Adhyaya 22: Gaurī’s Rebirth, Umā’s Austerities, Rudra’s Test, and the Himalayan Wedding

Verse 1

महातपा उवाच । तस्मिन् निवसतस्तस्य रुद्रस्य परमेष्ठिनः । चुकोप गौरी देवस्य पितुर्वैरमनुस्मरन् ॥ २२.१ ॥

महातपा उवाच—तस्मिन् निवसतः परमेष्ठिनो रुद्रस्य, देवस्य पितुर्वैरं अनुस्मरन् गौरी चुकोप।

Verse 2

चिन्तयामास दक्षस्य अनेनापकृतं पुरा । यज्ञो विध्वंसितो यस्मात् तस्माच्चान्यां तनूमहम् ॥ २२.२ ॥

स चिन्तयामास—अनेन पूर्वं दक्षस्यापकृतं कृतम्। यस्मात् तेन यज्ञो विध्वंसितः; तस्मादहं अन्यां तनूं धारयिष्यामि॥

Verse 3

आराध्य तपसा तस्य गृहे भूत्वा व्रजाम्यहम् । कथं गच्छामि पितरं दक्षं क्षपितबान्धवम् ॥ २२.३ ॥

तस्य तपसा आराध्य तद्गृहे भूत्वाहम् व्रजामि। कथं गच्छामि पितरं दक्षं क्षपितबान्धवम्॥

Verse 4

भवपत्नी च दुहिता एवं संचिन्त्य सुन्दरी । जगाम तपसे शैलं हिमवन्तं महागिरिम् ॥ २२.४ ॥

एवं सञ्चिन्त्य भवपत्नी दुहिता च सुन्दरी। तपसे जगाम शैलं हिमवन्तं महागिरिम्॥

Verse 5

तत्र कालेन महता क्षपयन्ती कलेवरम् । स्वशरीराग्निना दग्धा ततः शैलसुता अभवत् ॥ २२.५ ॥

तत्र कालेन महता कलेवरं क्षपयन्ती। स्वशरीराग्निना दग्धा ततः शैलसुता अभवत्॥

Verse 6

उमा नामेति महती कृष्णा चेत्यभिधानतः । लब्ध्वा तु शोभनां मूर्तिं हिमवन्तगृहे शुभा ॥ २२.६ ॥

उमा नामेति महती कृष्णा चेति चाभिधानतः। लब्ध्वा शोभनां मूर्तिं शुभा हिमवन्तगृहे वसत्॥

Verse 7

पुनस्तपश्चकारोग्रं देवं स्मृत्वा त्रिलोचनम् । असावेव पतिर्मह्यमित्युक्त्वा तपसि स्थिता ॥ २२.७ ॥

पुनस्तपश्चकारोग्रं त्रिलोचनं देवं स्मृत्वा । “असावेव पतिर्मम” इत्युक्त्वा तपसि स्थिता ॥

Verse 8

कुर्वन्त्या तत् तपश्चोग्रं हिमवन्ते महागिरौ । कालेन महता देवस्तपसाराधितस्तया ॥ २२.८ ॥

कुर्वन्त्या तत् तपश्चोग्रं हिमवन्ते महागिरौ । कालेन महता देवस्तपसाराधितस्तया ॥

Verse 9

अजगामाश्रमं तस्या विप्रो भूत्वा महेश्वरः । वृद्धः शिथिलसर्वाङ्गः स्खलंश्चैव पदे पदे ॥ २२.९ ॥

अजगामाश्रमं तस्या विप्रो भूत्वा महेश्वरः । वृद्धः शिथिलसर्वाङ्गः स्खलंश्चैव पदे पदे ॥

Verse 10

कृच्छ्रात् तस्याः समीपं तु आगत्य द्विजसत्तमः । बुभुक्षितोऽस्मि मे देहि भद्रे भोज्यं द्विजस्य तु ॥ २२.१० ॥

कृच्छ्रात् तस्याः समीपं तु आगत्य द्विजसत्तमः । “बुभुक्षितोऽस्मि, मे देहि भद्रे भोज्यं द्विजस्य तु” ॥

Verse 11

एवमुक्ता तदा कन्या उमा शैलसुता शुभा । उवाच ब्राह्मणं भोज्यं दद्मि विप्र फलादिकम् । कुरु स्नानं द्रुतं विप्र भुञ्जस्वान्नं यदृच्छया ॥ २२.११ ॥

एवमुक्ता तदा कन्या उमा शैलसुता शुभा । उवाच ब्राह्मणं—“भोज्यं दद्मि विप्र फलादिकम् । कुरु स्नानं द्रुतं विप्र, भुञ्जस्वान्नं यदृच्छया” ॥

Verse 12

एवमुक्तस्तदा विप्रस्तस्य पार्श्वे महानदीम् । गङ्गां जगाम स्नानार्थी स्नानं कर्त्तुमवातरात् ॥ २२.१२ ॥

एवमुक्तस्तदा विप्रस्तस्य पार्श्वे महानदीं गङ्गां स्नानार्थी जगाम; स्नानं कर्तुमवातरात्।

Verse 13

स्नानं तु कुर्वता तेन रुद्रेण द्विजरूपिणा । भूत्वा मायामयं भीमं मकरं भयदर्शनम् । ग्राहितस्तु तदा विप्रस्तेन दुष्टेन मद्गुणा ॥ २२.१३ ॥

स्नानं कुर्वता तेन रुद्रेण द्विजरूपिणा मायया भीमं मकरं भूत्वा भयदर्शनम्; तदा स विप्रस्तेन दुष्टेन मद्गुणेन ग्राहितः।

Verse 14

दृष्ट्वा धृतमथात्मानं मकरॆण बलीयसा । वृद्धमात्मानमन्यं तां दर्शयन् वाक्यमब्रवीत् ॥ २२.१४ ॥

अथ बलीयसा मकरॆण धृतमात्मानं दृष्ट्वा, तस्यै स्वस्य वृद्धं रूपान्तरं दर्शयन् स वाक्यमब्रवीत्।

Verse 15

अब्रह्मण्यं गतं कन्ये धावस्वानय मां रुषः । यावन्नायाति विकृतिं तावन्मां त्रातुमर्हसि ॥ २२.१५ ॥

अब्रह्मण्यं गतं कन्ये; धावस्व, आनय मां रुषः। यावन्नायाति विकृतिं तावन्मां त्रातुमर्हसि।

Verse 16

एवमुक्ता तदा कन्या चिन्तयामास पार्वती । पितृभावेन शैलेन्द्रं भर्तृभावेन शङ्करम् । स्पृशामि तपसा पूता कथं विप्रं स्पृशाम्यहम् ॥ २२.१६ ॥

एवमुक्ता तदा कन्या पार्वती चिन्तयामास—पितृभावेन शैलेन्द्रं, भर्तृभावेन शङ्करम्; तपसा पूता अहं तौ स्पृशामि, कथं विप्रं स्पृशाम्यहम्?

Verse 17

यद्येनं नापकर्षामि मकरॆण जले धृतम् । तदानिं ब्रह्मवध्याऽ मे भवतीति न संशयः ॥ २२.१७ ॥

यदि एनं मकरॆण जले धृतं नापकर्षामि, तदा तस्मिन्नेव क्षणे मम ब्रह्मवध्यादोषो भवतीति न संशयः।

Verse 18

अन्यव्यतिक्रमे धर्ममपनेतुं च शक्यते । ब्रह्मवध्याः पुनर्नैवमेवमुक्त्वा गता त्वरम् ॥ २२.१८ ॥

अन्यव्यतिक्रमे धर्मतः दोषापनोदनं शक्यते; ब्रह्मवध्यायां पुनर्नैव शक्यते। इत्युक्त्वा सा त्वरिता गता।

Verse 19

सा गत्वा त्वरितं भीरुर् गृहीत्वा पाणिना द्विजम् । चकर्षान्तर्-जलात् तावत् स्वयं भूतपतिर् हरः ॥ २२.१९ ॥

सा भीरुः त्वरितं गत्वा पाणिना द्विजं गृहीत्वा, अन्तर्-जलात् तावत् चकर्ष; तत्र स्वयं भूतपतिः हरः (सहायोऽभवत्)।

Verse 20

यमाराध्य तपश्चर्त्तुमारब्धं शैलपुत्र्याः । स एव भगवान् रुद्रस्तस्याः पाणौ विलम्बत ॥ २२.२० ॥

यमाराध्य शैलपुत्र्याः तपश्चरितुम् आरब्धम्, स एव भगवान् रुद्रः तस्याः पाणौ विलम्बत (प्राप्तोऽभवत्)।

Verse 21

तं दृष्ट्वा लज्जिता देवी पूर्वत्यागमनुस्मरन् । न किञ्चिदुत्तरं सुभ्रूर्वदति स्म सुलज्जिता ॥ २२.२१ ॥

तं दृष्ट्वा देवी पूर्वत्यागम् अनुस्मरन् लज्जिता; सुभ्रूः सुलज्जिता सती किञ्चिदपि उत्तरं न अवदत्।

Verse 22

तूष्णीम्भूतां तु तां दृष्ट्वा गौरीं रुद्रो हसन्निव । पाणौ गृहीत्वा मां भद्रे कथं त्यक्तुमिहार्हसि ॥ २२.२२ ॥

तां गौरीं तूष्णीम्भूतां दृष्ट्वा रुद्रो हसन्निव; मम पाणिं गृहीत्वा उवाच—“भद्रे, इह मां त्यक्तुं कथं त्वमर्हसि?”

Verse 23

मत्पाणिग्रहणं भद्रे वृथा यदि करिष्यसि । तदानीं ब्रह्मणः पुत्र्यामाहारार्थं ब्रवीम्यहम् ॥ २२.२३ ॥

भद्रे, यदि मम पाणिग्रहणं वृथा कर्तुमिच्छसि, तदा अहं ब्रह्मणः पुत्र्याः आहारप्राप्त्यर्थं कथां वक्ष्यामि।

Verse 24

न भवेत् परिहासोऽयमुक्ता देवी परापरा । लज्जमाना तदा वाक्यं वदति स्मितपूर्वकम् ॥ २२.२४ ॥

एवं संबोधितां देवीं परापरां च; सा उवाच—“अयं परिहासो न भवेत्।” ततः लज्जमानाऽसौ स्मितपूर्वकं वाक्यमब्रवीत्।

Verse 25

देवदेव त्रिलोकेश त्वदर्थोऽयं समुद्यमः । प्राग्जन्माराधितो भर्त्ता भवान् देवो महेश्वरः ॥ २२.२५ ॥

देवदेव त्रिलोकेश, त्वदर्थोऽयं समुद्यमः। प्राग्जन्मनि आराधितो भर्ता भवान्; देवो महेश्वरः।

Verse 26

इदानीं मे भवान् देवः पतिर्नान्यो भविष्यति । किन्तु स्वामी पिता मह्यं शैलेन्द्रो मे व्रजामि तम् । अनुज्ञाप्य विधानॆन ततः पाणिं गृहीष्यसि ॥ २२.२६ ॥

इदानीं मे भवान् देवः पतिः, नान्यो भविष्यति। किन्तु मे पिता शैलेन्द्रः स्वामी; तं व्रजामि। विधानेन अनुज्ञाप्य, ततः त्वं मम पाणिं ग्रहीष्यसि।

Verse 27

एवमुक्त्वा तदा देवी पितरं प्रति भामिनी । कृताञ्जलिपुटा भूत्वा हिमवन्तमुवाच ह ॥ २२.२७ ॥

एवमुक्त्वा तदा देवी भामिनी पितरं प्रति । कृताञ्जलिपुटा भूत्वा हिमवन्तमुवाच ह ॥

Verse 28

अतोऽन्यजन्मभर्त्ता मे रुद्रो दक्षमखान्तकः । इदानीं तपसा सैव ध्यातोऽभूद्गतिभावनः ॥ २२.२८ ॥

अतोऽन्यजन्मभर्त्ता मे रुद्रो दक्षमखान्तकः । इदानीं तपसा सैव ध्यातोऽभूद्गतिभावनः ॥

Verse 29

स च विश्वपतिर्भूत्वा ब्राह्मणो मे तपोवनम् । आगत्य भोजनार्थाय याचयामास शङ्करः । मया स्नातुं व्रजस्वेति चोदितो जाह्नवीं गतः ॥ २२.२९ ॥

स च विश्वपतिर्भूत्वा ब्राह्मणो मे तपोवनम् । आगत्य भोजनार्थाय याचयामास शङ्करः । मया स्नातुं व्रजस्वेति चोदितो जाह्नवीं गतः ॥

Verse 30

तत्रासौ वृद्धकायेन द्विजरूपेण शङ्करः । मकरेण धृतस्तूर्णं अब्रह्महण्यमुवाच ह ॥ २२.३० ॥

तत्रासौ वृद्धकायेन द्विजरूपेण शङ्करः । मकरेण धृतस्तूर्णं अब्रह्महण्यमुवाच ह ॥

Verse 31

ब्रह्महत्याभयात् तात मया पाणौ धृतस्ततः । धृतमात्रः स्वकं देहं दर्शयामास शङ्करः ॥ २२.३१ ॥

ब्रह्महत्याभयात् तात मया पाणौ धृतस्ततः । धृतमात्रः स्वकं देहं दर्शयामास शङ्करः ॥

Verse 32

ततो मामब्रवीद् देवः पाणिग्रहणमागताम् । भवती देवि मा किञ्चिद् विचारय तपोधने ॥ २२.३२ ॥

ततः देवो मामब्रवीत् पाणिग्रहणाय समागताम्— “देवि, तपोधने, मा किञ्चिदपि विचारय।”

Verse 33

एवमुक्ता त्वहं तेन शङ्करेण महात्मना । तदनुज्ञाप्य देवेशं भवन्तं प्रष्टुमागता । इदानीं यत्क्षमं कार्यं तच्छीघ्रं संविधीयताम् ॥ २२.३३ ॥

एवमुक्ता तेन महात्मना शङ्करेण, देवेशमनुज्ञाप्य, भवन्तं प्रष्टुमहं समागता। इदानीं यत्क्षमं कार्यं तत् शीघ्रं संविधीयताम्।

Verse 34

एवं श्रुत्वा तदा वाक्यं शैलराजो मुदा युतः । उवाच दुहितां धन्यां तस्मिन् काले वराननाम् ॥ २२.३४ ॥

एवं तद्वाक्यं श्रुत्वा शैलराजो मुदा युतः, तस्मिन् काले वराननां धन्यां दुहितरं प्रत्युवाच।

Verse 35

पुत्रि धन्योऽस्म्यहं लोके यस्य रुद्रः स्वयं हरः । जामाता भविता देवि त्वयापत्यवतामहम् । स्थापितो मूर्ध्नि देवानामपि पुत्रि त्वया ह्यहम् ॥ २२.३५ ॥

पुत्रि, धन्योऽस्मि लोके, यतः रुद्रः स्वयं हरः जामाता मे भविष्यति। देवि, त्वया अहं अपत्यवान् भविष्यामि; पुत्रि, त्वयैव देवानामपि मूर्ध्नि अहं स्थापितः।

Verse 36

स्थीयतां क्षणमेकं तु यावदागमनं मम । एवमुक्त्वा गतो राजा शैलानां ब्रह्मणोऽन्तिकम् ॥ २२.३६ ॥

क्षणमेकं तु स्थीयतां यावत् मम आगमनम्। एवमुक्त्वा शैलानां राजा ब्रह्मणोऽन्तिकं गतः।

Verse 37

तत्र दृष्ट्वा महात्मानं सर्वदेवपितामहम् । उवाच प्रणतो भूत्वा ब्रह्माणं शैलराट् ततः ॥ २२.३७ ॥

तत्र महात्मानं सर्वदेवपितामहं ब्रह्माणं दृष्ट्वा शैलराट् प्रणतः सन् ततः ब्रह्माणम् उवाच।

Verse 38

देवो मा दुहिता मह्यं तां रुद्राय ददाम्यहम् । त्वया देव अनुज्ञातस्तत्करोमि प्रसाधि माम् ॥ २२.३८ ॥

देव, सा मम दुहिता; अहं तां रुद्राय ददामि। त्वया देव अनुज्ञातः तत् करोमि; मां प्रसादय।

Verse 39

ततो ब्रह्मा प्रीतमना याहि रुद्राय तां शुभाम् । प्रयच्छोवाच देवानां तदा लोकपितामहः ॥ २२.३९ ॥

ततः ब्रह्मा प्रीतमना उवाच—याहि, तां शुभां रुद्राय प्रयच्छ। इति तदा देवानां लोकपितामहः।

Verse 40

एवमुक्तः शैलराजः स्ववेश्मागम्य सत्वरम् । देवानृषीन् सिद्धसङ्घान् चामन्त्रयत सत्वरम् ॥ २२.४० ॥

एवमुक्तः शैलराजः स्ववेश्म आगम्य सत्वरं देवान् ऋषीन् सिद्धसङ्घांश्च सत्वरम् आमन्त्रयत्।

Verse 41

तुम्बुरुं नारदं चैव हाहाहूहूं तथैव च । स गत्वा किन्नरांश्चैव असुरान् राक्षसानपि ॥ २२.४१ ॥

तुम्बुरुं नारदं चैव हाहाहूहूं तथैव च; स गत्वा किन्नरांश्चैव असुरान् राक्षसानपि।

Verse 42

पर्वताः सरितः शैलाः वृक्षाः ओषधयस्तथा । आगताः मूर्त्तिमन्तो वै पर्वताः सङ्गमोपलाः । हिमवद्दुहितुर्द्रष्टुं विवाहं शङ्करेण ह ॥ २२.४२ ॥

पर्वताः सरितः शैलाः वृक्षाः ओषधयस्तथा, मूर्तिमन्तो वै पर्वताः सङ्गमोपलैः सह आगताः—हिमवतः दुहितुः शङ्करेण सह विवाहं द्रष्टुम्।

Verse 43

तत्र वेदिः क्षितिश्चासीद् कलशाः सप्त सागराः । सूर्यॊ दीपस्तथा सोमः सरितो ववहुर् जलम् ॥ २२.४३ ॥

तत्र वेदिः क्षितिश्चासीद्, कलशाः सप्त सागराः; सूर्यः दीपः तथा सोमः, सरितो जलं वहन्ति स्म।

Verse 44

एवं विवाहसामग्रीं कृत्वा शैलवराधिपः । प्रेषयामास रुद्राय समीपं मन्दरं गिरिम् ॥ २२.४४ ॥

एवं विवाहसामग्रीं कृत्वा शैलवराधिपः, रुद्राय प्रेषयामास समीपं मन्दरं गिरिम्।

Verse 45

स तदा मन्दरोक्‍तस्तु शङ्करो द्रुतमाययौ । विधिना सोमया पाणिं जग्राह परमेश्वरः ॥ २२.४५ ॥

स तदा मन्दरवाक्येन शङ्करो द्रुतमाययौ; विधिना सोमायाः पाणिं जग्राह परमेश्वरः।

Verse 46

तत्रोत्सवे पर्वतनारदौ द्वौ जगुश्च सिद्धा ननृतुर्वनस्पतीः । पुष्पाण्यनेकानि विचिक्षिपुः शुभाः ननर्तुरुच्चैः सुरयोषितो भृशम् ॥ २२.४६ ॥

तत्रोत्सवे पर्वतनारदौ द्वौ जगुश्च, सिद्धा ननृतुर्वनस्पतयश्च; शुभानि पुष्पाण्यनेकानि विचिक्षिपुः, सुरयोषितो भृशमुच्चैर्ननृतुः।

Verse 47

तस्मिन् विवाहे सलिलप्रवाहे चतुर्मुखो लोकपरः स्वसंस्थः । उवाच कन्यां भव पुत्रि लोके नारी प्रभर्त्ता तव चान्यपुंसाम् ॥ इत्येवमुक्त्वा स उमां सरुद्रां पितामहः स्वं पुरमाजगाम ॥ २२.४७ ॥

तस्मिन् विवाहे सलिलप्रवाहमध्ये चतुर्मुखो लोकहितपरः स्वधर्मस्थितः ब्रह्मा कन्यामुवाच— “भव पुत्रि लोके; नारी तव चान्यपुंसां च मार्गदर्शिनी धारयित्री च।” इत्युक्त्वा पितामहः सरुद्रां उमां विहाय स्वं पुरमाजगाम।

Verse 48

जामातरं पर्वतराट् सुपूज्य विसर्जयामास विभुं स सोमम् । देवान्श्च दैत्यान् विविधानृषींश्च सम्पूज्य सर्वान् विविधैस्तु वस्तुभिः । विभूषणैर्वस्त्रवरान्नदानैः—र्विसर्जयामास तदाद्रिमुख्यान् ॥२२.४८॥

पर्वतराट् सुपूज्य जामातरं विभुं सोमं विसर्जयामास। देवान् दैत्यान् नानर्षींश्च सर्वान् विविधैर्वस्तुभिः सम्यक् सम्पूज्य, विभूषणैर्वस्त्रवरैः श्रेष्ठान्नदानैश्च तदाद्रिमुख्यानपि विसर्जयामास।

Verse 49

स वीतशोको विरजो विशुद्धः शुभाननां देववराय दत्त्वा । उमां महात्मा हिमवानद्रिराजः पैतामहे लोक इवाध्वरे भात् ॥ २२.४९ ॥

स वीतशोको विरजो विशुद्धो महात्मा हिमवानद्रिराजः शुभाननां उमां देववराय दत्त्वा, पैतामहे लोकेऽध्वरे इव भात्।

Verse 50

इतीरितेयं तव राजसत्तम प्रसूतिरॆषा न विदुर्यां सुरासुराः । स्वयम्भुदक्षादिराजः त्रिजन्मभिर्गौरीविवाहोऽपि मया सुकीर्तितः ॥ २२.५० ॥

एवं तव राजसत्तम प्रसूतिरियं मया कीर्तिता, यां सुरासुराः अपि न सम्यग्विदुः। स्वयम्भुवदक्षादिराजस्य त्रिजन्मभिः गौरीविवाहोऽपि मया सुकीर्तितः।

Verse 51

श्रीवराह उवाच । एवं सा गौरिनाम्ना तु कारणान्मूर्तिमागता । सम्बभूव यथा प्रोक्तं प्रजापालाय पृच्छते । ऋषिणा महता पूर्वं तपसा भावितात्मना ॥ २२.५१ ॥

श्रीवराह उवाच— एवं सा गौरिनाम्नी कारणान्मूर्तिमागता, यथा प्रोक्तं तथा सम्बभूव; प्रजापालाय पृच्छते पूर्वं महर्षिणा तपसा भावितात्मना।

Verse 52

गौर्याः उत्पत्तिर् एषा वै कथिता परमर्षिणा । विवाहश्च यथा वृत्तस् तत्सर्वं कथितं तव ॥ २२.५२ ॥

गौर्याः उत्पत्तिरियं वै परमर्षिणा कथिता। विवाहो यथा वृत्तः, तत्सर्वं ते सम्यक् कथितम्॥

Verse 53

एतत्सर्वं तु गौर्या वै सम्पन्नं तु तृतीयया । तस्यां तिथौ तृतीयायां लवणं वर्जयेन्नरः । यश्चोपोष्यति नारी वा सा सौभाग्यं तु विन्दति ॥ २२.५३ ॥

एतत्सर्वं तु गौर्याः तृतीयायां सम्पन्नं स्मृतम्। तस्यां तिथौ तृतीयायां लवणं वर्जयेन्नरः; यश्चोपोष्यति नारी वा सा सौभाग्यं विन्दति॥

Verse 54

दुर्भगा या तु नारी स्यात् पुरुषश्चातिदुर्भगः । एतच्छ्रुत्वा तृतीयायां लवणं तु विवर्जयेत् ॥ २२.५४ ॥

दुर्भगा या तु नारी स्यात् पुरुषश्चातिदुर्भगः। एतच्छ्रुत्वा तृतीयायां लवणं तु विवर्जयेत्॥

Verse 55

सर्वकामानवाप्नोति सौभाग्यं द्रव्यसम्पदम् । आरोग्यं च सदा लोके कान्तिं पुष्टिं च विन्दति ॥ २२.५५ ॥

सर्वकामानवाप्नोति सौभाग्यं द्रव्यसम्पदम्। आरोग्यं च सदा लोके कान्तिं पुष्टिं च विन्दति॥