Adhyaya 50: The Procedure for the Dharaṇī Vow (Kārtika Dvādaśī Observance)

Verse 1

दुर्वासा उवाच । गत्वा तु पुष्करं तीर्थमगस्त्यो मुनिपुङ्गवः । कार्तिक्यामाजगामाशु पुनर्भद्राश्वमन्दिरम् ॥ ५०.१ ॥

दुर्वासा उवाच— अगस्त्यो मुनिपुङ्गवः पुष्करं तीर्थं गत्वा, कार्तिक्याम् आशु पुनर्भद्राश्वमन्दिरम् आजगाम॥

Verse 2

तमागतं मुनिं प्रेक्ष्य राजा परमधार्मिकः । अर्घपाद्यादिभिः पूज्य कृतासनपरिग्रहम् । उवाच हर्षितो राजा तमृषिं संहितव्रतम् ॥ ५०.२ ॥

तमागतं मुनिं दृष्ट्वा राजा परमधार्मिकः अर्घपाद्यादिभिः पूजयामास; आसनं च समर्प्य सत्कारपूर्वकं परिगृह्य, हृष्टो राजा संहितव्रतं तमृषिम् उवाच॥

Verse 3

राजोवाच । भगवन् कथितं पूर्वं त्वया ऋषिवरोत्तम । द्वादश्याश्वयुजे मासि विधानं तत् कृतं मया । इदानीं कार्तिके मासि यत् स्यात् पुण्यं वदस्व मे ॥ ५०.३ ॥

राजोवाच । भगवन् ऋषिवरोत्तम, त्वया पूर्वं कथितं द्वादश्याश्वयुजे मासि विधानं मया कृतम् । इदानीं कार्तिकमासे यत् पुण्यं स्यात् तन्मे वद ॥

Verse 4

अगस्त्य उवाच । शृणु राजन् महाबाहो कार्तिके मासि द्वादशीम् । उपोष्य विधिना येन यच्चास्याः प्राप्यते फलम् ॥ ५०.४ ॥

अगस्त्य उवाच । शृणु राजन् महाबाहो, कार्तिकमासि द्वादशीम्; विधिना उपोष्य येन, अस्याः फलं च यत् प्राप्यते तत् वक्ष्यामि ॥

Verse 5

प्राग्विधानॆन संकल्प्य तद्वत् स्नानं तु कारयेत् । विभुमेवर्चयेद् देवं नारायणमकल्मषम् ॥ ५०.५ ॥

प्राग्विधानॆन संकल्प्य तद्वत् स्नानं तु कारयेत् । विभुमेव अर्चयेद् देवं नारायणम् अकल्मषम् ॥

Verse 6

नमः सहस्रशिरसे शिरः सम्पूजयेद्धरेः । पुरुषायेति च भुजौ कण्ठं वै विश्वरूपिणे । ज्ञानास्त्रायेति चास्त्राणि श्रीवत्साय तथा उरः ॥ ५०.६ ॥

नमः सहस्रशिरसे इति मन्त्रेण हरेः शिरः सम्पूजयेत् । पुरुषाय इति भुजौ, विश्वरूपिणे इति कण्ठम्; ज्ञानास्त्राय इति चास्त्राणि, श्रीवत्साय तथा उरः ॥

Verse 7

जगद्ग्रसिष्णवे पूज्य उदरं दिव्यमूर्तये । कटिं सहस्रपादाय पादौ देवस्य पूजयेत् ॥ ५०.७ ॥

जगद्ग्रसिष्णवे पूज्य उदरं दिव्यमूर्तये । कटिं सहस्रपादाय पादौ देवस्य पूजयेत् ॥

Verse 8

अनुलोमेन देवेशं पूजयित्वा विचक्षणः । नमो दामोदरायेति सर्वाङ्गं पूजयेद्धरेः ॥ ५०.८ ॥

अनुलोमेन देवेशं सम्यक् पूजयित्वा विचक्षणः साधकः । “नमो दामोदराय” इति मन्त्रेण हरॆः सर्वाङ्गं पूजयेत् ॥

Verse 9

एवं सम्पूज्य विधिना तस्याग्रे चतुरो घटान् । स्थापयेद्रत्नगर्भांस्तु सितचन्दनचर्चितान् ॥ ५०.९ ॥

एवं विधिना सम्पूज्य तस्याग्रे चतुरो घटान् स्थापयेत् । रत्नगर्भान् सितचन्दनचर्चितान् तान् कुर्यात् ॥

Verse 10

स्रग्दामबद्धग्रीवांस्तु सितवस्त्रावगुण्ठितान् । स्थापितान् ताम्रपात्रैस्तु तिलपूर्णैः सकाञ्चनैः ॥ ५०.१० ॥

स्रग्दामबद्धग्रीवान् सितवस्त्रावगुण्ठितान् तान् स्थापयेत् । ताम्रपात्रैः तिलपूर्णैः सकाञ्चनैः सह ॥

Verse 11

चत्वारः सागराश्चैव कल्पिता राजसत्तम । तन्मध्ये प्राग्विधानॆन सौवर्णं स्थापयेद्धरिम् । योगीश्वरं योगनिद्रां चरन्तं पीतवाससम् ॥ ५०.११ ॥

चत्वारः सागराः कल्पिताः, राजसत्तम । तन्मध्ये प्राग्विधानॆन सौवर्णं हरिं स्थापयेत्—योगीश्वरं योगनिद्रां चरन्तं पीतवाससम् ॥

Verse 12

तमप्येवं तु सम्पूज्य जागरं तत्र कारयेत् । कुर्याच्च वैष्णवं यज्ञं यजेद् योगीश्वरं हरिम् ॥ ५०.१२ ॥

तमपि एवं सम्पूज्य तत्र जागरं कारयेत् । वैष्णवं यज्ञं कुर्यात्, योगीश्वरं हरिं यजेत् ॥

Verse 13

षोडशारे तथा चक्रे राजभिर्बहुभिः कृते । एवं कृत्वा प्रभाते तु ब्राह्मणाय च दापयेत् ॥ ५०.१३ ॥

षोडशारं चक्रं बहुभिः राजभिः कृतं यथा; एवं सिद्धं कृत्वा प्रभाते ब्राह्मणाय दापयेत्।

Verse 14

चत्वारः सागराः देयाश्चतुर्णां पञ्चमस्य ह । योगीश्वरं तु सम्पूर्णं दापयेत् प्रयतः शुचिः ॥ ५०.१४ ॥

चत्वारः सागराः देयाः; तेषां चतुर्णां पञ्चमं योगीश्वरं सम्पूर्णं प्रयतः शुचिर्दापयेत्।

Verse 15

वेदाध्ये तु समं दत्तं द्विगुणं तद्विदे तथा । आचार्ये पञ्चरात्राणां सहस्रगुणितं भवेत् ॥ ५०.१५ ॥

वेदाध्ये समं दत्तं फलति; तद्विदे द्विगुणं; पञ्चरात्राचार्ये तु सहस्रगुणितं भवतीति कथ्यते।

Verse 16

यस्त्विमं सरहस्यं तु समन्त्रं चोपपादयेत् । विधानं तस्य वै दत्तं कोटिकोटिगुणोत्तरम् ॥ ५०.१६ ॥

यः इमं सरहस्यं समन्त्रं च यथाविधि उपपादयेत्, तस्य विधानदत्तं कोटिकोटिगुणोत्तरं भवति।

Verse 17

गुरवे सति यस्त्वन्यमाश्रयेत् पूजयेत् कुधीः । स दुर्गतिमवाप्नोति दत्तमस्य च निष्फलम् । प्रयत्नेन गुरौ पूर्वं पश्चादन्यस्य दापयेत् ॥ ५०.१७ ॥

गुरौ सति यः कुधीः अन्यं आश्रयेत् पूजयेत्, स दुर्गतिं प्राप्नोति; तस्मै दत्तं निष्फलं भवति। अतः प्रयत्नेन प्रथमं गुरौ, पश्चादन्यस्मै दापयेत्।

Verse 18

अविद्यो वा सविद्यो वा गुरुरेव जनार्दनः । मार्गस्थो वाप्यमार्गस्थो गुरुरेव परा गतिः ॥ ५०.१८ ॥

अविद्यो वा सविद्यो वा गुरुरेव जनार्दनः। मार्गस्थो वाप्यमार्गस्थो गुरुरेव परा गतिः॥

Verse 19

प्रतिपद्य गुरुं यस्तु मोहाद् विप्रतिपद्यते । स जन्मकोटि नरके पच्यते पुरुषाधमः ॥ ५०.१९ ॥

प्रतिपद्य गुरुं यस्तु मोहाद् विप्रतिपद्यते। स जन्मकोटि नरके पच्यते पुरुषाधमः॥

Verse 20

एवं दत्त्वा विधानॆन द्वादश्यां विष्णुमर्च्य च । विप्राणां भोजनं कुर्याद् यथाशक्त्या सदक्षिणम् ॥ ५०.२० ॥

एवं दत्त्वा विधानॆन द्वादश्यां विष्णुमर्च्य च। विप्राणां भोजनं कुर्याद् यथाशक्त्या सदक्षिणम्॥

Verse 21

धरणीव्रतमेतद्धि पुरा कृत्वा प्रजापतिः । प्रजापत्यं तथा लेभे मुक्तिं ब्रह्म च शाश्वतम् ॥ ५०.२१ ॥

धरणीव्रतमेतद्धि पुरा कृत्वा प्रजापतिः। प्रजापत्यं तथा लेभे मुक्तिं ब्रह्म च शाश्वतम्॥

Verse 22

युवनाश्वोऽपि राजर्षिरनेन विधिना पुरा । मन्धातारं सुतं लेभे परं ब्रह्म च शाश्वतम् ॥ ५०.२२ ॥

युवनाश्वोऽपि राजर्षिरनेन विधिना पुरा। मन्धातारं सुतं लेभे परं ब्रह्म च शाश्वतम्॥

Verse 23

तथा च हैहयो राजा कृतवीर्यो नराधिपः । कार्त्तवीर्यं सुतं लेभे परं ब्रह्म च शाश्वतम् ॥ ५०.२३ ॥

एवं च हैहयराजः कृतवीर्यो नराधिपः । कार्त्तवीर्यनामकं सुतं लेभे, परं च शाश्वतं ब्रह्म प्राप्तवान् ॥

Verse 24

शकुन्तला अप्येवमेव तपश्चीर्त्वा महामुने । लेभे शाकुन्तलं पुत्रं दौष्यन्तिं चक्रवर्तिनम् ॥ ५०.२४ ॥

शकुन्तलाऽपि एवमेव तपश्चरित्वा महामुने । शाकुन्तलं पुत्रं लेभे, दौष्यन्तिं चक्रवर्तिनम् ॥

Verse 25

तथा पौराणराजानो वेदोक्ताश्चक्रवर्तिनः । अनेन विधिना प्राप्ताश्चक्रवर्तित्वमुत्तमम् ॥ ५०.२५ ॥

तथा पौराणराजानो वेदोक्ताश्चक्रवर्तिनः । अनेन विधिना प्राप्ताश्चक्रवर्तित्वमुत्तमम् ॥

Verse 26

धरण्याऽपि पाताले मग्नया चरितं पुरा । व्रतमेतत् ततो नाम्ना धरणीव्रतमुत्तमम् ॥ ५०.२६ ॥

धरण्याऽपि पाताले मग्नया यत् पुरा चरितम् । ततो नाम्ना व्रतमेतद्धरणीव्रतमुत्तमम् ॥

Verse 27

समाप्तेऽस्मिन् धरा देवी हरिणा क्रोधरूपिणा । उद्धृता अद्यापि तुष्टेन स्थापिताऽ नौरिवाम्भसि ॥ ५०.२७ ॥

समाप्तेऽस्मिन् हरिणा क्रोधरूपिणा धरा देवी उद्धृता । तुष्टेन च अद्यापि नौरिवाम्भसि स्थापिताऽस्ति ॥

Verse 28

धरणीव्रतमेतद्धि कीर्तितं ते मया मुने । य इदं शृणुयाद् भक्त्या यश्च कुर्यान्नरोत्तमः । सर्वपापविनिर्मुक्तो विष्णुसायुज्यमाप्नुयात् ॥ ५०.२८ ॥

धरणीव्रतमेतद्धि मया ते मुनिवर कीर्तितम्। य इदं भक्त्या शृणुयात् यश्च नरोत्तमः आचरति, स सर्वपापविनिर्मुक्तो विष्णोः सायुज्यं प्राप्नुयात्॥