Adhyaya 48: The Kalki Dvādaśī Observance and the Episode of King Viśāla
Kalki-dvādaśī-vrata-vidhiḥ tathā Viśāla-rājopākhyānam
Ritual-Manual with Purāṇic Exemplum (Avatāra-Theology and Royal Ethics)
अस्मिन्नध्याये वराह–पृथिव्योरुपदेशप्रसङ्गे भाद्रपदशुक्लद्वादश्यां विष्णोः कल्किरूपं समाराध्यं व्रतविधानं निरूप्यते—अङ्गन्यासवद् नामनाम्ना स्तुतिः, सुवर्णकल्किमूर्तेः प्रतिष्ठापनं, तदनन्तरं विदुषे ब्राह्मणाय दानं च। अनन्तरं काशीराजस्य विशालस्योपाख्यानं—राज्यभ्रंशात् स गन्धमादनं बदरीसमीपं गत्वा नरनारायणौ ददर्श; ताभ्यां वरं लब्धुमिच्छन् नानादक्षिणायुक्तयज्ञानुष्ठानसामर्थ्यं याचते। नरः विष्णोरवतारक्रमं कथयन् ज्ञानादिसाधनार्थं भिन्नभिन्नोपासनारूपाणि निर्दिशति—ज्ञानम्, वंशरक्षा, अभयम्, ऐश्वर्यम्, पुत्रलाभः, सौन्दर्यम्, शत्रुनाशश्च। अन्ते विशालस्य द्वादशीव्रताचरणेन राज्यप्राप्तिः, परं मोक्षप्राप्तिश्च प्रतिपाद्यते; नियमयुक्तं कर्म लोकधर्मस्थैर्यभूमिस्थितिहेतुरिति निष्कर्षः।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 48
Verse 1
दुर्वासा उवाच । तद्वद् भाद्रपदे मासि शुक्लपक्षे तु द्वादशीम् । सङ्कल्प्य विधिना देवं अर्च्छयेत् परमेश्वरम् ॥ ४८.१ ॥
दुर्वासा उवाच—तथैव भाद्रपदे मासि शुक्लपक्षे द्वादश्यां, विधिना सङ्कल्प्य परमेश्वरं देवं अर्चयेत्।
Verse 2
नमोऽस्तु कल्किने पादौ हृषीकेशाय वै कटिम् । म्लेच्छविध्वंसनायेति जगन्मूर्त्ते तथोदरम् ॥ ४८.२ ॥
कल्किने पादयोः नमोऽस्तु, हृषीकेशाय वै कट्यै नमः; ‘म्लेच्छविध्वंसनाय’ इति, जगन्मूर्तेः तथोदराय नमः।
Verse 3
शितिकण्ठाय कण्ठं तु खड्गपाणेति वै भुजौ । चतुर्भुजायेति हस्तौ विश्वमूर्त्ते तथा शिरः ॥ ४८.३ ॥
शितिकण्ठाय कण्ठं नियोजयेत्; खड्गपाणेः भुजौ; चतुर्भुजस्य हस्तौ; तथा विश्वमूर्तेः शिरः इति भावयेत्।
Verse 4
एवमभ्यर्च्य मेधावी प्राग्वत् तस्याग्रतो घटम् । विन्यसेत् कल्किनं देवं सौवर्णं तत्र कारयेत् ॥ ४८.४ ॥
एवमभ्यर्च्य मेधावी प्राग्वत् तस्याग्रतो घटं विन्यसेत्; तत्र सौवर्णं कल्किनं देवं स्थापयेत्, कारयेत् च।
Verse 5
सितवस्त्रयुगच्छन्नं गन्धपुष्पोपशोभितम् । कृत्वा प्रभाते विप्राय प्रदेयं शास्त्रवित्तमे । एवं कृते भवेद्यस्तु तन्निबोध महामुने ॥ ४८.५ ॥
सितवस्त्रयुगच्छन्नं गन्धपुष्पोपशोभितं कृत्वा प्रभाते शास्त्रवित्तमे विप्राय दद्यात्; एवं कृते यत्फलं भवति तन्निबोध, महामुने।
Verse 6
पूर्वं राजा विशालोऽभूत् काश्यां पुर्यां महाबलः । गोत्रजैर्हृतराज्योऽसौ गन्धमादनमाविशत् ॥ ४८.६ ॥
पूर्वं काश्यां पुर्यां विशालो नाम महाबलः राजा आसीत्; स गोत्रजैः हृतराज्यः सन् गन्धमादनं प्रविवेश।
Verse 7
तस्य द्रोण्यां महाराज बदरीं प्राप्य शोभनाम् । हृतराज्यो विशेषेण गतश्रीको नरोत्तमः ॥ ४८.७ ॥
तस्य द्रोण्यां शोभनां बदरीं प्राप्य, हृतराज्यः स नरोत्तमः विशेषेण गतश्रीकोऽभवत्, महाराज।
Verse 8
कदाचिदागतौ तत्र पुराणावृषिसत्तमौ । नरनारायणौ देवौ सर्वदेवनमस्कृतौ ॥ ४८.८ ॥
कदाचित् तत्र पुराणौ ऋषिसत्तमौ नरनारायणौ देवौ सर्वदेवनमस्कृतौ समागतौ।
Verse 9
तौ दृष्ट्वा तत्र राजानं पूर्वागतमरिंदमौ । ध्यायन्तं परमं ब्रह्म विष्ण्वाख्यं परमं पदम् ॥ ४८.९ ॥
तौ तत्र पूर्वागतमरिंदमौ राजानं दृष्ट्वा विष्ण्वाख्यं परमं पदं परमं ब्रह्म ध्यायन्तं ददृशतुः।
Verse 10
तौ प्रीतावूचतुस् तं तु राजानं क्षीणकल्मषम् । वरं वृणीष्व राजेन्द्र वरदौ स्वस्तवागतौ ॥ ४८.१० ॥
तौ प्रीतौ क्षीणकल्मषं तं राजानम् ऊचतुः—राजेन्द्र वरं वृणीष्व; वरदौ स्वस्तवागतौ।
Verse 11
राजोवाच । भवन्तौ कौ न जानामि कस्य गृह्णाम्यहं वरम् । आराधयामि यत् तस्माद् वरमिच्छामि शोभनम् ॥ ४८.११ ॥
राजोवाच—भवन्तौ कौ न जानामि; कस्य वरं गृह्णीयाम्? यं आराधयामि तस्माद् अहं शोभनं वरम् इच्छामि।
Verse 12
एवमुक्तौ तु तौ राज्ञा कामाराधयसे प्रभो । कं वा वरं वृणुष्व त्वं कथयस्व कुतूहलात् ॥ ४८.१२ ॥
एवमुक्तौ तु तौ राज्ञा—प्रभो, कामं आराधयसे; त्वं यं वरं वृणुष्व, कुतूहलात् कथयस्व।
Verse 13
एवमुक्तस्ततो राजा विष्णुमाराधयाम्यहम् । कथयित्वा स्थितस्तूष्णीं ततस्तावूचतुः पुनः ॥ ४८.१३ ॥
एवमुक्तः स राजा तदा अवदत्— “अहं विष्णुम् आराधयिष्यामि।” इति कथयित्वा स तूष्णीं स्थितः; ततः तौ पुनरूचतुः॥
Verse 14
राजन् तस्यैव देवस्य प्रसादादावयोर् वरः । दातव्यस् ते वरं ब्रूहि कस् ते मनसि वर्तते ॥ ४८.१४ ॥
राजन्, तस्यैव देवस्य प्रसादात् आवाभ्यां ते वरः प्रदातव्यः। वरं ब्रूहि—किं ते मनसि वर्तते?॥
Verse 15
राजोवाच । यथा यज्ञेश्वरं देवं यज्ञैर्विविधदक्षिणैः । यष्टुं समर्थता मे स्यात् तथा मे ददतां वरम् ॥ ४८.१५ ॥
राजोवाच—यथा अहं यज्ञेश्वरं देवं विविधदक्षिणायुक्तैः यज्ञैः यष्टुं समर्थो भवामि, तथा मे वरं ददताम्॥
Verse 16
नर उवाच । स्वयं नारायणो देवो लोकमार्गप्रदर्शकः । मया सह तपः कुर्याद् बदर्यां लोकभावनः ॥ ४८.१६ ॥
नर उवाच—स्वयं नारायणो देवः लोकमार्गप्रदर्शकः, लोकभावनः, बदर्यां मया सह तपः कुर्यात्॥
Verse 17
अयं मत्स्योऽभवत् पूर्वं पुनः कूर्मस्वरूपवान् । वराहश्चाभवद् देवो नरसिंहस्ततोऽभवत् ॥ ४८.१७ ॥
अयं देवः पूर्वं मत्स्यः अभवत्, पुनः कूर्मस्वरूपवान् अभवत्। वराहोऽपि अभवत्, ततः नरसिंहः अभवत्॥
Verse 18
वामनस्तु ततो जातो जामदग्न्यो महाबलः । पुनर्दाशरथिर्भूत्वा वासुदेवः पुनर्बभौ ॥ ४८.१८ ॥
ततः वामनः जातः; ततः महाबलः जामदग्न्यः। पुनः दाशरथिर्भूत्वा रामः, वासुदेवोऽपि पुनर्बभौ॥
Verse 19
बुद्धो भूत्वा जनं ह्येष मोहयामास पार्थिव । सपत्नान् दस्यवो म्लेच्छान् पुनर्हत्वा महीमिमाम् । प्रकृतिस्थां चकारायं स एष भगवान् हरिः ॥ ४८.१९ ॥
पार्थिव, बुद्धो भूत्वा एष जनं मोहयामास। पुनः सपत्नान् दस्यून् म्लेच्छांश्च हत्वा इमां महीं प्रकृतिस्थां चकार; स एष भगवान् हरिः॥
Verse 20
पूज्यते मत्स्यरूपेण सर्वज्ञत्वमभीप्सुभिः । स्ववंशोद्धरणार्थाय कूर्मरूपी तु पूज्यते ॥ ४८.२० ॥
सर्वज्ञत्वमभीप्सुभिः मत्स्यरूपेण स पूज्यते। स्ववंशोद्धरणार्थं तु कूर्मरूपी पूज्यते॥
Verse 21
भवोदधिनिमग्नेन वाराहः पूज्यते हरिः । नारसिंहेन रूपेण तद्वत् पापभयाद् नरैः ॥ ४८.२१ ॥
भवोदधिनिमग्नेन हरिः वाराहरूपेण पूज्यते। तथा पापभयार्तैर्नरैः नारसिंहरूपेण पूज्यते॥
Verse 22
वामनं मोहनाशाय वित्तार्थे जगदग्निजम् । क्रूरशत्रुविनाशाय यजेद् दाशरथिं बुधः ॥ ४८.२२ ॥
मोहनाशाय वामनं यजेत्; वित्तार्थे जगदग्निजम्। क्रूरशत्रुविनाशाय दाशरथिं बुधो यजेत्॥
Verse 23
बालकृष्णौ यजेद् धीमान् पुत्रकामो न संशयः । रूपकामो यजेद् बुद्धं कल्किनं शत्रुघातने ॥ ४८.२३ ॥
पुत्रकामो धीमान् निःसन्देहं बालकृष्णौ यजेत्। रूपकामो बुद्धं यजेत्, शत्रुघातनार्थं कल्किनं च यजेत्॥
Verse 24
एवमुक्त्वा नरस्तस्य इमामेवाब्रवीन् मुनिः । द्वादशीं कृतवान् सोऽपि चक्रवर्ती बभूव ह । तस्यैव नाम्ना बदरी विशालाख्या अभवन् मुने ॥ ४८.२४ ॥
एवमुक्त्वा मुनिः तस्मै इमामेवोक्तिं प्राह। सोऽपि द्वादशीव्रतं कृत्वा चक्रवर्ती बभूव। तस्य नाम्नैव, मुने, बदरी ‘विशाला’ इति ख्याता अभवत्॥
Verse 25
इह जन्मनि राजा असौ राज्यं कृत्वा इयाद् वनम् । यज्ञैश्च विविधैरिष्ट्वा परं निर्वाणमाप्तवान् ॥ ४८.२५ ॥
असौ राजा इहैव जन्मनि राज्यं कृत्वा वनं जगाम। विविधैर्यज्ञैश्च इष्ट्वा परं निर्वाणमवाप्तवान्॥
Frequently Asked Questions
The text frames disciplined ritual action (vrata, arcana, dāna, and yajña) as a mechanism for restoring social and political order while aligning human aims with a broader cosmic/terrestrial balance; the avatāra taxonomy is used to map specific intentions (knowledge, protection, prosperity, lineage, conflict resolution) to regulated forms of worship rather than impulsive action.
The observance is specified for Bhādrapada māsa during the śukla pakṣa on Dvādaśī tithi, with worship performed by rule (vidhinā) and the dāna (gift of the prepared item/image) given in the morning (prabhāte).
Although not a direct ecological manual, the chapter links dharma-centered rites and the avatāra principle to the re-establishment of the world in a stable condition (prakṛti-sthāpanā), implying that orderly governance, redistribution through dakṣiṇā/dāna, and restrained conduct contribute to Pṛthivī’s sustaining equilibrium—an Earth-centered ethic consistent with the Varāha–Pṛthivī framework.
The narrative references King Viśāla of Kāśī and the ascetic divine pair Nara and Nārāyaṇa at Badarī; it also enumerates culturally central avatāra figures of Viṣṇu (Matsya, Kūrma, Varāha, Narasiṃha, Vāmana, Jāmadagnya/Paraśurāma, Dāśarathi/Rāma, Vāsudeva/Kṛṣṇa, Buddha, and Kalki) as a doctrinal lineage of world-order interventions.