Prakarana 11

Verse 214 (चौपाई)

जसि बिबाह कै बिधि श्रुति गाई। महामुनिन्ह सो सब करवाई।। गहि गिरीस कुस कन्या पानी। भवहि समरपीं जानि भवानी।। पानिग्रहन जब कीन्ह महेसा। हिंयँ हरषे तब सकल सुरेसा।। बेद मंत्र मुनिबर उच्चरहीं। जय जय जय संकर सुर करहीं।। बाजहिं बाजन बिबिध बिधाना। सुमनबृष्टि नभ भै बिधि नाना।। हर गिरिजा कर भयउ बिबाहू। सकल भुवन भरि रहा उछाहू।। दासीं दास तुरग रथ नागा। धेनु बसन मनि बस्तु बिभागा।। अन्न कनकभाजन भरि जाना। दाइज दीन्ह न जाइ बखाना।।

jasi bibāha kai bidhi śruti gāī | mahāmuninh so saba karavāī || gahi girīsa kusa kanyā pānī | bhavahi samarapīṁ jāni bhavānī || pāni-grahana jaba kīnha mahesā | hiyã harṣe taba sakala sureśā || beda maṁtra munibara uccarahīṁ | jaya jaya jaya śaṅkara sura karahīṁ || bājahim bājana bibidha bidhānā | sumana-bṛṣṭi nabha bhai bidhi nānā || hara girijā kara bhayau bibāhū | sakala bhuvana bhari rahā ucchāhū || dāsīṁ dāsa turaga ratha nāgā | dhenu basana mani bastu bibhāgā || anna kanaka-bhājana bhari jānā | dāija dīnha na jāi bakhānā ||

Jaise Ved mein shaadi ke rules likhe hain, waise hi bade muniyon ne sab kuch karwaya. Shiv ne kush leke kanya ka haath pakda. Bhavani ne bhi apne aap ko samarpit kar diya. Jab Mahesh ne haath pakda, tab sab devta khush ho gaye. Bade muniyon ne Vedic mantra padhe aur devtaon ne jai jai kari. Saare baaje bajne lage aur aasman se phool barasne lage. Shiv aur Parvati ki shaadi ho gayi. Puri duniya mein khushi fail gayi. Daasi, daas, ghode, rath, haathi, gayein, kapde, heere-moti, ann, sona, sab kuch dahej mein diya. Itna diya ki batana bhi mushkil hai.

Verse 215 (छंद)

दाइज दियो बहु भाँति पुनि कर जोरि हिमभूधर कह्यो। का देउँ पूरनकाम संकर चरन पंकज गहि रह्यो।। सिवँ कृपासागर ससुर कर संतोषु सब भाँतिहिं कियो। पुनि गहे पद पाथोज मयनाँ प्रेम परिपूरन हियो।।

dāija diyo bahu bhā̃ti puni kara jori himabhūdhara kahyo | kā deū̃ pūranakāma saṅkara carana paṅkaja gahi rahyo || śivaṁ kṛpāsāgara sasura kara santoṣu saba bhā̃tihiṁ kiyo | puni gahe pada pāthoja mayanā̃ prema paripūrana hiyo ||

Himalaya ne bahut saara dahej diya. Phir haath jod ke bola, main kya doon? Shankar khud hi poora hai, mujhe bas unke charnon se laga rehna hai. Shiv, jo kripa ke samundar hain, apne sasur ko khush kar diya. Himalaya ne phir se unke charnon ko pakad liya, dil pyaar se bhar gaya.

Verse 216 (दोहा/सोरठा)

नाथ उमा मन प्रान सम गृहकिंकरी करेहु। छमेहु सकल अपराध अब होइ प्रसन्न बरु देहु।।101।।

nātha! umā mana prāna sama gṛha-kiṅkarī karehu | chamehu sakala aparādha aba hoi prasanna baru dehu ||101||

Nath, Uma aapke dil aur jaan ke barabar hai. Isliye usey aapke ghar ki seva mein rakh lijiye. Mere saare galtiyon ko maaf kar dijiye. Ab khush ho ke mujhe jo vardaan dena hai woh de dijiye.

Verse 217 (चौपाई)

बहु बिधि संभु सास समुझाई। गवनी भवन चरन सिरु नाई।। जननीं उमा बोलि तब लीन्ही। लै उछंग सुंदर सिख दीन्ही।। करेहु सदा संकर पद पूजा। नारिधरमु पति देउ न दूजा।। बचन कहत भरे लोचन बारी। बहुरि लाइ उर लीन्हि कुमारी।। कत बिधि सृजीं नारि जग माहीं। पराधीन सपनेहुँ सुखु नाहीं।। भै अति प्रेम बिकल महतारी। धीरजु कीन्ह कुसमय बिचारी।। पुनि पुनि मिलति परति गहि चरना। परम प्रेम कछु जाइ न बरना।। सब नारिन्ह मिलि भेटि भवानी। जाइ जननि उर पुनि लपटानी।।

bahu bidhi sambhu sās samujhāī | gavanī bhavana carana siru nāī || jananīṁ umā boli taba līnhī | lai uchaṅga sundara sikha dīnhī || karehu sadā saṅkara pada pūjā | nāri dharamu pati deu na dūjā || bacana kahata bhare locana bārī | bahuri lāi ura līnhi kumārī || kata bidhi sṛjīṁ nāri jaga māhīṁ | parādhīna sapanehuṁ sukhu nāhīṁ || bhai ati prema bikala mahatārī | dhīraju kīnha kusamaya bicārī || puni puni milati parati gahi caranā | parama prema kachu jāi na baranā || saba nārinha mili bheṭi bhavānī | jāi janani ura puni lapaṭānī ||

Shiv ki saas ne unhe bahut tarike se samjhaya. Phir unke paon mein sar jhuka ke woh apne ghar wapas gayi. Maa ne Uma ko bulaya aur god mein bitha liya. Usne usey acchi baatein batayi. Maa boli, hamesha Shiv ke paon ki puja karna. Aur naari ka dharam yahi hai ki pati ke siwa koi aur bhagwan nahi. Yeh sab bolte waqt unki aankhon mein aansu aa gaye. Phir unhone ladki ko apni chaati se laga liya. Maa sochne lagi, allah ne aurat ko aise kyun banaya. Doosron ke upar dependent rehna, sapne mein bhi sukh nahi hai. Maa ka dil bhar gaya pyaar se. Par usne khud ko sambhala kyunki waqt kharab tha. Baar baar woh mil ke unke paon pakadti. Itna pyaar hai ki bhi bhi nahi jaata. Phir saari auratein mil ke Bhavani se milne gayi. Aur woh phir se apni maa se lipat gayi.

Verse 218 (छंद)

जननिहि बहुरि मिलि चली उचित असीस सब काहूँ दईं। फिरि फिरि बिलोकति मातु तन तब सखीं लै सिव पहिं गई।। जाचक सकल संतोषि संकरु उमा सहित भवन चले। सब अमर हरषे सुमन बरषि निसान नभ बाजे भले।।

jananihi bahuri mili calī ucita asīsa saba kāhū̃ daī̃ | phiri-phiri bilokati mātu tana taba sakhī̃ lai siva paĩ gaī || jācaka sakala santoṣi saṅkaru umā sahita bhavana cale | saba amara haraṣe sumana baraṣi nisāna nabha bāje bhale ||

Phir maa se mil ke woh chali gayi. Sab ko acchi duaayein di. Baar baar maa ke badan ko dekhti gayi. Phir saheliyon ke saath Shiv ke paas gayi. Shiv ne sab jachak logon ko khush kar diya. Phir Uma ke saath apne ghar chale gaye. Saare devta khush the. Phool bars rahe the aur aasmaan mein dhol baj rahe the.

Verse 219 (दोहा/सोरठा)

चले संग हिमवंतु तब पहुँचावन अति हेतु। बिबिध भाँति परितोषु करि बिदा कीन्ह बृषकेतु।।102।।

cale saṅga himavantu taba pahũcāvana ati hetu | bibidha bhā̃ti paritoṣu kari bidā kīnha bṛṣaketu ||102||

Phir Himvant bhi unke saath chala. Unhe chhodne ke liye bahut ichha thi. Vrishketu ne bahut tarike se unka samman kiya aur unhe khush kar diya. Phir unhe vidai de di.

Verse 220 (चौपाई)

तुरत भवन आए गिरिराई। सकल सैल सर लिए बोलाई।। आदर दान बिनय बहुमाना। सब कर बिदा कीन्ह हिमवाना।। जबहिं संभु कैलासहिं आए। सुर सब निज निज लोक सिधाए।। जगत मातु पितु संभु भवानी। तेही सिंगारु न कहउँ बखानी।। करहिं बिबिध बिधि भोग बिलासा। गनन्ह समेत बसहिं कैलासा।। हर गिरिजा बिहार नित नयऊ। एहि बिधि बिपुल काल चलि गयऊ।। तब जनमेउ षटबदन कुमारा। तारकु असुर समर जेहिं मारा।। आगम निगम प्रसिद्ध पुराना। षन्मुख जन्मु सकल जग जाना।।

turata bhavana āe girirāī | sakala saila sara liē bolāī || ādara dāna binaya bahu-mānā | saba kara bidā kīnha himavānā || jabahiṁ sambhu kailāsahiṁ āe | sura saba nija nija loka sidhāe || jagata mātu pitu sambhu bhavānī | tēhī siṅgāru na kahuṁ bakhānī || karahiṁ bibidha bidhi bhoga bilāsā | ganaṅha samēta basahiṁ kailāsā || hara girijā bihāra nita nayū | ēhi bidhi bipula kāla cali gayū || taba janameu ṣaṭ-badana kumārā | tāraku asura samara jēhiṁ mārā || āgama nigama prasiddha purānā | ṣan-mukha janmu sakala jaga jānā ||

Giriraj turant apne ghar aaya. Saare pahad ke malik ko bulaya. Sab ko samman aur tohfa diya. Phir Himvant ne sab se vidai li. Jab Shiv Kailash pahunche to saare devta apne apne lok chale gaye. Shiv aur Bhavani duniya ke maa baap hain. Unke singar ka main description nahi karunga. Woh bahut tarike se khush rehte the. Apne Gano ke saath Kailash mein rehte the. Shiv aur Parvati ka pyaar hamesha naya rehta. Aise hi bahut samay guzar gaya. Phir chehra wala beta paida hua. Usne Tarak asur ko yudh mein maara. Ved aur Puran mein likha hai. Saari duniya Shanmukh ke janam ko jaanti hai.

Verse 221 (छंद)

जगु जान षन्मुख जन्मु कर्मु प्रतापु पुरुषारथु महा। तेहि हेतु मैं बृषकेतु सुत कर चरित संछेपहिं कहा।। यह उमा संगु बिबाहु जे नर नारि कहहिं जे गावहीं। कल्यान काज बिबाह मंगल सर्बदा सुखु पावहीं।।

jagu jāna ṣaṇmukha janmu karmu pratāpu puruṣārathu mahā. tēhi hētu maiṁ bṛṣakētu suta kara carita saṁchēpahiṁ kahā.. yaha umā saṅgu bibāhu jē nara nāri kahahiṁ jē gāvahīṁ. kalyāna kāja bibāha maṅgala sarbadā sukhu pāvahīṁ..

Duniya ko pata chalna chahiye ki Shanmukh ka janm, kaam, aur chamak kitni badi hai. Isliye maine Vrishketu ke bete ki kahani thoda-thoda batayi hai. Jo mard ya aurat Uma ke saath is shaadi ki kahani gaata ya sunata hai, woh shaadi ke kaam mein hamesha khush rehta hai.

Verse 222 (दोहा/सोरठा)

चरित सिंधु गिरिजा रमन बेद न पावहिं पारु। बरनै तुलसीदासु किमि अति मतिमंद गवाँरु।।103।।

carita sindhu girijā ramana beda na pāvahiṃ pāru | baranai tulasīdāsu kimi ati mati-manda gavā̃ru ||103||

Girija ke pati ke kaam samundar jaisa hai, koi kinara nahi. Ved bhi uska aant tak nahi pahunch paate. Tulsidas kehte hain, main to simple aadmi hoon, samajh mein nahi aata. Main kaise bataaun?

Verse 223 (चौपाई)

संभु चरित सुनि सरस सुहावा। भरद्वाज मुनि अति सुख पावा।। बहु लालसा कथा पर बाढ़ी। नयनन्हि नीरु रोमावलि ठाढ़ी।। प्रेम बिबस मुख आव न बानी। दसा देखि हरषे मुनि ग्यानी।। अहो धन्य तव जन्मु मुनीसा। तुम्हहि प्रान सम प्रिय गौरीसा।। सिव पद कमल जिन्हहि रति नाहीं। रामहि ते सपनेहुँ न सोहाहीं।। बिनु छल बिस्वनाथ पद नेहू। राम भगत कर लच्छन एहू।। सिव सम को रघुपति ब्रतधारी। बिनु अघ तजी सती असि नारी।। पनु करि रघुपति भगति देखाई। को सिव सम रामहि प्रिय भाई।।

śambhu carita suni sarasa suhāvā | bharadvāja muni ati sukha pāvā || bahu lālasā kathā para bāṛhī | nayananhi nīru romāvali ṭhāṛhī || prema bibasa mukha āva na bānī | dasā dekhi haraṣe muni gyānī || aho dhanya tava janmu munīsā | tumhahi prāna-sama priya gaurīsā || śiva pada-kamala jinhahi rati nāhīṃ | rāmahi te sapanehuṃ na sohāhīṃ || binu chala bisvanātha pada nehū | rāma bhagata kara lacchana ehū || śiva-sama ko raghupati brata-dhārī | binu agha tajī satī asi nārī || panu kari raghupati bhagati dekhāī | ko śiva-sama rāmahi priya bhāī ||

Shiv ki kahani sun ke Bharadwaj rishi ko bahut acha laga. Unka mann kahani mein aur zyada laga. Aankhon mein aansu aa gaye aur baal khade ho gaye. Itna pyaar tha ki bol nahi pa rahe the. Yeh dekh ke rishi khush ho gaye. Yogi bole, aapka janm dhanya hai. Gauri ke pati aapko jaan se bhi pyare hain. Jo Shiv ke charno mein pyaar nahi rakhte, unhe Ram sapne mein bhi nahi dikhte. Bina kisi chalaki ke Vishwanath ke charno mein pyaar, yeh Ram ke bhakt ki pehchan hai. Raghu ke pati jaisa vrat koi nahi rakhta. Sati jaisi pativrata naari koi nahi, jinhone bina kisi paap ke shareer choda. Ram ke bhakti mein Shiv jaisa koi pyara nahi hai.

Verse 224 (दोहा/सोरठा)

प्रथमहिं मै कहि सिव चरित बूझा मरमु तुम्हार। सुचि सेवक तुम्ह राम के रहित समस्त बिकार।।104।।

prathamahĩ mai kahi siva carita būjhā maramu tumhārā | suci sevaka tumha rāma ke rahita samasta bikārā ||104||

Maine pehle hi Shiv ki kahani batayi thi. Tab maine tumhare dil ka raaz samajh liya tha. Tum Ram ke sachche sevak ho. Tum mein koi buri baat nahi hai.

Verse 225 (चौपाई)

मैं जाना तुम्हार गुन सीला। कहउँ सुनहु अब रघुपति लीला।। सुनु मुनि आजु समागम तोरें। कहि न जाइ जस सुखु मन मोरें।। राम चरित अति अमित मुनिसा। कहि न सकहिं सत कोटि अहीसा।। तदपि जथाश्रुत कहउँ बखानी। सुमिरि गिरापति प्रभु धनुपानी।। सारद दारुनारि सम स्वामी। रामु सूत्रधर अंतरजामी।। जेहि पर कृपा करहिं जनु जानी। कबि उर अजिर नचावहिं बानी।। प्रनवउँ सोइ कृपाल रघुनाथा। बरनउँ बिसद तासु गुन गाथा।। परम रम्य गिरिबरु कैलासू। सदा जहाँ सिव उमा निवासू।।

maiṁ jānā tumhār guna sīlā | kahuṁ sunahu aba raghupati līlā || sunu muni āju samāgama toreṁ | kahi na jāi jasa sukhu mana moreṁ || rāma carita ati amita munisā | kahi na sakahiṁ sata koṭi ahīsā || tadapi jathā-śruta kahuṁ bakhānī | sumiri girāpati prabhu dhanupānī || sārada dāru-nāri sama svāmī | rāmu sūtradhara antarajāmī || jehi para kṛpā karahiṁ janu jānī | kabi ura ajira nacāvahiṁ bānī || pranavuṁ soi kṛpāla raghunāthā | baranauṁ bisada tāsu guna gāthā || parama ramya giribaru kailāsū | sadā jahāṁ siva umā nivāsū ||

Main tumhare gun aur swabhav jaanta hoon. Ab suno Raghu ke pati ki kahani. Muni, aaj tumse mil ke mujhe itna khushi hui ki bata nahi sakta. Ram ki kahani bahut badi hai, koi ant nahi hai. Sheshnaag bhi sau crore munh se nahi bata sakta. Phir bhi maine jo suna hai wahi bataunga. Bani ke swami aur dhanush wale prabhu ko yaad kar ke. Saraswati jaise mushkil aurat hai, par Ram uske bhi malik hain. Jo andar se sab jaante hain. Jis par woh daya karte hain, us kavi ke mann mein shabd nachte hain. Us dayalu Raghu ke pati ko namaskar karta hoon. Ab unki kahani saaf-saaf bataunga. Kailash parvat bahut sundar hai. Wahan Shiv aur Uma hamesha rehte hain.

Verse 226 (दोहा/सोरठा)

सिद्ध तपोधन जोगिजन सूर किंनर मुनिबृंद। बसहिं तहाँ सुकृती सकल सेवहिं सिब सुखकंद।।105।।

siddha tapodhana jogijana sūra kiṁnara munibṛnda | basahiṁ tahāṁ sukṛtī sakala sevahiṁ siba sukhakanda ||105||

Wahan siddh log rehte hain. Jo log bahut tapasya karte hain, woh bhi wahan hain. Yogiyon ki toliyan hain, devta hain, kinnar hain, aur rishiyon ke groups hain. Jo log sach mein acche karm wale hain, sab wahan bas gaye hain. Woh sab Shiv ki seva karte hain, kyunki Shiv hi sukh ka main source hain.

Verse 227 (चौपाई)

हरि हर बिमुख धर्म रति नाहीं। ते नर तहँ सपनेहुँ नहिं जाहीं।। तेहि गिरि पर बट बिटप बिसाला। नित नूतन सुंदर सब काला।। त्रिबिध समीर सुसीतलि छाया। सिव बिश्राम बिटप श्रुति गाया।। एक बार तेहि तर प्रभु गयऊ। तरु बिलोकि उर अति सुखु भयऊ।। निज कर डासि नागरिपु छाला। बैठै सहजहिं संभु कृपाला।। कुंद इंदु दर गौर सरीरा। भुज प्रलंब परिधन मुनिचीरा।। तरुन अरुन अंबुज सम चरना। नख दुति भगत हृदय तम हरना।। भुजग भूति भूषन त्रिपुरारी। आननु सरद चंद छबि हारी।।

hari-hara bimukha dharma rati nāhīṁ | te nara tahã sapanehũ nahĩ jāhīṁ || tēhi giri para baṭa biṭapa bisālā | nita nūtana sundara saba kālā || tribidha samīra susītali chāyā | siva bisrāma biṭapa śruti gāyā || ekabāra tēhi tara prabhu gayau | taru biloki ura ati sukhu bhayau || nija kara ḍāsi nāgari-pu chālā | baiṭhai sahajahĩ sambhu kṛpālā || kunda indu dara gaura sarīrā | bhuja pralaṁba paridhana municīrā || taruna aruna aṁbuja sama caranā | nakha duti bhagata hṛdaya tama haranā || bhujaga bhūti bhūṣana tripurārī | ānanu sarada canda chabi hārī ||

Jo log Hari aur Shiv se door bhaagte hain, unka dharam mein koi interest nahi hota. Aise log us jagah tak nahi pahunch paate, sapne mein bhi nahi. Us parvat par ek bahut bada bargad ka ped tha. Woh ped hamesha naya aur sundar lagta tha, aur uski ghani chhaya thi. Wahan hawa chalti thi aur thandi chhaya thi. Ved bhi kahte hain ki yeh Shiv ka rest karne ka ped hai. Ek baar Prabhu wahan gaye. Ped ko dekh ke unke dil mein bahut khushi aayi. Apne haath se sher ki cham bichhaayi. Shiv wahan aaram se baith gaye. Unka sharer chaand aur chameli se bhi zyada saaf tha. Unki baahein lambi thi aur unhone rishiyon wale kapde pehne the. Unke paer laal kamal jaise the. Unke naakhun ki chamak bhakton ke dil ka andhera mita deti thi. Saanp aur bhasma unke gehne the. Unka chehra sharad ke chaand se bhi zyada sundar tha.

Verse 228 (दोहा/सोरठा)

जटा मुकुट सुरसरित सिर लोचन नलिन बिसाल। नीलकंठ लावन्यनिधि सोह बालबिधु भाल।।106।।

jaṭā mukuṭa surasarita sira locana nalina bisāla | nīlakaṇṭha lāvaṇyanidhi soha bālabidhu bhāla ||106||

Shiv ke baal jaton mein bandhe hain, jaise raj mukut ho. Ganga unke sir par baithi hai. Unki aankhein kamal ke phool jaisi badi hain. Unke gal neele hain, aur woh khoobsurati ke khajane hain. Unki maang mein naya chaand chamak raha hai.

Verse 229 (चौपाई)

बैठे सोह कामरिपु कैसें। धरें सरीरु सांतरसु जैसें।। पारबती भल अवसरु जानी। गई संभु पहिं मातु भवानी।। जानि प्रिया आदरु अति कीन्हा। बाम भाग आसनु हर दीन्हा।। बैठीं सिव समीप हरषाई। पूरुब जन्म कथा चित आई।। पति हियँ हेतु अधिक अनुमानी। बिहसि उमा बोलीं प्रिय बानी।। कथा जो सकल लोक हितकारी। सोइ पूछन चह सैलकुमारी।। बिस्वनाथ मम नाथ पुरारी। त्रिभुवन महिमा बिदित तुम्हारी।। चर अरु अचर नाग नर देवा। सकल करहिं पद पंकज सेवा।।

baiṭhe soh kāmaripu kaisẽ | dharẽ sarīru sāṁtarasu jaisẽ || pārabatī bhal avasaru jānī | gaī saṁbhu pahiṁ mātu bhavānī || jāni priyā ādaru ati kīnhā | bām bhāg āsanu har dīnhā || baiṭhīṁ siva samīpa haraṣāī | pūrub janma kathā cita āī || pati hiyaṁ hetu adhik anumānī | bihasi umā bolīṁ priya bānī || kathā jo sakal loka hitakārī | soi pūchan cah sailakumārī || bisvanātha mama nātha purārī | tribhuvan mahimā bidit tumhārī || cara aru acara nāga nara devā | sakal karahiṁ pad paṁkaja sevā ||

Woh Kamdev ke dushman itne sundar baith the, jaise unka sharer shanti se bana ho. Parvati ne sahi time dekha aur Shiv ke paas gayi. Woh Bhavani mata thi. Shiv ne apni priya ko bahut izzat di aur apne baye taraf baithne ki jagah di. Woh Shiv ke paas baith gayi aur khush ho gayi. Unhe purani janam ki baat yaad aa gayi. Unhone socha ki pati ka dil kuch aur chahta hai. Uma ne muskura ke pyaar se baat ki. Woh woh katha poochna chahti thi jo sabki bhalai kare. Unhone kaha, Vishwanath, mere Nath, tumhari mahatva teeno duniya mein hai. Saare jeev, nag, insaan, devta sab tumhare charan kamal ki seva karte hain.

Verse 230 (दोहा/सोरठा)

प्रभु समरथ सर्बग्य सिव सकल कला गुन धाम। जोग ग्यान बैराग्य निधि प्रनत कलपतरु नाम।।107।।

prabhu samartha sarbagya siva sakala kalā guna dhāma | joga gyāna bairāgya nidhi pranata kalpa-taru nāma ||107||

Prabhu sab kar sakte hain aur sab jaante hain. Woh Shiv hain aur har gun ke ghar hain. Yog, gyan, aur vairagya ka khazana unmein hai. Jo log unke aage jhukte hain, unke liye woh kalp taru jaise hain, jo har ichcha poori kar de.

Verse 231 (चौपाई)

जौं मो पर प्रसन्न सुखरासी। जानिअ सत्य मोहि निज दासी।। तौं प्रभु हरहु मोर अग्याना। कहि रघुनाथ कथा बिधि नाना।। जासु भवनु सुरतरु तर होई। सहि कि दरिद्र जनित दुखु सोई।। ससिभूषन अस हृदयँ बिचारी। हरहु नाथ मम मति भ्रम भारी।। प्रभु जे मुनि परमारथबादी। कहहिं राम कहुँ ब्रह्म अनादी।। सेस सारदा बेद पुराना। सकल करहिं रघुपति गुन गाना।। तुम्ह पुनि राम राम दिन राती। सादर जपहु अनँग आराती।। रामु सो अवध नृपति सुत सोई। की अज अगुन अलखगति कोई।।

jauṃ mo para prasanna sukharāsī | jāni-a satya mohi nija dāsī || tauṃ prabhu harahu mora agyānā | kahi raghunātha kathā bidhi nānā || jāsu bhavanu surataru tara hoī | sahi ki daridra-janita dukhu soī || sasibhūṣana asa hṛdayaṁ bicārī | harahu nātha mama mati-bhrama bhārī || prabhu je muni paramāratha-bādī | kahahiṃ rāma kahuँ brahma anādī || sesa sārada beda purānā | sakala karahiṃ raghupati guna gānā || tumha puni rāma rāma dina rātī | sādara japahu anaṅga ārātī || rāmu so avadha nṛpati-suta soī | kī aja aguna alakhagati koī ||

Agar aap mujh pe khush hain, toh maan lijiye ki main aapki apni dasi hoon. Prabhu, mera andhera door kariye aur Raghu ke nath ki kahaani alag-alag tarah se sunaiye. Jiske ghar ke bahar kalpavraksh hota hai, woh kaise garibi ke dukh seh sakega? Chand pe shobhane wale Shiv ne dil mein socha ki, nath, mere dimaag ka bada bharam door karo. Jo rishi sachchi baat bolte hain, woh Ram ko anadi Brahma batate hain. Shesh, Saraswati, Ved aur Puran sab Raghu ke pati ke gun gate hain. Aur aap bhi din raat Ram Ram japte ho, pyaar se. Kya woh Ram Ayodhya ke raja ka beta hai, ya koi anjan, guno wala, alakh wala hai?

Verse 232 (दोहा/सोरठा)

जौं नृप तनय त ब्रह्म किमि नारि बिरहँ मति भोरि। देख चरित महिमा सुनत भ्रमति बुद्धि अति मोरि।।108।।

jaũ nṛpa-tanaya ta brahma kimi nāri birahaṁ mati bhori | dekha carita mahimā sunata bhramati buddhi ati mori ||108||

Agar woh raja ka beta hai, toh woh Brahma kaise hai? Aur aurat ka dil judai mein kaise toot sakta hai? Uske kaam dekh ke aur uski badai sun ke, mera dimaag ghoom raha hai.

Verse 233 (चौपाई)

जौं अनीह ब्यापक बिभु कोऊ। कबहु बुझाइ नाथ मोहि सोऊ।। अग्य जानि रिस उर जनि धरहू। जेहि बिधि मोह मिटै सोइ करहू।। मै बन दीखि राम प्रभुताई। अति भय बिकल न तुम्हहि सुनाई।। तदपि मलिन मन बोधु न आवा। सो फलु भली भाँति हम पावा।। अजहूँ कछु संसउ मन मोरे। करहु कृपा बिनवउँ कर जोरें।। प्रभु तब मोहि बहु भाँति प्रबोधा। नाथ सो समुझि करहु जनि क्रोधा।। तब कर अस बिमोह अब नाहीं। रामकथा पर रुचि मन माहीं।। कहहु पुनीत राम गुन गाथा। भुजगराज भूषन सुरनाथा।।

jaũ anīha byāpaka bibhu koū. kabahũ bujhāi nātha mohi soū. agya jāni risa ura jani dharahū. jehi bidhi moha miṭai soi karahū. maĩ bana dīkhi rāma prabhutāī. ati bhaya bikala na tumhahi sunāī. tadapi malina mana bodhu na āvā. so phalu bhalī bhā̃ti hama pāvā. ajahū̃ kachu sãsau mana more. karahu kṛpā binavaũ kara jorẽ. prabhu taba mohi bahu bhā̃ti prabodhā. nātha so samujhi karahu jani krodhā. taba kara asa bimoha aba nāhī̃. rāmakathā para ruci mana māhī̃. kahahu punīta rāma guna gāthā. bhujagarāja bhūṣana suranāthā.

Agar koi prabhu hai jo sab jagah hai, koi kaam nahi karta, toh nath, mujhe woh baat samjha do. Mujhe andha jaan ke gussa mat kijiye, jo tarika mera bharam mitaye woh kijiye. Jungle mein maine Ram ki prabhutai dekhi, bahut dar gaya aur aapko poora nahi bataya. Phir bhi mera man maila tha, isliye samajh nahi aayi. Yeh fal mila mujhe. Abhi bhi mera man mein kuch shak hai, kripa kijiye, haath jod ke binati karti hoon. Tab prabhu ne mujhe bahut tarah se samjhaya, nath, woh samajh ke gussa mat kijiye. Ab woh bhram nahi hai, ab mera man Ram ki katha mein laga hai. Pavitra Ram ke gun ki katha sunaiye, bhujangraj bhushan suranatha.

Verse 234 (दोहा/सोरठा)

बंदउ पद धरि धरनि सिरु बिनय करउँ कर जोरि। बरनहु रघुबर बिसद जसु श्रुति सिद्धांत निचोरि।।109।।

bandau pada dhari dharani siru binaya karauṁ kara jori | baranahu raghubara bisada jasu śruti siddhānta nicori ||109||

Sir zameen pe rakh ke charno mein naman karta hoon, haath jod ke binati karta hoon. Ab Raghuvar ke saaf jas ko batata hoon, Ved ki sachchi baat nikaal ke.

Verse 235 (चौपाई)

जदपि जोषिता नहिं अधिकारी। दासी मन क्रम बचन तुम्हारी।। गूढ़उ तत्व न साधु दुरावहिं। आरत अधिकारी जहँ पावहिं।। अति आरति पूछउँ सुरराया। रघुपति कथा कहहु करि दाया।। प्रथम सो कारन कहहु बिचारी। निर्गुन ब्रह्म सगुन बपु धारी।। पुनि प्रभु कहहु राम अवतारा। बालचरित पुनि कहहु उदारा।। कहहु जथा जानकी बिबाहीं। राज तजा सो दूषन काहीं।। बन बसि कीन्हे चरित अपारा। कहहु नाथ जिमि रावन मारा।। राज बैठि कीन्हीं बहु लीला। सकल कहहु संकर सुखलीला।।

jadapi joṣitā nahiṁ adhikārī | dāsī mana krama bacana tumhārī || gūṛhaü tatva na sādhu durāvahiṁ | ārata adhikārī jahaṁ pāvahiṁ || ati ārati pūchüṁ surarāyā | raghupati kathā kahahu kari dāyā || prathama so kārana kahahu bicārī | nirguṇa brahma saguṇa bapu dhārī || puni prabhu kahahu rāma avatārā | bālacarita puni kahahu udārā || kahahu jathā jānakī bibāhīṁ | rāja tajā so dūṣana kāhīṁ || bana basi kīnhē carita apārā | kahahu nātha jimi rāvana mārā || rāja baiṭhi kīnhīṁ bahu līlā | sakala kahahu saṅkara sukhalīlā ||

Auraton ka adhikar nahi hota, lekin main aapki dasi hoon man, kaam aur baat mein. Sant log chhupa ke baat nahi rakhte, jahan koi dukhi milta hai wahan usko adhikar dete hain. Bahut dukh mein puchti hoon devon ke raja, kripa karke Raghu pati ki katha sunaiye. Pehle yeh bataiye ki kyun nirgun Brahma ne sagun roop dharan kiya. Phir prabhu Ram ke avatar ke baare mein sunaiye, phir unke bacchpan ke bade kaam sunaiye. Sunaiye kaise Janaki se vivah hua, raja kyun chhoda, kya dosh tha. Jungle mein reh ke bahut kaam kiye, nath, kaise Ravan mara woh sunaiye. Raja ban ke bahut leela ki, Shankar, yeh sukh wali baat sab sunaiye.

Verse 236 (दोहा/सोरठा)

बहुरि कहहु करुनायतन कीन्ह जो अचरज राम। प्रजा सहित रघुबंसमनि किमि गवने निज धाम।।110।।

bahuri kahahu karuṇāyatana kīnha jo acaraja rāma | prajā sahita raghubaṁsamani kimi gavane nija dhāma ||110||

Ek baar phir batao, Ram ne kya kamaal kiya. Woh to daya ke ghar the. Raghu vans ke woh chamakta hira, apni jagah kaise gaye. Apni saari praja ko saath le ke.

Verse 237 (चौपाई)

पुनि प्रभु कहहु सो तत्व बखानी। जेहिं बिग्यान मगन मुनि ग्यानी।। भगति ग्यान बिग्यान बिरागा। पुनि सब बरनहु सहित बिभागा।। औरउ राम रहस्य अनेका। कहहु नाथ अति बिमल बिबेका।। जो प्रभु मैं पूछा नहि होई। सोउ दयाल राखहु जनि गोई।। तुम्ह त्रिभुवन गुर बेद बखाना। आन जीव पाँवर का जाना।। प्रस्न उमा कै सहज सुहाई। छल बिहीन सुनि सिव मन भाई।। हर हियँ रामचरित सब आए। प्रेम पुलक लोचन जल छाए।। श्रीरघुनाथ रूप उर आवा। परमानंद अमित सुख पावा।।

puni prabhu kahahu so tatva bakhānī | jehiṁ bigyāna magana muni gyānī || bhagati gyāna bigyāna birāgā | puni saba baranahu sahita bibhāgā || auru rāma rahasya anekā | kahahu nātha ati bimala bibekā || jo prabhu maiṁ pūchā nahi hoī | sou dayāla rākhahu jani goī || tumha tribhuvana gur beda bakhānā | āna jīva pā̃vara kā jānā || prasn umā kai sahaja suhāī | chala bihīna suni siva mana bhāī || hara hiyaṁ rāmacarita saba āe | prema pulaka locana jala chāe || śrīraghunātha rūpa ura āvā | paramānanda amita sukha pāvā ||

Prabhu, ek baar aur woh baat samjhao jisse rishi aur gyaani log khud mein doob jaate hain. Bhakti, gyaan, aur vairaag ke baare mein batao. In sabka farak bhi samjhao. Ram ke baare mein aur bhi bahut raaz hain. Nath, aap saaf samjhao. Jo maine poocha hi nahi, woh bhi daya karke bata dena. Tum teeno duniya ke guru ho, Ved tumhara naam batate hain. Doosre jeev kya jaane. Uma ka sawaal seedha tha aur accha laga. Shiv ji sun ke khush ho gaye. Shiv ji ke dil mein Ram ki poori kahani aa gayi. Pyaar se unka badan kaanp gaya aur aankhon mein paani aa gaya. Raghunath ka roop unke dil mein sama gaya. Woh bahut khush ho gaye.