Bala KandaPrakarana 2920 Verses

Prakarana 29

सोपान-प्रवेश: ‘श्रद्धा-जननी बाल-लीला’ से साधक का चित्त शुद्ध होता है। बालकाण्ड में भक्ति का बीज (नाम, रूप, गुण, लीला) हृदय-भूमि में पड़ता है—अहंकार के ‘धनुष’ का भंजन और गुरु-कृपा की स्थापना इस सीढ़ी का मूल संकेत है। प्रस्तुत अंश में परशुराम का क्रोध, राम की विनय-नीति, और अंततः परशुराम का आत्मसमर्पण—साधक के भीतर ‘रज-तम’ से ‘सत्त्व’ की ओर चढ़ाई का रूपक बनते हैं।

अस्य खण्ड-प्रसङ्गस्य प्रधानो रसः ‘वीर’ ‘शान्त’ इत्योः संयोगः; मध्ये हास्य-करुणयोः अपि झलका दृश्यते। परशुरामस्य उग्र-प्रतापः वैदिक-यज्ञीय-भाषया व्यक्तः—कुठारः, यज्ञः, आहुतिः, समिधः, ‘कोप-कृशानुः’ इत्यादि बिम्बैः क्रोधः धर्म-आवरणं लभते। रामस्य वाणी तु तद्विपरीता ‘विनय-रसस्य’ शुद्धा धारा—सः स्वं ‘लघु-नाम’ इति मन्यते, विप्र-गरिमां स्वीकरोति, किन्तु सत्य-प्रतापं निराक्रोशं प्रकाशयति। एष एव तुलसीदासस्य सिद्धान्त-स्थापनम्—भगवान् सगुण-रूपेण अत्यन्त-नम्रः, निर्गुण-ब्रह्म-तत्त्ववत् तु अजेयः। परिणतौ परशुरामस्य पुलकित-प्रेम जय-उच्चारश्च साधके ‘अहं-शस्त्रस्य’ शमनं सूचयति—क्रोधः (रजः) विनये (सत्त्वे) विलीयते, भक्ति (प्रेम) भवति। अयं बालकाण्ड-सोपाने ‘गुरु-प्रभाव/ईश्वर-प्रभाव’ इति प्रत्यभिज्ञानस्य निर्णायकः चरणः।

Verses

चौपाई 280.1-4

बहइ न हाथु दहइ रिस छाती।भा कुठारु कुंठित नृपघाती।।

भयउ बाम बिधि फिरेउ सुभाऊ।मोरे हृदयँ कृपा कसि काऊ।।

आजु दया दुखु दुसह सहावा।सुनि सौमित्र बिहसि सिरु नावा।।

बाउ कृपा मूरति अनुकूला।बोलत बचन झरत जनु फूला।।

जौं पै कृपाँ जरिहिं मुनि गाता।क्रोध भएँ तनु राख बिधाता।।

देखु जनक हठि बालक एहू।कीन्ह चहत जड़ जमपुर गेहू।।

बेगि करहु किन आँखिन्ह ओटा।देखत छोट खोट नृप ढोटा।।

बिहसे लखनु कहा मन माहीं।मूदें आँखि कतहुँ कोउ नाहीं।।

bahai na hāthu dahai risa chātī |bhā kuṭhāru kuṁṭhita nṛpaghātī ||

bhayau bāma bidhi phireu subhāū |more hṛdayã kṛpā kasi kāū ||

āju dayā dukhu dusaha sahāvā |suni saumitra bihasi siru nāvā ||

bāu kṛpā mūrati anukūlā |bolata bacana jharata janu phūlā ||

jauṁ pai kṛpā̃ jarihiṁ muni gātā |krodha bhaẽ tanu rākha bidhātā ||

dekhu janaka haṭhi bālaka ehū |kīnha cahata jaṛa jamapura gehū ||

begi karahu kina ā̃khinha oṭā |dekhata choṭa khoṭa nṛpa ḍhoṭā ||

bihase lakhanu kahā mana māhīṁ |mūdeṁ ā̃khi katahũ kou nāhīṁ ||

हस्तः न चलति, वक्षः क्रोधेन दह्यते; राजघाती परशुः अपि कुण्ठितः अभवत्। विधिः मम विरुद्धः सञ्जातः, स्वभावः परिवर्तितः; अन्यथा हृदये कृपा कथं उत्पद्येत? अद्य कृपया असह्यं दुःखं सोढुं प्रवृत्तः; इदं श्रुत्वा सौमित्रिः हसित्वा शिरः अवनतम् अकरोत्। तव कृपा, यस्यां दया मूर्तिमती, वस्तुतः अनुकूला; यथा वदसि तथा वचनेभ्यः पुष्पाणि पतन्ति इव। यदि मुनेः शरीरं कृपया अपि दह्यते, तर्हि क्रोधे सति विधाता तत् शरीरं रक्षतु। पश्य जनक, एषः बालकः हठेन, मूढः सन्, यमस्य गृहं स्वगृहं कर्तुम् इच्छति। किं त्वं एनं शीघ्रं मम नेत्राभ्याम् अपनयितुं न शक्नोषि? एषः राजपुत्रः दृष्ट्या लघुः, किन्तु दुष्टः। लक्ष्मणः हसित्वा मनसि अवदत्: नेत्रे पिधाय यदा कुत्रापि न कश्चित् अस्ति।

दोहा 280

परसुरामु तब राम प्रति बोले उर अति क्रोधु।संभु सरासनु तोरि सठ करसि हमार प्रबोधु।।⁠280।।

parasurāmu taba rāma prati bole ura ati krodhu |saṁbhu sarāsanu tori saṭha karasi hamāra prabodhu ||⁠280||

तदा परशुरामः स्वहृदये महता क्रोधेन रामं प्रति अवोचत् - हे दुष्ट! शम्भोः धनुः भग्न्वा त्वम् इदानीम् अस्मान् उपदिशसि किम्?

चौपाई 281.1-4

बंधु कहइ कटु संमत तोरें।तू छल बिनय करसि कर जोरें।।

करु परितोषु मोर संग्रामा।नाहिं त छाड़ कहाउब रामा।।

छलु तजि करहि समरु सिवद्रोही।बंधु सहित न त मारउँ तोही।।

भृगुपति बकहिं कुठार उठाएँ।मन मुसकाहिं रामु सिर नाएँ।।

गुनह लखन कर हम पर रोषू।कतहुँ सुधाइहु ते बड़ दोषू।।

टेढ़ जानि सब बंदइ काहू।बक्र चंद्रमहि ग्रसइ न राहू।।

राम कहेउ रिस तजिअ मुनीसा।कर कुठारु आगें यह सीसा।।

जेंहिं रिस जाइ करिअ सोइ स्वामी।मोहि जानि आपन अनुगामी।।

baṁdhu kahai kaṭu saṁmata toreṁ |tū chala binaya karasi kara joreṁ ||

karu paritoṣu mora saṁgrāmā |nāhiṁ ta chāṛa kahāuba rāmā ||

chalu taji karahi samaru sivadrohī |baṁdhu sahita na ta māraũ tohī ||

bhṛgupati bakahiṁ kuṭhāra uṭhāẽ |mana musakāhiṁ rāmu sira nāẽ ||

gunaha lakhana kara hama para roṣū |katahũ sudhāihu te baṛa doṣū ||

ṭeṛha jāni saba baṁdai kāhū |bakra caṁdramahi grasai na rāhū ||

rāma kaheu risa tajia munīsā |kara kuṭhāru āgeṁ yaha sīsā ||

jeṁhiṁ risa jāi karia soi svāmī |mohi jāni āpana anugāmī ||

तव भ्राता कटुर्वचनं ब्रवीति तव सम्मत्या; त्वं करौ संयोज्य विनयेन छलं करोषि। युद्धे मां तोषय; अथ रामनाम त्यज। हे शिवद्रोहिन्, छलं त्यक्त्वा युध्यस्व; अथवा त्वां भ्रात्रा सह मारयिष्यामि। भृगुपतिः कुठारमुत्थाप्य क्रुध्यन् प्रावर्तत; रामः स्वहृदये स्मित्वा शिरः अनतवान्। अपराधः लक्ष्मणस्य, परं तस्य क्रोधः मयि पतति; कदाचित् सरलतायामपि महान् दोषः भवति। कम्पितं ज्ञात्वा सर्वे तस्मै नमन्ति; राहुः वक्रचन्द्रं न गृह्णाति। रामः अवोचत्: हे मुनीश, क्रोधं त्यज; करे कुठारः अस्ति, पुरतः इदं शिरः अस्ति। हे स्वामिन्, येन क्रोधः गच्छेत् तत् कुरु; मां स्वानुगामिनं मन्यस्व।

दोहा 281

प्रभुहि सेवकहि समरु कस तजहु बिप्रबर रोसु।बेषु बिलोकें कहेसि कछु बालकहू नहिं दोसु।।⁠281।।

prabhuhi sevakahi samaru kasa tajahu biprabara rosu |beṣu bilokeṁ kahesi kachu bālakahū nahiṁ dosu ||⁠281||

प्रभोः सेवकश्च कथं युद्धं स्यात्? हे ब्राह्मणश्रेष्ठ, क्रोधं त्यज। तव वेषं दृष्ट्वा बालकः किञ्चिदुक्तवान्, तथापि बालके न कश्चिद्दोषोऽस्ति।

चौपाई 282.1-4

देखि कुठार बान धनु धारी।भै लरिकहि रिस बीरु बिचारी।।

नामु जान पै तुम्हहि न चीन्हा।बंस सुभायँ उतरु तेंहिं दीन्हा।।

जौं तुम्ह औतेहु मुनि की नाईं।पद रज सिर सिसु धरत गोसाईं।।

छमहु चूक अनजानत केरी।चहिअ बिप्र उर कृपा घनेरी।।

हमहि तुम्हहि सरिबरि कसि नाथा।कहहु न कहाँ चरन कहँ माथा।।

राम मात्र लघु नाम हमारा।परसु सहित बड़ नाम तोहारा।।

देव एकु गुनु धनुष हमारें।नव गुन परम पुनीत तुम्हारें।।

सब प्रकार हम तुम्ह सन हारे।छमहु बिप्र अपराध हमारे।।

dekhi kuṭhāra bāna dhanu dhārī |bhai larikahi risa bīru bicārī ||

nāmu jāna pai tumhahi na cīnhā |baṁsa subhāyã utaru teṁhiṁ dīnhā ||

jauṁ tumha autehu muni kī nāīṁ |pada raja sira sisu dharata gosāīṁ ||

chamahu cūka anajānata kerī |cahia bipra ura kṛpā ghanerī ||

hamahi tumhahi saribari kasi nāthā |kahahu na kahā̃ carana kahã māthā ||

rāma mātra laghu nāma hamārā |parasu sahita baṛa nāma tohārā ||

deva eku gunu dhanuṣa hamāreṁ |nava guna parama punīta tumhāreṁ ||

saba prakāra hama tumha sana hāre |chamahu bipra aparādha hamāre ||

कुठार-बाण-धनुष्-धारिणं त्वां दृष्ट्वा योद्धारूपं मत्वा बालकस्य क्रोधः समुत्पन्नः। सः तव नाम जानन् अपि त्वां नाभिजानात्, स्ववंशस्य स्वभावानुसारं च तुभ्यमुत्तरम् अयच्छत्। यदि त्वं मुनिवत् आगतः स्यात्, प्रभो, तर्हि बालकः तव पादरजः स्वशिरसि धारयेत्। अज्ञानतः कृतं अपराधं क्षमस्व; ब्राह्मणस्य हृदये बहुकृपा भवितव्यम्। मयि त्वयि च किं प्रभो तुलना? वद, पादः क्व, शिरः क्व? मम नाम तु केवलं राम, लघु; तव नाम महत्, यतः तत्र परशुः सह अस्ति। देव, मम धनुषि एकः एव गुणः; त्वयि नव परमपवित्राः गुणाः सन्ति। सर्वप्रकारेण अहं त्वत्समक्षं पराजितः। हे ब्राह्मण, मम अपराधं क्षमस्व।

दोहा 282

बार बार मुनि बिप्रबर कहा राम सन राम।बोले भृगुपति सरुष हसि तहूँ बंधु सम बाम।।⁠282।।

bāra bāra muni biprabara kahā rāma sana rāma |bole bhṛgupati saruṣa hasi tahū̃ baṁdhu sama bāma ||⁠282||

पुनः पुनः रामः परशुरामं मुने ब्राह्मणश्रेष्ठ इति आह। तदा भृगुपतिः क्रुद्धः स्मयित्वा अवदत्, त्वमपि भ्रातृसमः कुबुद्धिः इति।

चौपाई 283.1-4

निपटहिं द्विज करि जानहि मोही।मैं जस बिप्र सुनावउँ तोही।।

चाप स्रुवा सर आहुति जानू।कोप मोर अति घोर कृसानु।।

समिधि सेन चतुरंग सुहाई।महा महीप भए पसु आई।।

मै एहि परसु काटि बलि दीन्हे।समर जग्य जप कोटिन्ह कीन्हे।।

मोर प्रभाउ बिदित नहिं तोरें।बोलसि निदरि बिप्र के भोरें।।

भंजेउ चापु दापु बड़ बाढ़ा।अहमिति मनहुँ जीति जगु ठाढ़ा।।

राम कहा मुनि कहहु बिचारी।रिस अति बड़ि लघु चूक हमारी।।

छुअतहिं टूट पिनाक पुराना।मैं कहि हेतु करौं अभिमाना।।

nipaṭahiṁ dvija kari jānahi mohī |maiṁ jasa bipra sunāvaũ tohī ||

cāpa sruvā sara āhuti jānū |kopa mora ati ghora kṛsānu ||

samidhi sena caturaṁga suhāī |mahā mahīpa bhae pasu āī ||

mai ehi parasu kāṭi bali dīnhe |samara jagya japa koṭinha kīnhe ||

mora prabhāu bidita nahiṁ toreṁ |bolasi nidari bipra ke bhoreṁ ||

bhaṁjeu cāpu dāpu baṛa bāṛhā |ahamiti manahũ jīti jagu ṭhāṛhā ||

rāma kahā muni kahahu bicārī |risa ati baṛi laghu cūka hamārī ||

chuatahiṁ ṭūṭa pināka purānā |maiṁ kahi hetu karauṁ abhimānā ||

हे ब्राह्मण, त्वं मां नितान्तं ब्राह्मणमेव मन्यसे। अहं तुभ्यं कथयामि यदहं कीदृशो ब्राह्मणः। मम धनुः स्रुवा, शरा आहुतिः, मम कोपः अतिभयङ्करः अग्निः इति जानीहि। सुन्दरी चतुरङ्गसेना समिधः, महान्तः च राजानः पशुत्वेन आगताः। अहमनेन परशुना छित्वा तान् बलिम् अददम्, एवं कोटिशः युद्धयज्ञान् अकरवम्। मम प्रभावः ते न ज्ञातः, तस्मात् त्वं ब्राह्मणम् अवगम्य अपमानेन वदसि। त्वया धनुः भग्नम्, तव च अहङ्कारः अतिवृद्धः, यथा अहङ्कारेण जगत् जित्वा तिष्ठसि। रामः उवाच: हे मुने, विचार्य वद। तव कोपः अतिमहान्, मम अपराधः तु लघुः। पुराणं पिनाकधनुः स्पर्शमात्रात् भग्नम्। अहं तु किं कारणम् आख्याय अभिमानं करोमि?

दोहा 283

जौं हम निदरहिं बिप्र बदि सत्य सुनहु भृगुनाथ।तौ अस को जग सुभटु जेहि भय बस नावहिं माथ।।⁠283।।

jauṁ hama nidarahiṁ bipra badi satya sunahu bhṛgunātha |tau asa ko jaga subhaṭu jehi bhaya basa nāvahiṁ mātha ||⁠283||

हे भृगुनाथ, सत्यं शृणु: यदि अहं त्वां ब्राह्मण इति उक्त्वा अवजानामि, तर्हि जगति कः महान् वीरः यस्य भयेन अहं शिरः नमामि?

चौपाई 284.1-4

देव दनुज भूपति भट नाना।समबल अधिक होउ बलवाना।।

जौं रन हमहि पचारै कोऊ।लरहिं सुखेन कालु किन होऊ।।

छत्रिय तनु धरि समर सकाना।कुल कलंकु तेहिं पावँर आना।।

कहउँ सुभाउ न कुलहि प्रसंसी।कालहु डरहिं न रन रघुबंसी।।

बिप्रबंस कै असि प्रभुताई।अभय होइ जो तुम्हहि डेराई।।

सुनु मृदु गूढ़ बचन रघुपति के।उघरे पटल परसुधर मति के।।

राम रमापति कर धनु लेहू।खैंचहु मिटै मोर संदेहू।।

देत चापु आपुहिं चलि गयऊ।परसुराम मन बिसमय भयऊ।।

deva danuja bhūpati bhaṭa nānā |samabala adhika hou balavānā ||

jauṁ rana hamahi pacārai koū |larahiṁ sukhena kālu kina hoū ||

chatriya tanu dhari samara sakānā |kula kalaṁku tehiṁ pāvãra ānā ||

kahaũ subhāu na kulahi prasaṁsī |kālahu ḍarahiṁ na rana raghubaṁsī ||

biprabaṁsa kai asi prabhutāī |abhaya hoi jo tumhahi ḍerāī ||

sunu mṛdu gūṛha bacana raghupati ke |ughare paṭala parasudhara mati ke ||

rāma ramāpati kara dhanu lehū |khaiṁcahu miṭai mora saṁdehū ||

deta cāpu āpuhiṁ cali gayaū |parasurāma mana bisamaya bhayaū ||

देवाः दानवाः राजानः योधाः च नानाविधाः, समबलाः अतिबलिनः च ये बलवन्तः, यदि कश्चित् युद्धे नः प्रत्याह्वयति, तर्हि प्रहृष्टमनासः युध्मः, सः कालः सन् अपि भवतु। क्षत्रियशरीरं धृत्वा यः युद्धात् प्रतिकूलतां गच्छति, सः कुलकलङ्कः नीचः च भवति। अहं स्वभावं कथयामि, कुलस्य प्रशंसां न करोमि: रघुवंशीयाः युद्धे कालात् अपि न भयं गच्छन्ति। ब्राह्मणवंशस्य एवं प्रभुता यत् अभयः अपि भवत्भ्यः भयं गच्छति। रघुपतेः मृदुगूढवचनानि श्रुत्वा परशुरामस्य मनसः पटलानि उद्घाटितानि अभवन्। हे राम, रमापतेः धनुः हस्ते गृहाण, आकुर्वु यत् मम संदेहः निवारितः भवेत्। धनुः ददतः स्वयमेव रामहस्ते अगच्छत्, परशुरामस्य मनसि विस्मयः समजायत।

दोहा 284

जाना राम प्रभाउ तब पुलक प्रफुल्लित गात।जोरि पानि बोले बचन ह्दयँ न प्रेमु अमात।।⁠284।।

jānā rāma prabhāu taba pulaka praphullita gāta |jori pāni bole bacana hdayã na premu amāta ||⁠284||

तदा परशुरामः रामस्य प्रभावम् अजानत्, तस्य गात्रं पुलकप्रफुल्लितम् अभवत्। करौ संयम्य वचनानि अवदत्, हृदये च प्रेम असमाहितम् आसीत्।

चौपाई 285.1-4

जय रघुबंस बनज बन भानू।गहन दनुज कुल दहन कृसानु।।

जय सुर बिप्र धेनु हितकारी।जय मद मोह कोह भ्रम हारी।।

बिनय सील करुना गुन सागर।जयति बचन रचना अति नागर।।

सेवक सुखद सुभग सब अंगा।जय सरीर छबि कोटि अनंगा।।

करौं काह मुख एक प्रसंसा।जय महेस मन मानस हंसा।।

अनुचित बहुत कहेउँ अग्याता।छमहु छमामंदिर दोउ भ्राता।।

कहि जय जय जय रघुकुलकेतू।भृगुपति गए बनहि तप हेतू।।

अपभयँ कुटिल महीप डेराने।जहँ तहँ कायर गवँहिं पराने।।

jaya raghubaṁsa banaja bana bhānū |gahana danuja kula dahana kṛsānu ||

jaya sura bipra dhenu hitakārī |jaya mada moha koha bhrama hārī ||

binaya sīla karunā guna sāgara |jayati bacana racanā ati nāgara ||

sevaka sukhada subhaga saba aṁgā |jaya sarīra chabi koṭi anaṁgā ||

karauṁ kāha mukha eka prasaṁsā |jaya mahesa mana mānasa haṁsā ||

anucita bahuta kaheũ agyātā |chamahu chamāmaṁdira dou bhrātā ||

kahi jaya jaya jaya raghukulaketū |bhṛgupati gae banahi tapa hetū ||

apabhayã kuṭila mahīpa ḍerāne |jahã tahã kāyara gavãhiṁ parāne ||

रघुवंशस्य कमलवनस्य सूर्यः, दानवकुलस्य घनवनस्य दहनः अग्निः च, तस्य जयः अस्तु। सुरब्राह्मणधेनूनां हितकारिणः जयः अस्तु; मदमोहकोहभ्रमहारिणः च जयः अस्तु। विनयशीलकरुणागुणसागरः, वाचां रचनायाम् अतिनिपुणस्य च जयः अस्तु। सेवकानां सुखदातृ, सर्वाङ्गसुभगः, यस्य शरीरछविः कोटिकोटिकामदेवान् अतिशेते, तस्य जयः अस्तु। एकेन मुखेन किं प्रशंसां करोमि? महेशस्य मनसः मानससरोवरस्य हंसस्य जयः अस्तु। अज्ञानात् बहु अनुचितम् उक्तवान् अस्मि; क्षमामन्दिरौ द्वौ भ्रातरौ मां क्षमतम्। "रघुकुलकेतोः जयः जयः जयः" इति कृत्वा भृगुपतिः तपःहेतोः वनं गतः। स्वकीयापयशभयात् कुटिलाः राजानः त्रस्ताः अभवन्, कापुरुषाः तु तत्र तत्र मौनेन प्राणान् नीत्वा अन्तर्धानाः अभवन्।

दोहा 285

देवन्ह दीन्हीं दुंदुभीं प्रभु पर बरषहिं फूल।हरषे पुर नर नारि सब मिटी मोहमय सूल।।⁠285।।

devanha dīnhīṁ duṁdubhīṁ prabhu para baraṣahiṁ phūla |haraṣe pura nara nāri saba miṭī mohamaya sūla ||⁠285||

देवाः दुन्दुभिम् अवादयन्, प्रभौ पुष्पाणि अवर्षयन्। नगरस्य सर्वे नरनार्यः प्रहृष्टाः अभवन्, यतः मोहमयः शूलः नष्टः अभवत्।

चौपाई 286.1-4

अति गहगहे बाजने बाजे।सबहिं मनोहर मंगल साजे।।

जूथ जूथ मिलि सुमुख सुनयनीं।करहिं गान कल कोकिलबयनी।।

सुखु बिदेह कर बरनि न जाई।जन्मदरिद्र मनहुँ निधि पाई।।

गत त्रास भइ सीय सुखारी।जनु बिधु उदयँ चकोरकुमारी।।

जनक कीन्ह कौसिकहि प्रनामा।प्रभु प्रसाद धनु भंजेउ रामा।।

मोहि कृतकृत्य कीन्ह दुहुँ भाईं।अब जो उचित सो कहिअ गोसाई।।

कह मुनि सुनु नरनाथ प्रबीना।रहा बिबाहु चाप आधीना।।

टूटतहीं धनु भयउ बिबाहू।सुर नर नाग बिदित सब काहु।।

ati gahagahe bājane bāje |sabahiṁ manohara maṁgala sāje ||

jūtha jūtha mili sumukha sunayanīṁ |karahiṁ gāna kala kokilabayanī ||

sukhu bideha kara barani na jāī |janmadaridra manahũ nidhi pāī ||

gata trāsa bhai sīya sukhārī |janu bidhu udayã cakorakumārī ||

janaka kīnha kausikahi pranāmā |prabhu prasāda dhanu bhaṁjeu rāmā ||

mohi kṛtakṛtya kīnha duhũ bhāīṁ |aba jo ucita so kahia gosāī ||

kaha muni sunu naranātha prabīnā |rahā bibāhu cāpa ādhīnā ||

ṭūṭatahīṁ dhanu bhayau bibāhū |sura nara nāga bidita saba kāhu ||

महता मंगलशब्देन वाद्यानि वादितानि, सर्वं सुन्दरं मंगलं च सज्जितम्। समूहैः समूहैः समागत्य सुमुख्यः सुनयनाः स्त्रियः कोकिलकण्ठसदृशमधुरस्वरैः गीतानि गायन्ति स्म। विदेहराजस्य जनकस्य सुखं वर्णयितुं न शक्यते; यथा जन्मतो दरिद्रः कश्चिन्निधिम् अलभत। सीतायाः भयं अपगतं सती सा हर्षिता अभवत्, यथा चन्द्रोदये चकोरकुमारी हर्षिता भवति। जनकः कौशिकं प्रणम्य अवदत्, प्रभोः प्रसादेन रामः धनुष् अभञ्जत्। द्वावुभौ भ्रातरौ मम कार्यं सिद्धम् अकुरुताम्; इदानीं यदुचितं तत् कथय, स्वामिन्। मुनिः अवोचत्, शृणु, हे विद्वान् नरेश; विवाहः धनुषि आधीनः आसीत्। धनुषि भग्ने सति विवाहः निश्चितः अभवत्; इदं देवमनुष्यनागानां सर्वेषां विदितम्।

दोहा 286

तदपि जाइ तुम्ह करहु अब जथा बंस ब्यवहारु।बूझि बिप्र कुलबृद्ध गुर बेद बिदित आचारु।।⁠286।।

tadapi jāi tumha karahu aba jathā baṁsa byavahāru |būjhi bipra kulabṛddha gura beda bidita ācāru ||⁠286||

तथापि गत्वा त्वं कुरु यथा वंशव्यवहारः। ब्राह्मणान् कुलवृद्धान् गुरुं च बुद्ध्वा वेदविदितमाचारं कुरु।

चौपाई 287.1-4

दूत अवधपुर पठवहु जाई।आनहिं नृप दसरथहि बोलाई।।

मुदित राउ कहि भलेहिं कृपाला।पठए दूत बोलि तेहि काला।।

बहुरि महाजन सकल बोलाए।आइ सबन्हि सादर सिर नाए।।

हाट बाट मंदिर सुरबासा।नगरु सँवारहु चारिहुँ पासा।।

हरषि चले निज निज गृह आए।पुनि परिचारक बोलि पठाए।।

रचहु बिचित्र बितान बनाई।सिर धरि बचन चले सचु पाई।।

पठए बोलि गुनी तिन्ह नाना।जे बितान बिधि कुसल सुजाना।।

बिधिहि बंदि तिन्ह कीन्ह अरंभा।बिरचे कनक कदलि के खंभा।।

dūta avadhapura paṭhavahu jāī |ānahiṁ nṛpa dasarathahi bolāī ||

mudita rāu kahi bhalehiṁ kṛpālā |paṭhae dūta boli tehi kālā ||

bahuri mahājana sakala bolāe |āi sabanhi sādara sira nāe ||

hāṭa bāṭa maṁdira surabāsā |nagaru sãvārahu cārihũ pāsā ||

haraṣi cale nija nija gṛha āe |puni paricāraka boli paṭhāe ||

racahu bicitra bitāna banāī |sira dhari bacana cale sacu pāī ||

paṭhae boli gunī tinha nānā |je bitāna bidhi kusala sujānā ||

bidhihi baṁdi tinha kīnha araṁbhā |birace kanaka kadali ke khaṁbhā ||

दूतान् अयोध्यापुरं प्रेषयत, ये गत्वा राजानं दशरथम् आह्वयित्वा अत्र आनयेयुः। राजा प्रहृष्टः सन् अवोचत, 'भदम्, कृपालवत्', तत्क्षणे च दूतान् आहूय प्रेषयामास। ततः सर्वान् प्रमुखान् नागरिकान् आहूतवान्, ते च सर्वे आगत्य श्रद्धया शिरः अवनतम् अकुर्वन्। तान् उक्तवान्, 'नगरं चतुर्षु दिक्षु भूषयत, तस्य आपणान्, वीथीः, देवालयान्, देवायतनानि च। ते हृष्टाः स्वकं स्वकं गृहम् आगताः, ततः राजा पारिचारिकान् आहूय प्रेषयामास। विचित्रान् वितानानि निर्माय स्थापयत इति, तस्य वचनं शिरसि धृत्वा ते प्रीत्या अगच्छन्। ते च पुनः बहून् कुशलान् सुज्ञान् शिल्पिनः आहूय प्रेषितवन्तः, ये विताननिर्माणे निपुणाः आसन्। ते शिल्पिनः ब्रह्माणम् वन्दित्वा कार्यम् आरब्धवन्तः, सुवर्णेन कदलीस्तम्भान् विचित्रवन्तः।

दोहा 287

हरित मनिन्ह के पत्र फल पदुमराग के फूल।रचना देखि बिचित्र अति मनु बिरंचि कर भूल।।⁠287।।

harita maninha ke patra phala padumarāga ke phūla |racanā dekhi bicitra ati manu biraṁci kara bhūla ||⁠287||

हरितमणिभिः पत्राणि फलानि च निर्मितानि, पद्मरागैः पुष्पाणि च। अत्यन्तं विचित्रां रचनां दृष्ट्वा ब्रह्मणोऽपि मनः भ्रान्तम्।

चौपाई 288.1-4

बेनि हरित मनिमय सब कीन्हे।सरल सपरब परहिं नहिं चीन्हे।।

कनक कलित अहिबेल बनाई।लखि नहि परइ सपरन सुहाई।।

तेहि के रचि पचि बंध बनाए।बिच बिच मुकता दाम सुहाए।।

मानिक मरकत कुलिस पिरोजा।चीरि कोरि पचि रचे सरोजा।।

किए भृंग बहुरंग बिहंगा।गुंजहिं कूजहिं पवन प्रसंगा।।

सुर प्रतिमा खंभन गढ़ी काढ़ी।मंगल द्रब्य लिएँ सब ठाढ़ी।।

चौंकें भाँति अनेक पुराईं।सिंधुर मनिमय सहज सुहाई।।

beni harita manimaya saba kīnhe |sarala saparaba parahiṁ nahiṁ cīnhe ||

kanaka kalita ahibela banāī |lakhi nahi parai saparana suhāī ||

tehi ke raci paci baṁdha banāe |bica bica mukatā dāma suhāe ||

mānika marakata kulisa pirojā |cīri kori paci race sarojā ||

kie bhṛṁga bahuraṁga bihaṁgā |guṁjahiṁ kūjahiṁ pavana prasaṁgā ||

sura pratimā khaṁbhana gaṛhī kāṛhī |maṁgala drabya liẽ saba ṭhāṛhī ||

cauṁkeṁ bhā̃ti aneka purāīṁ |siṁdhura manimaya sahaja suhāī ||

तैः सर्वाणि वेणुशाखाः हरितमणिभिः निर्मिताः, सरलाः सपर्णाः च, येषां वास्तविकता न ज्ञायते। सुवर्णेन अलंकृताः ताम्बूलवल्ल्यः निर्मिताः, यासां सुन्दराणि पर्णाणि वास्तविकैः न भिद्यन्ते। तैः सुसज्जितानि बन्धनानि निर्मितानि, मध्ये मध्ये च मुक्ताहाराः सुन्दराः संस्थापिताः। पद्मरागमरकतवज्रफेरूजैः छित्वा कर्तयित्वा च पद्मानि निर्मितानि। बहुवर्णाः भृङ्गाः खगाः च निर्मिताः, ये पवनस्पर्शेन गुञ्जन्ति कूजन्ति च। स्तम्भेषु देवप्रतिमाः उत्कीर्णाः, सर्वे मङ्गलद्रव्याणि गृहीत्वा स्थिताः। अनेकप्रकाराणि चतुष्कोणानि रचितानि, तेषु मणिमयाः गजाः स्वाभाविकसौन्दर्येण स्थिताः।

दोहा 288

सौरभ पल्लव सुभग सुठि किए नीलमनि कोरि।हेम बौर मरकत घवरि लसत पाटमय डोरि।।⁠288।।

saurabha pallava subhaga suṭhi kie nīlamani kori |hema baura marakata ghavari lasata pāṭamaya ḍori ||⁠288||

नीलमणिभिः सुरभिताः अतिसुन्दराः आम्रपल्लवाः निर्मिताः। सुवर्णस्य पुष्पाणि मरकतमणिभिः च फलसमूहाः रेश्मिकासूत्रेषु लम्बमानाः भासन्ते स्म।

चौपाई 289.1-4

रचे रुचिर बर बंदनिबारे।मनहुँ मनोभवँ फंद सँवारे।।

मंगल कलस अनेक बनाए।ध्वज पताक पट चमर सुहाए।।

दीप मनोहर मनिमय नाना।जाइ न बरनि बिचित्र बिताना।।

जेहिं मंडप दुलहिनि बैदेही।सो बरनै असि मति कबि केही।।

दूलहु रामु रूप गुन सागर।सो बितानु तिहुँ लोक उजागर।।

जनक भवन कै सौभा जैसी।गृह गृह प्रति पुर देखिअ तैसी।।

जेहिं तेरहुति तेहि समय निहारी।तेहि लघु लगहिं भुवन दस चारी।।

जो संपदा नीच गृह सोहा।सो बिलोकि सुरनायक मोहा।।

race rucira bara baṁdanibāre |manahũ manobhavã phaṁda sãvāre ||

maṁgala kalasa aneka banāe |dhvaja patāka paṭa camara suhāe ||

dīpa manohara manimaya nānā |jāi na barani bicitra bitānā ||

jehiṁ maṁḍapa dulahini baidehī |so baranai asi mati kabi kehī ||

dūlahu rāmu rūpa guna sāgara |so bitānu tihũ loka ujāgara ||

janaka bhavana kai saubhā jaisī |gṛha gṛha prati pura dekhia taisī ||

jehiṁ terahuti tehi samaya nihārī |tehi laghu lagahiṁ bhuvana dasa cārī ||

jo saṁpadā nīca gṛha sohā |so biloki suranāyaka mohā ||

तैः द्वारेभ्यः सुंदराणि उत्तमानि तोरणानि निर्मितानि, यथा मनोभवः स्वपाशान् व्यवस्थितवान्। तैः अनेके मंगलकलशाः निर्मिताः, सुंदराः ध्वजाः पताकाः रेशमी वस्त्राणि चामराणि च। मणिभिः आलंकृतानि अनेकप्रकाराणि मनोहराणि दीपानि आसन्, विचित्राणि च वितानानि वर्णयितुं न शक्यानि। यस्मिन् मण्डपे वधू वैदेही उपवेष्टुम् आसीत्, तस्य वर्णने कियत् कविः समर्थः? वरः रामः आसीत्, रूपगुणसागरः; तत् वितानं त्रिषु लोकेषु प्रकाशते स्म। यथा जनकस्य भवनस्य सौभाग्यम् आसीत्, तथैव नगरस्य प्रत्येकस्मिन् गृहे दृश्यते स्म। यः कश्चित् तस्मिन् समये तिरहुतं पश्यति, तस्य प्रतीतौ चतुर्दश लोकाः लघवः भवन्ति। या संपत् अधमानां गृहेषु अपि शोभते स्म, तां दृष्ट्वा सुरनायकः मोहितः अभवत्।

दोहा 289

बसइ नगर जेहि लच्छ करि कपट नारि बर बेषु।तेहि पुर कै सोभा कहत सकुचहिं सारद सेषु।।⁠289।।

basai nagara jehi laccha kari kapaṭa nāri bara beṣu |tehi pura kai sobhā kahata sakucahiṁ sārada seṣu ||⁠289||

यस्मिन् नगरे लक्ष्मी छलेन स्त्रीवेषं धृत्वा निवसति, तस्य नगरस्य शोभां वर्णयितुं शारदा शेषश्चापि सकुचतः।

Inside Prakarana 29

Bhakti highlights

मुख्य भक्ति-शिक्षा यह कि भगवान का पराक्रम ‘विनय’ के साथ प्रकट होता है—मर्यादा का आदर करते हुए भी सत्य-तेज अजेय रहता है। परशुराम का क्रोध साधक के भीतर के रज-तम (अहं, प्रतिज्ञा-आसक्ति, धर्म-आवृत कठोरता) का प्रतीक है; राम की मधुर वाणी और स्थिरता सत्त्व का मार्ग है—क्रोध को दबाकर नहीं, रूपांतरित करके शांत-भक्ति में ले जाना। विप्र-गरिमा का सम्मान, गुरु/धर्म के प्रति आदर, और अंततः ‘पहचान’ (ईश्वर-प्रभाव का बोध) से आत्मसमर्पण—यही सोपान-प्रवेश का निर्णायक संकेत है: जब अहं का शस्त्र शिथिल होता है, तब नाम-रूप-गुण-लीला का बीज हृदय में प्रेम बनकर अंकुरित होता है।

Compositional abstract

इस खंड-प्रसंग का प्रधान रस ‘वीर’ और ‘शांत’ का संयोग है, जिसमें ‘हास्य’ और ‘करुण’ की झलकें भी आती हैं। परशुराम का उग्र प्रताप वैदिक-यज्ञीय भाषा में व्यक्त होता है—कुठार, यज्ञ, आहुति, समिधा, और ‘कोप-कृशानु’ जैसे बिंब क्रोध को धर्म-आवरण देते हैं। राम की वाणी इसके विपरीत ‘विनय-रस’ की शुद्ध धारा है: वे अपने को ‘लघु नाम’ कहकर, विप्र-गरिमा स्वीकार कर, परंतु सत्य-प्रताप को बिना आक्रोश प्रकट करते हैं। यही तुलसी का सिद्धान्त-स्थापन है—भगवान सगुण रूप में अत्यन्त नम्र, पर निर्गुण ब्रह्म-तत्त्व के समान अजेय। परिणति में परशुराम का पुलकित प्रेम और जय-उच्चार साधक के भीतर ‘अहं-शस्त्र’ के शमन का संकेत है: क्रोध (रज) विनय (सत्त्व) में गलकर भक्ति (प्रेम) बन जाता है। यह बालकाण्ड के सोपान में ‘गुरु-प्रभाव/ईश्वर-प्रभाव’ की पहचान का निर्णायक चरण है।

The emotional arc

आरंभ में ‘वीर-रौद्र’ का उफान: परशुराम का क्रोध धर्म-भाषा (यज्ञ, आहुति, समिधा, कुठार) का आवरण लेकर प्रचंड होता है—शरीर-लक्षण (छाती दहना, हाथ काँपना/न बहना) से रौद्र की तीव्रता उभरती है। मध्य में ‘वीर’ का रूपांतरण ‘शांत’ की ओर: राम की विनय-नीति, विप्र-गरिमा का आदर, और सत्य-प्रताप का निर्विकार प्रकाश—क्रोध की ज्वाला को तर्क/मर्यादा के पात्र में बाँध देता है। बीच-बीच में ‘हास्य’ की झलक: परशुराम के अतिशय प्रताप-वर्णन और सभा/राजाओं की घबराहट के बीच तुलसी हल्का व्यंग्य-रस रचते हैं। फिर ‘करुण’ का स्पर्श: परशुराम के भीतर का अंतर्द्वंद्व—प्रतिज्ञा/अहं बनाम ब्रह्म-परिचय—क्षणिक पीड़ा बनकर उभरता है। परिणति में ‘शांत-भक्ति’: पहचान होते ही रौद्र गलकर पुलक/प्रेम में बदलता है; जय-उच्चार और आत्मसमर्पण से प्रसंग ‘शांत’ में प्रतिष्ठित होता है—साधक के भीतर रज-तम का क्षय और सत्त्व का उदय।

The dialogue

  • काकभुशुण्डि (Kakbhushundi) द्वारा कथित, तुलसीदास-प्रस्तुत (frame: शिव–पार्वती संवाद पर आश्रित)गरुड़ (Garuda) (परंपरागत ‘भुशुण्डि–गरुड़’ प्रवाह के अन्तर्गत) · उत्तर घाट (Uttara Ghat): ज्ञान-वैचारिकी और ‘अहं-क्षय’ की धारा; क्रोध-निवृत्ति, विनय, और प्रभु-प्रभाव की पहचान इस घाट का स्वभाव है।

Frequently Asked Questions

परंपरागत मान्यता में यह प्रसंग ‘क्रोध-शमन’ और ‘अहंकार-निवृत्ति’ का पाठ है: राम-विनय के श्रवण/पाठ से वाणी-संयम, क्षमा, और गुरु/विप्र-आदर की बुद्धि दृढ़ होती है; गृहस्थ के लिए विवाह/मंगल-कर्म में विघ्न-शांति तथा मन के ‘मोहमय सूल’ की निवृत्ति का फल बताया जाता है।

मंगल-कार्य/विवाह-प्रसंग में अनेक परंपराएँ ‘श्रीराम जय राम जय जय राम’ (नाम-संपुट) या ‘सीताराम’ संपुट जोड़ती हैं; विशेषतः परशुराम-शमन में ‘जय रघुबंस…’ के बाद ‘श्रीराम’ नाम-संपुट जप-रूप में प्रचलित है।

Ask anything about Prakarana 29 of the Ramcharitmanas

Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.

Not sure where to start?

A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.

Read Ramcharitmanas in the Vedapath app

Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.

Download on the App StoreGet it on Google Play

Continue reading in the Vedapath app

Open in App
Download on the App StoreGet it on Google Play