Prakarana 29

Verse 582 (चौपाई)

बहइ न हाथु दहइ रिस छाती। भा कुठारु कुंठित नृपघाती।। भयउ बाम बिधि फिरेउ सुभाऊ। मोरे हृदयँ कृपा कसि काऊ।। आजु दया दुखु दुसह सहावा। सुनि सौमित्र बिहसि सिरु नावा।। बाउ कृपा मूरति अनुकूला। बोलत बचन झरत जनु फूला।। जौं पै कृपाँ जरिहिं मुनि गाता। क्रोध भएँ तनु राख बिधाता।। देखु जनक हठि बालक एहू। कीन्ह चहत जड़ जमपुर गेहू।। बेगि करहु किन आँखिन्ह ओटा। देखत छोट खोट नृप ढोटा।। बिहसे लखनु कहा मन माहीं। मूदें आँखि कतहुँ कोउ नाहीं।।

Uska haath aage nahi badh raha tha, chaati mein gussa bhar gaya tha. Woh kuthaar jo raja maarta tha, woh ruk gaya. Uska dil phir gaya, pichhe hatne laga. Uske dil mein kuch bhi daya nahi thi. Aaj main jo dukh saha, woh bohot bhaari tha. Yeh sun ke Lakshman muskura ke sar hila diya. Woh hamesha accha tha, jab bolta tha toh uski baatein phool jaisi lagti thin. Agar us rishi ka gussa sach mein aisa hota, toh bhagwan uska tan bacha lete. Dekho Janaka, yeh bachha kitna ziddi hai. Woh poori duniya ko Yamraj ke paas le jaana chahta hai. Jaldi se kisi taraf chhup jao. Raja apna naash apni aankhon ke saamne dekh raha hai. Lakshman muskuraya aur sochne laga ki iska koi tod nahi hai.

Verse 583 (दोहा/सोरठा)

परसुरामु तब राम प्रति बोले उर अति क्रोधु। संभु सरासनु तोरि सठ करसि हमार प्रबोधु।।280।।

Phir Parshuram ne Ram se baat ki, uske dil mein bohot gussa tha. Usne kaha ki tune Shiv ka dhanush tod diya, aur ab mera bhi imtahan le ga.

Verse 584 (चौपाई)

बंधु कहइ कटु संमत तोरें। तू छल बिनय करसि कर जोरें।। करु परितोषु मोर संग्रामा। नाहिं त छाड़ कहाउब रामा।। छलु तजि करहि समरु सिवद्रोही। बंधु सहित न त मारउँ तोही।। भृगुपति बकहिं कुठार उठाएँ। मन मुसकाहिं रामु सिर नाएँ।। गुनह लखन कर हम पर रोषू। कतहुँ सुधाइहु ते बड़ दोषू।। टेढ़ जानि सब बंदइ काहू। बक्र चंद्रमहि ग्रसइ न राहू।। राम कहेउ रिस तजिअ मुनीसा। कर कुठारु आगें यह सीसा।। जेंहिं रिस जाइ करिअ सोइ स्वामी। मोहि जानि आपन अनुगामी।।

Tumhara bhai jo bol raha hai woh kadwi lagti hai. Tum haath jod ke natak kar rahe ho. Mere saath ladai mein aao, warna main sabko bata dunga ki tum Ram nahi ho. Jhooth chhodo aur ladai karo, Shiv ke dushman. Main tumhe aur tumhare bhai dono ko mar dunga. Bhrigu ke ghar ka woh kuthaar utha ke bolne laga. Ram andar hi andar muskuraya aur sar jhuka diya. Lakshman ke gun dekh ke woh mujhpar gussa ho gaya. Kahin tum is bade dosh ko theek karoge. Sab log usko tedha jaanke jhukte hain. Rahu bhi uthalte hue chaand ko nahi khata. Ram ne kaha ki gussa chhodo muni. Mera sar yahan hai, kuthaar maar do. Jo bhi gussa mitaane ke liye karna hai woh karo. Mujhe apna maan ke chalna wala samjho.

Verse 585 (दोहा/सोरठा)

प्रभुहि सेवकहि समरु कस तजहु बिप्रबर रोसु। बेषु बिलोकें कहेसि कछु बालकहू नहिं दोसु।।281।।

Bhagwan apne sevak ko kaise chhod sakta hai? Brahmanon mein sabse bade, apna gussa chhodo. Mera bhes dekh ke tumne kuch bol diya, lekin kisi bachhe mein kya dosh hai.

Verse 586 (चौपाई)

देखि कुठार बान धनु धारी। भै लरिकहि रिस बीरु बिचारी।। नामु जान पै तुम्हहि न चीन्हा। बंस सुभायँ उतरु तेंहिं दीन्हा।। जौं तुम्ह औतेहु मुनि की नाईं। पद रज सिर सिसु धरत गोसाईं।। छमहु चूक अनजानत केरी। चहिअ बिप्र उर कृपा घनेरी।। हमहि तुम्हहि सरिबरि कसि नाथा।।कहहु न कहाँ चरन कहँ माथा।। राम मात्र लघु नाम हमारा। परसु सहित बड़ नाम तोहारा।। देव एकु गुनु धनुष हमारें। नव गुन परम पुनीत तुम्हारें।। सब प्रकार हम तुम्ह सन हारे। छमहु बिप्र अपराध हमारे।।

Ladke ne dekha ki aage kulhari, teer aur dhanush hai. Usko gussa aaya aur socha yeh koi bahadur aadmi hai. Mera naam jaanke bhi tumne mujhe pehchana nahi. Maine apne khandaan ki baat seedhi si bata di. Agar tum sach mein rishi jaise ho, to Prabhu, apne paon ki dhool mere sir pe rakh do. Anjaan mein jo galti hui, maaf kar do. Brahman ke dil mein to bahut daya honi chahiye. Hum dono ek jaise bandhe hain, sabse bade brahman. Kaho mat ki paanv kahan aur sir kahan. Ram mera chhota sa naam hai. Tumhara naam Parasu milake bada ho gaya. Mere dhanush mein ek gun hai. Tumhare dhanush mein nau gun hain aur woh bahut saaf hai. Har tarah main tumse haar gaya. Mera apradh maaf kar do, brahman.

Verse 587 (दोहा/सोरठा)

बार बार मुनि बिप्रबर कहा राम सन राम। बोले भृगुपति सरुष हसि तहूँ बंधु सम बाम।।282।।

Rishi ne baar baar Ram ko kaha, are Ram. Bhrigu ke ghar ke mukhi ne gusse mein haske kaha, aur wahan bhi woh Ram ka bhai jaisa tha.

Verse 588 (चौपाई)

निपटहिं द्विज करि जानहि मोही। मैं जस बिप्र सुनावउँ तोही।। चाप स्त्रुवा सर आहुति जानू। कोप मोर अति घोर कृसानु।। समिधि सेन चतुरंग सुहाई। महा महीप भए पसु आई।। मै एहि परसु काटि बलि दीन्हे। समर जग्य जप कोटिन्ह कीन्हे।। मोर प्रभाउ बिदित नहिं तोरें। बोलसि निदरि बिप्र के भोरें।। भंजेउ चापु दापु बड़ बाढ़ा। अहमिति मनहुँ जीति जगु ठाढ़ा।। राम कहा मुनि कहहु बिचारी। रिस अति बड़ि लघु चूक हमारी।। छुअतहिं टूट पिनाक पुराना। मैं कहि हेतु करौं अभिमाना।।

Tum mujhe poora brahman maan rahe ho. Main brahman ki tarah tumhe bata raha hoon. Mera dhanush, teer aur yeh sab mera yagya hai. Mera gussa bahut bada aag jaisa hai. Lakdi mere sena hai, charon tarah ki fauj hai. Bade bade raja mere yagya ke jaanwar ban gaye. Maine is kulhari se sab ko kaat daala aur yagya kiya. Yeh yudh ka yagya crore jap ke barabar hai. Meri taakat tumhe pata nahi. Tum anjaan mein bol rahe ho, brahman. Maine dhanush tod diya, bada kaam kiya. Maine duniya jeet li aur khada ho gaya. Ram ne kaha, rishi, soch ke bolo. Gussa bahut bada hai, meri galti chhoti hai. Sirf haath lagte hi purana dhanush toot gaya. Main ab ahankaar kyun karoon?

Verse 589 (दोहा/सोरठा)

जौं हम निदरहिं बिप्र बदि सत्य सुनहु भृगुनाथ। तौ अस को जग सुभटु जेहि भय बस नावहिं माथ।।283।।

Agar hum brahman ki baat nahi maante, to suno sach, Bhrigu ke ghar ke mukhi. Duniya mein aisa kaun sa yoddha hai jise dar nahi hota?

Verse 590 (चौपाई)

देव दनुज भूपति भट नाना। समबल अधिक होउ बलवाना।। जौं रन हमहि पचारै कोऊ। लरहिं सुखेन कालु किन होऊ।। छत्रिय तनु धरि समर सकाना। कुल कलंकु तेहिं पावँर आना।। कहउँ सुभाउ न कुलहि प्रसंसी। कालहु डरहिं न रन रघुबंसी।। बिप्रबंस कै असि प्रभुताई। अभय होइ जो तुम्हहि डेराई।। सुनु मृदु गूढ़ बचन रघुपति के। उघरे पटल परसुधर मति के।। राम रमापति कर धनु लेहू। खैंचहु मिटै मोर संदेहू।। देत चापु आपुहिं चलि गयऊ। परसुराम मन बिसमय भयऊ।।

Devi, rakshas, raja aur yoddha, sab ek jaise taakatwale ban jaate hain. Agar koi mujse yudh mein ladta hai, woh aaram se ladta hai. Main kaal ban jaun to kya farak padta hai. Main kshatriya shareer leke yudh se thak gaya. Maine apne khandaan ka naam duba diya. Main apni baat nahi bol raha, apne khandaan ki tareef nahi kar raha. Raghu khandaan ko to kaal bhi darta hai yudh mein. Brahman khandaan ki itni taakat hai ki jo tumhe darta hai, woh bhi nirbhay ho jaata hai. Suno Raghu ke Prabhu ki naram aur chhupi baat. Parashuram ke dimaag ka granth khul gaya. Ram, Lakshmi ke Pati, dhanush haath mein lo. Khicho aur mera doubt mita do. Dhanush dete woh chala gaya. Parashuram ke mann mein hairani ho gayi.

Verse 591 (दोहा/सोरठा)

जाना राम प्रभाउ तब पुलक प्रफुल्लित गात। जोरि पानि बोले बचन ह्दयँ न प्रेमु अमात।।284।।

Tab usko Ram ki taakat ka pata chal gaya. Uska poora badan khushi se kaanpne laga, jaise chamdi mein sujan aa gayi ho. Usne dono haath jod ke baat kahi, aur dil ka pyaar kam nahi hua.

Verse 592 (चौपाई)

जय रघुबंस बनज बन भानू। गहन दनुज कुल दहन कृसानु।। जय सुर बिप्र धेनु हितकारी। जय मद मोह कोह भ्रम हारी।। बिनय सील करुना गुन सागर। जयति बचन रचना अति नागर।। सेवक सुखद सुभग सब अंगा। जय सरीर छबि कोटि अनंगा।। करौं काह मुख एक प्रसंसा। जय महेस मन मानस हंसा।। अनुचित बहुत कहेउँ अग्याता। छमहु छमामंदिर दोउ भ्राता।। कहि जय जय जय रघुकुलकेतू। भृगुपति गए बनहि तप हेतू।। अपभयँ कुटिल महीप डेराने। जहँ तहँ कायर गवँहिं पराने।।

Raghukul ki jai ho, jo duniya ke jungle mein sooraj hai. Woh aag hai jo daityon ki poori jaati ko jala deti hai. Bhagwan ki jai ho jo devi, brahmin aur gaye ke dost hain. Jai ho uski jo ahankaar, bhrast, gussa aur bhram mita deti hai. Vinamrata, achcha behaviour, daya aur gunon ke samundar ki jai. Unki baat aur likhav mein kitna achcha saara hai. Jai ho jo bhakton ko khushi dete hain, unka har ang sundar hai. Unka badan itna khoobsurat hai ki lakhon Anang bhi uske saamne kuch nahi. Main ek muh se kaise tareef karoon? Woh Shiv ke dil aur dimaag ke swan hain. Main jaankar bohot galat baat bol diya, mujhe maaf karo dono bhai jo kshama ke mandir ho. Jai jai jai Raghukul ke dhwaj ki yeh keh ke, Bhriguvansh ke swami tap karne jungle chale gaye. Usne dhokhebaaz rajaon se dar mita diya. Darpok log kahin bhi marne lage.

Verse 593 (दोहा/सोरठा)

देवन्ह दीन्हीं दुंदुभीं प्रभु पर बरषहिं फूल। हरषे पुर नर नारि सब मिटी मोहमय सूल।।285।।

Devi ne dholak aur nagade bajaye aur Bhagwan par phool barsaye. Shehar ke sab aadmi aur auratein khushi se nachne lage. Moh aur dukh sab mit gaya.

Verse 594 (चौपाई)

अति गहगहे बाजने बाजे। सबहिं मनोहर मंगल साजे।। जूथ जूथ मिलि सुमुख सुनयनीं। करहिं गान कल कोकिलबयनी।। सुखु बिदेह कर बरनि न जाई। जन्मदरिद्र मनहुँ निधि पाई।। गत त्रास भइ सीय सुखारी। जनु बिधु उदयँ चकोरकुमारी।। जनक कीन्ह कौसिकहि प्रनामा। प्रभु प्रसाद धनु भंजेउ रामा।। मोहि कृतकृत्य कीन्ह दुहुँ भाईं। अब जो उचित सो कहिअ गोसाई।। कह मुनि सुनु नरनाथ प्रबीना। रहा बिबाहु चाप आधीना।। टूटतहीं धनु भयउ बिबाहू। सुर नर नाग बिदित सब काहु।।

Nagade aur shehnai bohot tez bajne lagi. Sab log khushi se saj dhaj ke ready ho gaye. Ek ke baad ek group sundar auraton ka aa raha tha. Woh log koyal jaisi awaaz mein gaane ga rahe the. Janak ki khushi ka koi hisaab nahi. Jaise koi gareeb aadmi achanak khazana pa gaya ho. Sita ka dar gayaab ho gaya aur woh khushi se bhar gayi. Jaise chakor chaand ko dekh ke khush hota hai. Janak ne Kushadhvaj ko pranam kiya. Ram ne Bhagwan ka dhanush tod diya. Dono bhai ne mera kaam poora kar diya. Ab jo sahi ho woh batao Maharaj. Muni ne kaha, suno rajan, yeh shaadi dhanush pe depend karti thi. Jaise hi dhanush toota, shaadi pakki ho gayi. Yeh baat devi, insaan aur naag sabko pata hai.

Verse 595 (दोहा/सोरठा)

तदपि जाइ तुम्ह करहु अब जथा बंस ब्यवहारु। बूझि बिप्र कुलबृद्ध गुर बेद बिदित आचारु।।286।।

Phir bhi ab tum log jao aur apne khandaan ki riwaaz ke hisaab se kaam karo. Brahmin, khaandaan ke bade logon aur guru se baat karo. Vedon mein jo likha hai usi hisaab se chalo.

Verse 596 (चौपाई)

दूत अवधपुर पठवहु जाई। आनहिं नृप दसरथहि बोलाई।। मुदित राउ कहि भलेहिं कृपाला। पठए दूत बोलि तेहि काला।। बहुरि महाजन सकल बोलाए। आइ सबन्हि सादर सिर नाए।। हाट बाट मंदिर सुरबासा। नगरु सँवारहु चारिहुँ पासा।। हरषि चले निज निज गृह आए। पुनि परिचारक बोलि पठाए।। रचहु बिचित्र बितान बनाई। सिर धरि बचन चले सचु पाई।। पठए बोलि गुनी तिन्ह नाना। जे बितान बिधि कुसल सुजाना।। बिधिहि बंदि तिन्ह कीन्ह अरंभा। बिरचे कनक कदलि के खंभा।।

Raja ne kaha, Ayodhya doot bhejo. Jao aur Raja Dasharath ko bulana lao. Raja khush ho gaya aur bola, Bhagwan ne sahi kaha. Usi waqt usne doot bhej diye. Phir usne shahar ke bade-bade logon ko bulaya. Sab aake sar jhukaye. Raja ne kaha, Mandi, sadak, mandir aur ameeron ke ghar sajao. Poora shahar charo taraf se sajao. Log khushi se apne-apne ghar chale gaye. Phir raja ne naukar bulake bheja. Unse kaha, acche-acche pandal banao. Woh log raja ki baat maanke chale gaye. Raja ne kaha, jo pandal banana mein expert ho unhe bulao. Unhone Brahma ko namaskar kiya aur kaam shuru kiya. Sone aur keli ke khambhe banaye.

Verse 597 (दोहा/सोरठा)

हरित मनिन्ह के पत्र फल पदुमराग के फूल। रचना देखि बिचित्र अति मनु बिरंचि कर भूल।।287।।

Panno aur phalon ko panna aur moonga se banaya. Fool laal patthar aur moonge se banaye. Itna accha kaam kiya ki Brahma bhi dekh ke hairan ho gaya. Unka bhi dimaag ghoom gaya itni khubsurati dekh ke.

Verse 598 (चौपाई)

बेनि हरित मनिमय सब कीन्हे। सरल सपरब परहिं नहिं चीन्हे।। कनक कलित अहिबेल बनाई। लखि नहि परइ सपरन सुहाई।। तेहि के रचि पचि बंध बनाए। बिच बिच मुकता दाम सुहाए।। मानिक मरकत कुलिस पिरोजा। चीरि कोरि पचि रचे सरोजा।। किए भृंग बहुरंग बिहंगा। गुंजहिं कूजहिं पवन प्रसंगा।। सुर प्रतिमा खंभन गढ़ी काढ़ी। मंगल द्रब्य लिएँ सब ठाढ़ी।। चौंकें भाँति अनेक पुराईं। सिंधुर मनिमय सहज सुहाई।।

Sab panna se maala aur haar banaye. Itna simple aur sachcha lagta tha ki pata hi nahi chalta artificial hai. Sone se bel-badal banayi. Dekh ke pata nahi chalta ki nakli hai, itna achha bana hai. Usme moti ki mala bhi dal di. Laal patthar, panna, neela patthar, sab se phool aur patta banaya. Pakshi aur bhawra bhi banaye jo awaaz karte hain jab hawa chalti hai. Khambho par devi-devta ki moorti lagayi. Shubh cheezein li aur khade ho gaye. Aise hi aur bhi bahut kuch banaya. Sindoor aur patthar se sab kuch sajaya.

Verse 599 (दोहा/सोरठा)

सौरभ पल्लव सुभग सुठि किए नीलमनि कोरि।। हेम बौर मरकत घवरि लसत पाटमय डोरि।।288।।

Khushbudar patta banaya, neele patthar se kaat ke. Sone ke phool aur panna ki dandi bhi banayi. Resham ki dori bhi chamak rahi thi.

Verse 600 (चौपाई)

रचे रुचिर बर बंदनिबारे। मनहुँ मनोभवँ फंद सँवारे।। मंगल कलस अनेक बनाए। ध्वज पताक पट चमर सुहाए।। दीप मनोहर मनिमय नाना। जाइ न बरनि बिचित्र बिताना।। जेहिं मंडप दुलहिनि बैदेही। सो बरनै असि मति कबि केही।। दूलहु रामु रूप गुन सागर। सो बितानु तिहुँ लोक उजागर।। जनक भवन कै सौभा जैसी। गृह गृह प्रति पुर देखिअ तैसी।। जेहिं तेरहुति तेहि समय निहारी। तेहि लघु लगहिं भुवन दस चारी।। जो संपदा नीच गृह सोहा। सो बिलोकि सुरनायक मोहा।।

Acche-acche pandal banaye, jaise pyaar ke jaal bichha ho. Shubh kalash bhi rakhe, jhanda aur pataka bhi lagaye. Chamakdar diye aur ratno se bane diye bhi rakhe. Itna accha pandal ki batana mushkil hai. Jis pandal mein dulhan baithi thi, kavi ne aisa likha hai. Dulha Ram hai, roop aur gunon ka sagar. Woh pandal teeno duniya mein mashhoor hai. Janak ke ghar jaisa chamak tha, shahar ke har ghar waisa lagra tha. Jisne bhi us waqt pandal dekha, usko lagta ki chaudah duniya chhoti hai. Devtaon ke raja ne bhi dekh ke hairan ho gaye.

Verse 601 (दोहा/सोरठा)

बसइ नगर जेहि लच्छ करि कपट नारि बर बेषु।। तेहि पुर कै सोभा कहत सकुचहिं सारद सेषु।।289।।

Agar koi us shehar ka model bana de, aur koi aurat ko acha kapda pehna de, to bhi Saraswati aur Sheshnag us shehar ki sobha batane mein jhijhakenge. Itni sundar hai woh nagar.