरेष्यामि ते गृहम् । एवमुक्त्वा जगामाशु सद्योऽदर्शनतां मुनिः ॥ ४९.३८ ॥

पुनर्वाक्यं कथयित्वा अगस्त्यो मुनिर् नृपसत्तमम् उवाच— “अहं पुष्करं यामि; पुनस्ते गृहम् आगमिष्यामि।” इत्युक्त्वा स मुनिः शीघ्रं जगाम, सद्य एव च अदर्शनतां गतः॥

Verse 39

राजाऽपि तेन विधिना पद्मनाभस्य द्वादशीम् । उपोष्य परमं काममिह जन्मनि चाप्तवान् ॥ ४९.३९ ॥

राजाऽपि तेनैव विधिना पद्मनाभस्य द्वादशी-व्रतम् उपोष्य, इहैव जन्मनि परमं काम्यं फलम् अवाप॥

Verse 40

सपत्नीको नृपवरॊ द्वादशीं समुपोष्य च । इह जन्मनि राजा ऽसौ पुत्रपौत्रांस्तथा ऽऽप्तवान् ॥ ४९.४० ॥

सपत्नीको नृपवरः द्वादशीं विधिवद् उपोष्य, इह जन्मनि स राजा पुत्रपौत्रान् अपि अवाप॥