भक्ति-उद्गम की पहली सीढ़ी: ‘श्रद्धा’ से ‘श्रवण’ और ‘संशय-निवृत्ति’ तक। बालकाण्ड में रामकथा का प्रवेश-द्वार शिव–उमा संवाद है—जहाँ जिज्ञासा (उमा) गुरु-वाणी (शिव) से शुद्ध होकर ‘सगुण’ में ‘निर्गुण’ की पहचान सीखती है। यह सोपान साधक को बताता है कि मुक्ति का आरम्भ जन्म-कथा से नहीं, सही श्रोता-भाव और सही प्रश्न से होता है।
अयं खण्डो बालकाण्डस्य तस्मिन् संक्रमण-बिन्दौ स्थितः, यत्र ‘शिव-विवाहस्य’ मङ्गल-रसः (उत्सवः, सुमन-वृष्टिः, वाद्य-निनादः, दान-दहेज-प्रदानं च) शनैः शनैः ‘जिज्ञासा-रस’रूपे परिणमति। पूर्वभागे देव-समाजः, स्त्री-गीत-निनादः, सिंहासन-वैभवम्, उमायाः अनुपमा मर्यादा—एते सर्वे शृङ्गार-मङ्गल-भावं धर्म-संस्कार-रूपे निबध्नन्ति; विवाहोऽत्र न केवलं लोकाचारः, किन्तु शिव-शक्ति-योगेन जगद्-रक्षण-विधानम्। अनन्तरं भरद्वाजस्य हृदि प्रेम-लक्षणानि (रोमाञ्चः, अश्रु, वाक्-निरोधः) प्रादुर्भवन्ति—एषा ‘श्रवण-सिद्धेः’ सूचिका। उमायाः प्रश्नः—“रामः किं नृप-तनयः, उत ब्रह्म?”—मानव-बुद्धेः शाश्वत-संशयः। अत्र तुलसीस्य धर्म-तत्त्वं यत्—सगुणा लीला (अवध-नृप-सुत-रूपा) च निर्गुणं तत्त्वम् (अजम्, अगुणम्, अलक्ष्यम्) च न विरुद्धे; एकस्यैव सत्यस्य द्वौ आयामौ, तयोः एकत्व-प्रवेशो गुरु-संवादेनैव भवति।
चौपाई 100.1-4
बोलि सकल सुर सादर लीन्हे।सबहि जथोचित आसन दीन्हे।।
बेदी बेद बिधान सँवारी।सुभग सुमंगल गावहिं नारी।।
सिंघासनु अति दिब्य सुहावा।जाइ न बरनि बिरंचि बनावा।।
बैठे सिव बिप्रन्ह सिरु नाई।हृदयँ सुमिरि निज प्रभु रघुराई।।
बहुरि मुनीसन्ह उमा बोलाई।करि सिंगारु सखीं लै आई।।
देखत रूपु सकल सुर मोहे।बरनै छबि अस जग कबि को है।।
जगदंबिका जानि भव भामा।सुरन्ह मनहिं मन कीन्ह प्रनामा।।
सुंदरता मरजाद भवानी।जाइ न कोटिहुँ बदन बखानी।।
boli sakala sura sādara līnhe |sabahi jathocita āsana dīnhe ||
bedī beda bidhāna saṁvārī |subhaga sumaṅgala gāvahiṁ nārī ||
siṅghāsanu ati dibya suhāvā |jāi na barani birañci banāvā ||
baiṭhe siva bipranha siru nāī |hṛdayaṁ sumiri nija prabhu raghurāī ||
bahuri munīsanha umā bolāī |kari siṅgāru sakhīṁ lai āī ||
dekhat rūpu sakala sura mohe |baranai chabi asa jaga kavi ko hai ||
jagadambikā jāni bhava bhāmā |suranha manahiṁ mana kīnha pranāmā ||
sundaratā marajāda bhavānī |jāi na koṭihuṁ badana bakhānī ||
सर्वान् देवान् आहूय हिमालयः आदरेण तान् प्राप्तवान्, सर्वेभ्यः तदनुरूपम् आसनानि दत्तवान् च। वेदी वेदविधानेन सम्यक् सज्जिता, स्त्रियः च शोभनानि मंगलगीतानि अगायन्। सिंहासनम् अतिदिव्यम् सुरम्यम् आसीत्, यत् ब्रह्मणा निर्मितम्, यस्य वैचित्र्यं वर्णयितुम् न शक्यते। शिवः ब्राह्मणेभ्यः शिरः नमयित्वा आसने उपविष्टवान्, हृदये स्वप्रभुम् रघुराजम् रामम् स्मरन्। ततः मुनीन्द्राः उमाम् आहूतवन्तः, सख्यः च ताम् अलंकृत्य समानीतवन्तः। तस्याः रूपम् दृष्ट्वा सर्वे देवाः मोहिताः अभवन्। जगति कः कविः अस्ति यः एवम्प्रकारम् वैचित्र्यं वर्णयेत्? भवस्य भामाम् भवानीम् जगदम्बिकाम् इति ज्ञात्वा देवाः मनसि प्रणामम् अकुर्वन्। भवानी सौन्दर्यस्य सीमा आसीत्, यस्याः वर्णनं कोटिभिः मुखैः अपि कर्तुम् न शक्यते।
छन्दः 100
कोटिहुँ बदन नहिं बनै बरनत जग जननि सोभा महा।सकुचहिं कहत श्रुति सेष सारद मंदमति तुलसी कहा।।
छबिखानि मातु भवानि गवनी मध्य मंडप सिव जहाँ।अवलोकि सकहिं न सकुच पति पद कमल मनु मधुकरु तहाँ।।
koṭihuṁ badana nahiṁ banai baranata jaga-janani sobhā mahā |sakucahiṁ kahata śruti seṣa sāradā manda-mati tulasī kahā ||
chabi-khāni mātu bhavānī gavanī madhya maṇḍapa siva jahāṁ |avaloki sakahiṁ na sakuca pati pada-kamala manu madhukaru tahāṁ ||
जगजनन्याः महतीं शोभां कोटिमुखैरपि वर्णयितुं न शक्यते। श्रुतयः शेषः शारदा च वर्णयितुं सकुचन्ति, तदा मन्दमतिः तुलसी किं वक्तुं शक्नोति? छवेः खनिः माता भवानी यस्मिन् मण्डपे शिवः आसीत् तत्र मध्ये अगच्छत्। सा सकुचन्ती पतिपादपद्मं नावलोकयितुं शक्ता, परन्तु तत्र मनः भ्रमर इव पतिपादपद्मे एव अवस्थितम्।
दोहा 100
मुनि अनुसासन गनपतिहि पूजेउ संभु भवानि।कोउ सुनि संसय करै जनि सुर अनादि जियँ जानि।।100।।
muni anusāsana gaṇapatihi pūjeu sambhu bhavāni |kou suni saṁsaya karai jani sur anādi jiyã jāni ||100||
मुनीनाम् आज्ञया शम्भुः भवानी च गणपतिम् अर्चितवन्तौ। एतत् श्रुत्वा कश्चित् संशयं मा कुर्यात्, अपि तु हृदये जानीयात् यत् देवाः अनादयः सन्ति।
चौपाई 101.1-4
जसि बिबाह कै बिधि श्रुति गाई।महामुनिन्ह सो सब करवाई।।
गहि गिरीस कुस कन्या पानी।भवहि समरपीं जानि भवानी।।
पानिग्रहन जब कीन्ह महेसा।हियँ हरषे तब सकल सुरेसा।।
बेद मंत्र मुनिबर उच्चरहीं।जय जय जय संकर सुर करहीं।।
बाजहिं बाजन बिबिध बिधाना।सुमनबृष्टि नभ भै बिधि नाना।।
हर गिरिजा कर भयउ बिबाहू।सकल भुवन भरि रहा उछाहू।।
दासीं दास तुरग रथ नागा।धेनु बसन मनि बस्तु बिभागा।।
अन्न कनकभाजन भरि जाना।दाइज दीन्ह न जाइ बखाना।।
jasi bibāha kai bidhi śruti gāī |mahāmuninh so saba karavāī ||
gahi girīsa kusa kanyā pānī |bhavahi samarapīṁ jāni bhavānī ||
pāni-grahana jaba kīnha mahesā |hiyã harṣe taba sakala sureśā ||
beda maṁtra munibara uccarahīṁ |jaya jaya jaya śaṅkara sura karahīṁ ||
bājahim bājana bibidha bidhānā |sumana-bṛṣṭi nabha bhai bidhi nānā ||
hara girijā kara bhayau bibāhū |sakala bhuvana bhari rahā ucchāhū ||
dāsīṁ dāsa turaga ratha nāgā |dhenu basana mani bastu bibhāgā ||
anna kanaka-bhājana bhari jānā |dāija dīnha na jāi bakhānā ||
यथा विवाहविधिः श्रुतौ गीयते, तथा महर्षिभिः सर्वं कारितम्। गिरीशः कुशजलं कन्यापाणौ गृहीत्वा, तां भवानीं विदित्वा भवाय समर्पितवान्। यदा महेशः पाणिग्रहणम् अकरोत्, तदा सर्वे सुरेशाः हृदये प्रहर्षिताः। मुनिवराः वेदमन्त्रान् उच्चारयन्, देवाः जय जय जय शङ्कर इति अकुर्वन्। विविधविधानैः वाद्यानि वाद्यन्ते स्म, नभसि नानाप्रकारेण पुष्पवृष्टिः अभवत्। हरगिरिजयोः विवाहः सम्पन्नः, सर्वलोकेषु उत्साहः पूरितः। दास्यः दासाः तुरगाः रथाः नागाः धेनवः वस्त्राणि मणयः वस्तूनि च विभागेन, अन्नस्वर्णभाजनैः पूर्णाः शकटाः दायज्येन दत्ताः, न वर्णयितुं शक्यते।
छन्दः 101
दाइज दियो बहु भाँति पुनि कर जोरि हिमभूधर कह्यो।का देउँ पूरनकाम संकर चरन पंकज गहि रह्यो।।
सिवँ कृपासागर ससुर कर संतोषु सब भाँतिहिं कियो।पुनि गहे पद पाथोज मयनाँ प्रेम परिपूरन हियो।।
dāija diyo bahu bhā̃ti puni kara jori himabhūdhara kahyo |kā deū̃ pūranakāma saṅkara carana paṅkaja gahi rahyo ||
śivaṁ kṛpāsāgara sasura kara santoṣu saba bhā̃tihiṁ kiyo |puni gahe pada pāthoja mayanā̃ prema paripūrana hiyo ||
बहुविधं वरदक्षिणां प्रदाय पुनः करौ संयम्य हिमगिरिः अवदत्, "हे पूर्णकाम, तुभ्यं किं ददानि?" इति शङ्करस्य चरणपङ्कजम् आलम्ब्य तिष्ठन्। शिवः कृपासागरः श्वशुरं सर्वप्रकारेण अतोषयत्। पुनः मयना प्रेमपरिपूर्णहृदया चरणपङ्कजम् अगृह्णात्।
दोहा 101
नाथ उमा मन प्रान सम गृहकिंकरी करेहु।छमेहु सकल अपराध अब होइ प्रसन्न बरु देहु।।101।।
nātha! umā mana prāna sama gṛha-kiṅkarī karehu |chamehu sakala aparādha aba hoi prasanna baru dehu ||101||
हे नाथ! उमा मम मनःप्राणसमाना प्रिया, इमां गृहकिंकरीं कुरु। सर्वाण्यपराधानि क्षमस्व, इदानीं प्रसन्नो भूत्वा ममैतद्वरं देहि।
चौपाई 102.1-4
बहु बिधि संभु सास समुझाई।गवनी भवन चरन सिरु नाई।।
जननीं उमा बोलि तब लीन्ही।लै उछंग सुंदर सिख दीन्ही।।
करेहु सदा संकर पद पूजा।नारिधरमु पति देउ न दूजा।।
बचन कहत भरे लोचन बारी।बहुरि लाइ उर लीन्हि कुमारी।।
कत बिधि सृजीं नारि जग माहीं।पराधीन सपनेहुँ सुखु नाहीं।।
भै अति प्रेम बिकल महतारी।धीरजु कीन्ह कुसमय बिचारी।।
पुनि पुनि मिलति परति गहि चरना।परम प्रेम कछु जाइ न बरना।।
सब नारिन्ह मिलि भेटि भवानी।जाइ जननि उर पुनि लपटानी।।
bahu bidhi sambhu sās samujhāī |gavanī bhavana carana siru nāī ||
jananīṁ umā boli taba līnhī |lai uchaṅga sundara sikha dīnhī ||
karehu sadā saṅkara pada pūjā |nāri dharamu pati deu na dūjā ||
bacana kahata bhare locana bārī |bahuri lāi ura līnhi kumārī ||
kata bidhi sṛjīṁ nāri jaga māhīṁ |parādhīna sapanehuṁ sukhu nāhīṁ ||
bhai ati prema bikala mahatārī |dhīraju kīnha kusamaya bicārī ||
puni puni milati parati gahi caranā |parama prema kachu jāi na baranā ||
saba nārinha mili bheṭi bhavānī |jāi janani ura puni lapaṭānī ||
बहुभिः प्रकारैः शम्भुः श्वश्रुं समाश्वासयत्। सा चरणयोः शिरः नत्वा स्वगृहं प्रत्यागच्छत्। ततः माता उमां समाहूय आङ्के उपवेश्य सुन्दरम् उपदेशम् अयच्छत्। सदा शङ्करस्य चरणयोः पूजां कुरु। नारीधर्मः - पतिः एव देवः, अन्यः नास्ति। एतानि वचनानि कथयन्त्याः तस्याः नेत्रे अश्रुभिः पूर्णे अभवताम्। पुनश्च कुमारीं वक्षसि समालिङ्गत। जगति नारीं किमर्थं सृष्टवान् स्रष्टा? पराधीनस्य स्वप्नेऽपि सुखं नास्ति। माता अतिप्रेमवशात् व्याकुला अभवत्। परं अकालं विचिन्त्य धैर्यम् अधारयत्। पुनः पुनः मातरम् आलिङ्ग्य चरणौ गृहीत्वा पपात। तस्याः परमप्रेम वर्णयितुं न शक्यते। सर्वाभिः नारीभिः सह मिल्वा भवानी प्रस्थित्वा पुनः मातुः वक्षसि आलिङ्गत।
छन्दः 102
जननिहि बहुरि मिलि चली उचित असीस सब काहूँ दईं।फिरि फिरि बिलोकति मातु तन तब सखीं लै सिव पहिं गई।।
जाचक सकल संतोषि संकरु उमा सहित भवन चले।सब अमर हरषे सुमन बरषि निसान नभ बाजे भले।।
jananihi bahuri mili calī ucita asīsa saba kāhū̃ daī̃ |phiri-phiri bilokati mātu tana taba sakhī̃ lai siva paĩ gaī ||
jācaka sakala santoṣi saṅkaru umā sahita bhavana cale |saba amara haraṣe sumana baraṣi nisāna nabha bāje bhale ||
मातृणा पुनः समालिङ्ग्य सर्वेभ्यः उचिताशीः दत्त्वा पार्वती प्रस्थिता। पुनः पुनः मातरं वीक्षमाणा ततः सख्यः तां शिवं प्रति नीतवत्यः। सर्वान् याचकान् सन्तुष्टवान् शङ्करः उमया सह भवनं प्रति प्रस्थितः। सर्वे अमराः हृष्टाः अभवन्, पुष्पाणि अवर्षयन्, नभसि च उत्तमाः पणवाः अवाद्यन्त।
दोहा 102
चले संग हिमवंतु तब पहुँचावन अति हेतु।बिबिध भाँति परितोषु करि बिदा कीन्ह बृषकेतु।।102।।
cale saṅga himavantu taba pahũcāvana ati hetu |bibidha bhā̃ti paritoṣu kari bidā kīnha bṛṣaketu ||102||
तदा हिमवान् अत्यन्तप्रेमणा तान् प्रापयितुं सहगच्छत्। विविधैः प्रकारैः तम् सन्तोष्य वृषकेतुः तम् विसर्जयामास।
चौपाई 103.1-4
तुरत भवन आए गिरिराई।सकल सैल सर लिए बोलाई।।
आदर दान बिनय बहुमाना।सब कर बिदा कीन्ह हिमवाना।।
जबहिं संभु कैलासहिं आए।सुर सब निज निज लोक सिधाए।।
जगत मातु पितु संभु भवानी।तेही सिंगारु न कहउँ बखानी।।
करहिं बिबिध बिधि भोग बिलासा।गनन्ह समेत बसहिं कैलासा।।
हर गिरिजा बिहार नित नयऊ।एहि बिधि बिपुल काल चलि गयऊ।।
तब जनमेउ षटबदन कुमारा।तारकु असुर समर जेहिं मारा।।
आगम निगम प्रसिद्ध पुराना।षन्मुख जन्मु सकल जग जाना।।
turata bhavana āe girirāī |sakala saila sara liē bolāī ||
ādara dāna binaya bahu-mānā |saba kara bidā kīnha himavānā ||
jabahiṁ sambhu kailāsahiṁ āe |sura saba nija nija loka sidhāe ||
jagata mātu pitu sambhu bhavānī |tēhī siṅgāru na kahuṁ bakhānī ||
karahiṁ bibidha bidhi bhoga bilāsā |ganaṅha samēta basahiṁ kailāsā ||
hara girijā bihāra nita nayū |ēhi bidhi bipula kāla cali gayū ||
taba janameu ṣaṭ-badana kumārā |tāraku asura samara jēhiṁ mārā ||
āgama nigama prasiddha purānā |ṣan-mukha janmu sakala jaga jānā ||
तत्रैव गिरिराजः स्वभवनमागत्य सर्वान् पर्वतान् सरांश्च समाहूय। आदरैः दानैः विनयेन च महता सत्कारेण हिमवान् सर्वान् विसृज्य प्रेषितवान्। यदा शम्भुः कैलासमागतः, तदा सर्वे देवाः स्वस्वलोकान् प्रत्यगच्छन्। शम्भुभवानी जगतः पितरौ, तस्मात् तयोः शृंगारं न वदामि। नानाविधैः भोगविलासैः गणैः सह कैलासे न्यवसताम्। हरगिरिजयोः विहारः नित्यं नूतनः आसीत्, एवं दीर्घः कालः अतीतः। तदा षट्मुखः कुमारः जन्म लब्धवान्, येन तारकः असुरः युद्धे हतः। आगमनिगमपुराणैः प्रसिद्धः, समस्तं जगत् षण्मुखजन्म जानाति।
छन्दः 103
जगु जान षन्मुख जन्मु कर्मु प्रतापु पुरुषारथु महा।तेहि हेतु मैं बृषकेतु सुत कर चरित संछेपहिं कहा।।
यह उमा संगु बिबाहु जे नर नारि कहहिं जे गावहीं।कल्यान काज बिबाह मंगल सर्बदा सुखु पावहीं।।
jagu jāna ṣaṇmukha janmu karmu pratāpu puruṣārathu mahā.tēhi hētu maiṁ bṛṣakētu suta kara carita saṁchēpahiṁ kahā..
yaha umā saṅgu bibāhu jē nara nāri kahahiṁ jē gāvahīṁ.kalyāna kāja bibāha maṅgala sarbadā sukhu pāvahīṁ..
जगत् षण्मुखस्य जन्म कर्म प्रतापं महापुरुषार्थं च जानाति। तेन हेतुना अहं वृषकेतोः पुत्रस्य चरित्रम् संक्षेपेण कथितवान्। ये नरनार्यः उमया सह विवाहस्य इमां कथां कथयन्ति गायन्ति च, ते सर्वदा सुखं लभन्ते, हि तेषां कल्याणकार्येषु विवाहमंगलेषु च मंगलं भवति।
दोहा 103
चरित सिंधु गिरिजा रमन बेद न पावहिं पारु।बरनै तुलसीदासु किमि अति मतिमंद गवाँरु।।103।।
carita sindhu girijā ramana beda na pāvahiṃ pāru |baranai tulasīdāsu kimi ati mati-manda gavā̃ru ||103||
गिरिजापतेः चरितानि सिन्धुरिव यस्य पारं वेदा अपि न प्राप्नुवन्ति। तर्हि तुलसीदासः अतिमतिमन्दः गवारश्च सन् कथं तानि वर्णयेत्?
चौपाई 104.1-4
संभु चरित सुनि सरस सुहावा।भरद्वाज मुनि अति सुख पावा।।
बहु लालसा कथा पर बाढ़ी।नयनन्हि नीरु रोमावलि ठाढ़ी।।
प्रेम बिबस मुख आव न बानी।दसा देखि हरषे मुनि ग्यानी।।
अहो धन्य तव जन्मु मुनीसा।तुम्हहि प्रान सम प्रिय गौरीसा।।
सिव पद कमल जिन्हहि रति नाहीं।रामहि ते सपनेहुँ न सोहाहीं।।
बिनु छल बिस्वनाथ पद नेहू।राम भगत कर लच्छन एहू।।
सिव सम को रघुपति ब्रतधारी।बिनु अघ तजी सती असि नारी।।
पनु करि रघुपति भगति देखाई।को सिव सम रामहि प्रिय भाई।।
śambhu carita suni sarasa suhāvā |bharadvāja muni ati sukha pāvā ||
bahu lālasā kathā para bāṛhī |nayananhi nīru romāvali ṭhāṛhī ||
prema bibasa mukha āva na bānī |dasā dekhi haraṣe muni gyānī ||
aho dhanya tava janmu munīsā |tumhahi prāna-sama priya gaurīsā ||
śiva pada-kamala jinhahi rati nāhīṃ |rāmahi te sapanehuṃ na sohāhīṃ ||
binu chala bisvanātha pada nehū |rāma bhagata kara lacchana ehū ||
śiva-sama ko raghupati brata-dhārī |binu agha tajī satī asi nārī ||
panu kari raghupati bhagati dekhāī |ko śiva-sama rāmahi priya bhāī ||
शम्भोः चरितं मधुरं मनोहरं च श्रुत्वा, भरद्वाजः मुनिः अतिशयं सुखम् अलभत। कथायाम् अस्य बहुधा लालसा वर्धिता; नयनयोः अश्रूणि सम्भूतानि, रोमावलिः च स्थिता। प्रेमवशीभूतस्य मुखात् वाग् न आगच्छति; तां दशां दृष्ट्वा ज्ञानी मुनिः प्रहृष्टः अभवत्। हे मुनीश, भवतः जन्म धन्यम्; गौरीपतिः हि भवतः प्राणैः समानप्रियः। येषां शिवस्य पादपद्मयोः रतिः नास्ति, ते रामाय स्वप्नेऽपि न रोचन्ते। विना छलं विश्वनाथस्य पादयोः प्रेम, इदं हि रामभक्तस्य लक्षणम्। रघुपतेः व्रतधारिणः शिवस्य समानः कः? विना अघं सतीम् इव नारीम् उत्ससृजे। व्रतं कृत्वा रघुपतेः भक्तिम् अदर्शयत्; कः शिवस्य समानः रामाय प्रियः, हे भ्रातः?
दोहा 104
प्रथमहिं मै कहि सिव चरित बूझा मरमु तुम्हार।सुचि सेवक तुम्ह राम के रहित समस्त बिकार।।104।।
prathamahĩ mai kahi siva carita būjhā maramu tumhārā |suci sevaka tumha rāma ke rahita samasta bikārā ||104||
प्रथममेव शिवचरितं कथयित्वा तव अन्तरङ्गम् अवगतवान्। त्वं रामस्य शुद्धः सेवकः सर्वविकाररहितः।
चौपाई 105.1-4
मैं जाना तुम्हार गुन सीला।कहउँ सुनहु अब रघुपति लीला।।
सुनु मुनि आजु समागम तोरें।कहि न जाइ जस सुखु मन मोरें।।
राम चरित अति अमित मुनिसा।कहि न सकहिं सत कोटि अहीसा।।
तदपि जथाश्रुत कहउँ बखानी।सुमिरि गिरापति प्रभु धनुपानी।।
सारद दारुनारि सम स्वामी।रामु सूत्रधर अंतरजामी।।
जेहि पर कृपा करहिं जनु जानी।कबि उर अजिर नचावहिं बानी।।
प्रनवउँ सोइ कृपाल रघुनाथा।बरनउँ बिसद तासु गुन गाथा।।
परम रम्य गिरिबरु कैलासू।सदा जहाँ सिव उमा निवासू।।
maiṁ jānā tumhār guna sīlā |kahuṁ sunahu aba raghupati līlā ||
sunu muni āju samāgama toreṁ |kahi na jāi jasa sukhu mana moreṁ ||
rāma carita ati amita munisā |kahi na sakahiṁ sata koṭi ahīsā ||
tadapi jathā-śruta kahuṁ bakhānī |sumiri girāpati prabhu dhanupānī ||
sārada dāru-nāri sama svāmī |rāmu sūtradhara antarajāmī ||
jehi para kṛpā karahiṁ janu jānī |kabi ura ajira nacāvahiṁ bānī ||
pranavuṁ soi kṛpāla raghunāthā |baranauṁ bisada tāsu guna gāthā ||
parama ramya giribaru kailāsū |sadā jahāṁ siva umā nivāsū ||
अहं तव गुणं शीलं च जानामि। शृणु, रघुपतेः लीलां कथयामि। हे मुने, शृणु; अद्य तव समागमेन मम मनसि यत् सुखम्, तत् क्तुं न शक्यम्। हे मुनीश, रामस्य चरितमत्यपरिमितम्; शतकोटिसर्पराजाः अपि तत् क्तुं न शक्नुवन्ति। तथापि यथाश्रुतं कथयामि, वागीशं धनुष्पाणिं प्रभुं स्मरन्। शारदा दारुकठपुतली सदृशा, स्वामी रामः सूत्रधरः अन्तर्यामी च। यस्मिन् कृपां कुर्वन्ति, तं स्वं दासं मत्वा, तस्य कवेः हृदयाङ्गणे वाचं नृत्यन्ति। तस्मै कृपाले रघुनाथाय प्रणमामि, तस्य गुणकथां स्पष्टां वर्णयामि। परमरम्यः श्रेष्ठः पर्वतः कैलासः, यत्र सदा शिवउमे निवसतः।
दोहा 105
सिद्ध तपोधन जोगिजन सूर किंनर मुनिबृंद।बसहिं तहाँ सुकृती सकल सेवहिं सिब सुखकंद।।105।।
siddha tapodhana jogijana sūra kiṁnara munibṛnda |basahiṁ tahāṁ sukṛtī sakala sevahiṁ siba sukhakanda ||105||
सिद्धाः तपोधनाः योगिनः सुराः किन्नराः मुनिगणाः च तत्र निवसन्ति, सर्वे पुण्यवन्तः, ते च शिवं सेवन्ते, यः सर्वसुखानां मूलम्।
चौपाई 106.1-4
हरि हर बिमुख धर्म रति नाहीं।ते नर तहँ सपनेहुँ नहिं जाहीं।।
तेहि गिरि पर बट बिटप बिसाला।नित नूतन सुंदर सब काला।।
त्रिबिध समीर सुसीतलि छाया।सिव बिश्राम बिटप श्रुति गाया।।
एक बार तेहि तर प्रभु गयऊ।तरु बिलोकि उर अति सुखु भयऊ।।
निज कर डासि नागरिपु छाला।बैठै सहजहिं संभु कृपाला।।
कुंद इंदु दर गौर सरीरा।भुज प्रलंब परिधन मुनिचीरा।।
तरुन अरुन अंबुज सम चरना।नख दुति भगत हृदय तम हरना।।
भुजग भूति भूषन त्रिपुरारी।आननु सरद चंद छबि हारी।।
hari-hara bimukha dharma rati nāhīṁ |te nara tahã sapanehũ nahĩ jāhīṁ ||
tēhi giri para baṭa biṭapa bisālā |nita nūtana sundara saba kālā ||
tribidha samīra susītali chāyā |siva bisrāma biṭapa śruti gāyā ||
ekabāra tēhi tara prabhu gayau |taru biloki ura ati sukhu bhayau ||
nija kara ḍāsi nāgari-pu chālā |baiṭhai sahajahĩ sambhu kṛpālā ||
kunda indu dara gaura sarīrā |bhuja pralaṁba paridhana municīrā ||
taruna aruna aṁbuja sama caranā |nakha duti bhagata hṛdaya tama haranā ||
bhujaga bhūti bhūṣana tripurārī |ānanu sarada canda chabi hārī ||
हरिहरौ प्रतिकूलाः धर्मरतिरहिताः ये मनुष्याः ते तत्र स्वप्नेऽपि न गच्छन्ति। तस्मिन् पर्वते वटवृक्षः विशालः आसीत् सर्वकालेषु सदा नूतनसुन्दरः। तत्र त्रिविधाः शीतलसुगन्धिनः समीराः व्यवहरन्, शिवविश्रामस्थानं च तद्वृक्षं वेदैः गीयते। एकदा प्रभुः तस्मिन् वृक्षे अगच्छत्, वृक्षं दृष्ट्वा तस्य हृदये अतिसुखम् अभवत्। स्वहस्ताभ्यां व्याघ्रचर्म प्रसार्य कृपालुः शम्भुः सहजमेव उपविशत्। तस्य गात्रं कुन्दशशिशङ्खसदृशं गौरम् आसीत्, भुजौ दीर्घौ, मुनिचीरं च धारयति स्म। तस्य चरणौ तरुणारुणपद्मसदृशौ, नखानां द्युतिः भक्तहृदयतमः हरति स्म। त्रिपुरहा सर्पभस्मभूषितः आसीत्, तस्य वदनं शरच्चन्द्रस्य छविं जयति स्म।
दोहा 106
जटा मुकुट सुरसरित सिर लोचन नलिन बिसाल।नीलकंठ लावन्यनिधि सोह बालबिधु भाल।।106।।
jaṭā mukuṭa surasarita sira locana nalina bisāla |nīlakaṇṭha lāvaṇyanidhi soha bālabidhu bhāla ||106||
तस्य मस्तके दिव्या गङ्गा प्रवहति स्म, जटाश्च मुकुटमिव शोभन्ते स्म; कमलसदृशे विशाले च नेत्रे आस्ताम्। लावण्यसम्पत् नीलकण्ठः शम्भुः ललाटे नवशशाङ्केन सह शोभते स्म।
चौपाई 107.1-4
बैठे सोह कामरिपु कैसें।धरें सरीरु सांतरसु जैसें।।
पारबती भल अवसरु जानी।गई संभु पहिं मातु भवानी।।
जानि प्रिया आदरु अति कीन्हा।बाम भाग आसनु हर दीन्हा।।
बैठीं सिव समीप हरषाई।पूरुब जन्म कथा चित आई।।
पति हियँ हेतु अधिक अनुमानी।बिहसि उमा बोलीं प्रिय बानी।।
कथा जो सकल लोक हितकारी।सोइ पूछन चह सैलकुमारी।।
बिस्वनाथ मम नाथ पुरारी।त्रिभुवन महिमा बिदित तुम्हारी।।
चर अरु अचर नाग नर देवा।सकल करहिं पद पंकज सेवा।।
baiṭhe soh kāmaripu kaisẽ |dharẽ sarīru sāṁtarasu jaisẽ ||
pārabatī bhal avasaru jānī |gaī saṁbhu pahiṁ mātu bhavānī ||
jāni priyā ādaru ati kīnhā |bām bhāg āsanu har dīnhā ||
baiṭhīṁ siva samīpa haraṣāī |pūrub janma kathā cita āī ||
pati hiyaṁ hetu adhik anumānī |bihasi umā bolīṁ priya bānī ||
kathā jo sakal loka hitakārī |soi pūchan cah sailakumārī ||
bisvanātha mama nātha purārī |tribhuvan mahimā bidit tumhārī ||
cara aru acara nāga nara devā |sakal karahiṁ pad paṁkaja sevā ||
कामरिपुः समासीनः कथं सुन्दरः आसीत्, यथा शान्तिरसः एव शरीरं धृतवान्। पार्वती जननी भवानी उपयुक्तं कालं ज्ञात्वा शम्भोः समीपं गता। तां प्रियां ज्ञात्वा हरः अत्यर्थं सत्कारं कृत्वा वामे भागे आसनं दत्तवान्। सा शिवस्य समीपे उपविश्य हृष्टा जाता, तस्याः पूर्वजन्मनः कथा चित्ते समुदिता। भर्तुः हृदये अधिकं प्रेम अनुमान्य उमा हसित्वा प्रियाणि वचनानि उक्तवती। पर्वतकन्या तां कथां पृच्छितुम् इच्छति या सर्वलोकहितकारिणी। हे विश्वनाथ, मे प्रभो, त्रिपुरारिन्, तव महिमा त्रिषु लोकेषु प्रसिद्धा। चराचराणि, नागाः, मनुष्याः, देवाः सर्वे तव चरणपङ्कजसेवां कुर्वन्ति।
दोहा 107
प्रभु समरथ सर्बग्य सिव सकल कला गुन धाम।जोग ग्यान बैराग्य निधि प्रनत कलपतरु नाम।।107।।
prabhu samartha sarbagya siva sakala kalā guna dhāma |joga gyāna bairāgya nidhi pranata kalpa-taru nāma ||107||
हे प्रभो शिव, भवान् सर्वसमर्थः सर्वज्ञः सकलकलागुणधाम च; योगज्ञानवैराग्यनिधिः च, भवतः नाम प्रणतानां कल्पतरुः अस्ति।
चौपाई 108.1-4
जौं मो पर प्रसन्न सुखरासी।जानिअ सत्य मोहि निज दासी।।
तौं प्रभु हरहु मोर अग्याना।कहि रघुनाथ कथा बिधि नाना।।
जासु भवनु सुरतरु तर होई।सहि कि दरिद्र जनित दुखु सोई।।
ससिभूषन अस हृदयँ बिचारी।हरहु नाथ मम मति भ्रम भारी।।
प्रभु जे मुनि परमारथबादी।कहहिं राम कहुँ ब्रह्म अनादी।।
सेस सारदा बेद पुराना।सकल करहिं रघुपति गुन गाना।।
तुम्ह पुनि राम राम दिन राती।सादर जपहु अनँग आराती।।
रामु सो अवध नृपति सुत सोई।की अज अगुन अलखगति कोई।।
jauṃ mo para prasanna sukharāsī |jāni-a satya mohi nija dāsī ||
tauṃ prabhu harahu mora agyānā |kahi raghunātha kathā bidhi nānā ||
jāsu bhavanu surataru tara hoī |sahi ki daridra-janita dukhu soī ||
sasibhūṣana asa hṛdayaṁ bicārī |harahu nātha mama mati-bhrama bhārī ||
prabhu je muni paramārathabādī |kahahiṃ rāma kahuṁ brahma anādī ||
sesa sārada beda purānā |sakala karahiṃ raghupati guna gānā ||
tumha puni rāma rāma dina rātī |sādara japahu anaṅga ārātī ||
rāmu so avadha nṛpati-suta soī |kī aja aguna alakhagati koī ||
हे सुखस्य आश्रय, यदि त्वं मयि प्रसन्नः असि च सत्येन मां स्वदासीं जानासि, तदा हे प्रभो, विविधैः प्रकारैः रघुनाथस्य कथां कथयित्वा मम अज्ञानं हर। यस्य गृहं सुरतरोः तले अस्ति, सः किं दारिद्र्यजनितं दुःखं सहेत्? हे शशिभूषण, हृदये एवं विचार्य, हे नाथ, मम मनसः गुरुं भ्रमं हर। हे प्रभो, ये मुनयः परमार्थं वदन्ति, ते रामम् अनादि ब्रह्म वदन्ति। शेषः, सरस्वती, वेदाः, पुराणानि च, सर्वाणि रघुपतेः गुणगानं कुर्वन्ति। त्वं च हे कामशत्रो, दिनरात्रौ श्रद्धया रामरामेति नाम जपसि। किं सः रामः अयोध्यायाः नृपतेः पुत्रः, उत अन्यः कश्चित्, अजः, निर्गुणः, यस्य गतिः अलक्ष्या?
दोहा 108
जौं नृप तनय त ब्रह्म किमि नारि बिरहँ मति भोरि।देख चरित महिमा सुनत भ्रमति बुद्धि अति मोरि।।108।।
jaũ nṛpa-tanaya ta brahma kimi nāri birahaṁ mati bhori |dekha carita mahimā sunata bhramati buddhi ati mori ||108||
यदि स राजपुत्रः तर्हि कथं ब्रह्मा भवितुमर्हति? यदि च ब्रह्मा तर्हि कथं स्त्रीविरहेण तस्य मनः मूढ़ीभवेत्? तस्य चरित्राणि दृष्ट्वा महिमानं च श्रुत्वा मम बुद्धिः अतिशयेन भ्रमति।
चौपाई 109.1-4
जौं अनीह ब्यापक बिभु कोऊ।कबहु बुझाइ नाथ मोहि सोऊ।।
अग्य जानि रिस उर जनि धरहू।जेहि बिधि मोह मिटै सोइ करहू।।
मै बन दीखि राम प्रभुताई।अति भय बिकल न तुम्हहि सुनाई।।
तदपि मलिन मन बोधु न आवा।सो फलु भली भाँति हम पावा।।
अजहूँ कछु संसउ मन मोरे।करहु कृपा बिनवउँ कर जोरें।।
प्रभु तब मोहि बहु भाँति प्रबोधा।नाथ सो समुझि करहु जनि क्रोधा।।
तब कर अस बिमोह अब नाहीं।रामकथा पर रुचि मन माहीं।।
कहहु पुनीत राम गुन गाथा।भुजगराज भूषन सुरनाथा।।
jaũ anīha byāpaka bibhu koū |kabahũ bujhāi nātha mohi soū ||
agya jāni risa ura jani dharahū |jehi bidhi moha miṭai soi karahū ||
maĩ bana dīkhi rāma prabhutāī |ati bhaya bikala na tumhahi sunāī ||
tadapi malina mana bodhu na āvā |so phalu bhalī bhā̃ti hama pāvā ||
ajahū̃ kachu sãsau mana more |karahu kṛpā binavaũ kara jorẽ ||
prabhu taba mohi bahu bhā̃ti prabodhā |nātha so samujhi karahu jani krodhā ||
taba kara asa bimoha aba nāhī̃ |rāmakathā para ruci mana māhī̃ ||
kahahu punīta rāma guna gāthā |bhujagarāja bhūṣana suranāthā ||
यदि कश्चिद् निष्कामः सर्वव्यापी सर्वशक्तिश्च वर्तते, तर्हि हे नाथ, तदपि मां बोधय। मां अज्ञं ज्ञात्वा हृदि कोपं मा धारय; येन मम मोहः विनश्यति तत् कुरु। अहं वने रामस्य प्रभुतां दृष्ट्वा महता भयेन व्याकुलः सन् तव न कथितवान्। तथापि मे मनः मलिनमासीत्, न च तस्य बोधः अजायत, सोऽहं फलं सम्यक् प्राप्तवान्। इदानीमपि मम मनसि कश्चित् सन्देहः अस्ति; कृपां कुरु, हस्तौ संयम्य प्रार्थये। प्रभो, तदा त्वं मां बहुधा अबोधयः; हे नाथ, तत् विज्ञाय कोपं मा कुरु। तदानीं यः मोहः आसीत् सः इदानीं नास्ति; मनसि रामकथायां रुचिः अस्ति। हे सुरनाथ, हे भुजगराजभूषित, पवित्रां रामगुणगाथां कथय।
दोहा 109
बंदउ पद धरि धरनि सिरु बिनय करउँ कर जोरि।बरनहु रघुबर बिसद जसु श्रुति सिद्धांत निचोरि।।109।।
bandau pada dhari dharani siru binaya karauṁ kara jori |baranahu raghubara bisada jasu śruti siddhānta nicori ||109||
भूमौ शिरः प्रतिष्ठाप्य पादयोर्वन्दनं कुर्वन् करयुगलं संयोज्य प्रार्थये - श्रुतिसिद्धान्तयोः सारमादाय रघुवरस्य विशदं यशो वर्णय।
भक्ति-शिक्षा का केंद्र ‘श्रद्धा → श्रवण → संशय-निवृत्ति’ है। (1) सही श्रोता-भाव: भरद्वाज के प्रेम-लक्षण बताते हैं कि कथा का प्रथम फल हृदय-परिवर्तन है—रोमांच, अश्रु, वाणी का रुकना ‘अनुभव-जन्य श्रद्धा’ के चिह्न हैं। (2) सही प्रश्न: उमा का प्रश्न साधक को सिखाता है कि जिज्ञासा दोष नहीं; वह गुरु-वाणी से शुद्ध होकर साधना बनती है। (3) सगुण–निर्गुण एकत्व: राम का ‘नृपतनय’ रूप लीला है और ‘ब्रह्म’ तत्त्व है—दोनों एक ही सत्य के आयाम; भक्ति में लीला-श्रवण द्वारा तत्त्व-बोध का द्वार खुलता है। (4) गुरु-संवाद की अनिवार्यता: संशय का समाधान तर्क-हठ से नहीं, शिव–उमा जैसे आदर्श संवाद (विनय, श्रद्धा, मर्यादा) से होता है।
यह अंश बालकाण्ड के उस संक्रमण-बिंदु पर है जहाँ ‘शिव-विवाह’ का मंगल-रस (उत्सव, सुमन-वृष्टि, बाजन, दान-दहेज) धीरे-धीरे ‘जिज्ञासा-रस’ में रूपान्तरित होता है। पहले भाग में देवसमाज, स्त्रीगान, सिंहासन-वैभव, और उमा की अनुपमेय मर्यादा—ये सब ‘शृंगार/मंगल’ को ‘धर्म-संस्कार’ में बाँधते हैं: विवाह यहाँ केवल लोकाचार नहीं, शिव-शक्ति के योग से जगत-रक्षा का विधान है। फिर भरद्वाज के हृदय में प्रेम-लक्षण (रोमांच, आँसू, वाणी-अवरोध) उभरते हैं—यह ‘श्रवण-सिद्धि’ का संकेत है। उमा के प्रश्न (राम: नृपतनय या ब्रह्म?) मनुष्य-बुद्धि का शाश्वत संशय है। तुलसी का धर्म-तत्व यहाँ यह है कि सगुण लीला (अवध-नृपसुत) और निर्गुण तत्त्व (अज, अगुन, अलख) विरोध नहीं, एक ही सत्य के दो आयाम हैं—और इस एकत्व का प्रवेश गुरु-संवाद से होता है।
आरम्भ में ‘मंगल/शृंगार-रस’ का उत्कर्ष—देवसमाज का आदर, आसन-विन्यास, वेदी-विधान, वाद्य-गान, दान-दहेज और शिव–उमा विवाह की मर्यादित शोभा। इसके बाद रस धीरे-धीरे ‘धर्म-संस्कार’ में स्थिर होता है: विवाह को लोक-उत्सव नहीं, जगत-रक्षा हेतु शिव-शक्ति-योग का विधान दिखाया जाता है। संक्रमण-बिंदु पर ‘अद्भुत’ और ‘शान्त’ का उदय—भरद्वाज के भीतर प्रेम-लक्षण (रोमांच, अश्रु, वाणी-अवरोध) से ‘श्रवण-सिद्धि’ का संकेत। अंततः ‘जिज्ञासा-रस’ प्रधान हो जाता है: उमा का प्रश्न (राम नृपतनय या ब्रह्म?) ‘संशय’ को जन्म देता है, और उसी संशय-निवृत्ति की ओर कथा गुरु-वाणी (शिव) की शरण में मुड़ती है—जहाँ ‘सगुण-लीला’ और ‘निर्गुण-तत्त्व’ के एकत्व की तैयारी होती है।
छंद में स्पष्ट फलश्रुति दी है: ‘यह उमा संगु बिबाहु जे नर नारि कहहिं जे गावहीं। कल्यान काज बिबाह मंगल सर्बदा सुखु पावहीं॥’—अर्थात शिव–उमा विवाह का गान/पाठ मंगल-कार्यों में कल्याण और गृहस्थ-सुख का हेतु माना गया है; साथ ही उमा के प्रश्न-खंड का श्रवण ‘संशय-नाश’ और रामकथा-रुचि की वृद्धि का साधन कहा जाता है।
परंपरागत मानस-पाठ में यहाँ ‘श्रीराम जय राम जय जय राम’ (राम-नाम समपुट) या ‘जय जय रघुवीर समर्थ’ जैसे नाम-समपुट प्रचलित हैं; विशेषतः उमा के ‘राम-तत्त्व’ प्रश्न के समय ‘राम नाम’ जप-समपुट को ‘भ्रम-निवृत्ति’ हेतु उपयुक्त माना जाता है।
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.