Bala KandaPrakarana 1220 Verses

Prakarana 12

सोपान-प्रवेश: ‘श्रद्धा से जिज्ञासा’ की सीढ़ी। बालकाण्ड मन के भीतर भक्ति का प्रथम अंकुर है—जहाँ साधक प्रश्न करता है, संशय को स्वीकार कर गुरु-वाणी के आगे रखता है, और निर्गुण–सगुण के झगड़े से ऊपर उठकर ‘राम’ को सत्य-चेतन-आनन्द रूप में धारण करता है। यहाँ कथा-रस का लक्ष्य केवल इतिहास नहीं, ‘मोह-भ्रम’ का निवारण है; इसलिए यह खण्ड साधक को नाम, रूप, लीला, और तत्त्व—चारों की एकता में स्थापित करता है।

अत्र उमायाः ‘आरतिः’ (आध्यात्मिकी व्याकुलता) प्रश्न-रूपेणोत्तिष्ठति—रामावतारः, विवाहः, वनचरितम्, रावण-वधः, राज्य-लीला, अन्ते च परमधाम-गमनम् इति समग्रं निवेदनम्। शिवस्योत्तरं कथा-प्रवर्तनात् पूर्वं सिद्धान्त-स्थापनं करोति—निर्गुण-सगुणयोर्भेदो नास्ति; स एव अलखोऽजः ‘भक्त-प्रेम-वशात्’ सगुणो भवति। रस-योजना शान्ताद्भुतयोः सह करुण-आकाङ्क्षायाः सङ्गमः—उमायाः नम्र-दासी-भावः, शिवस्य हर्ष-पुलकः, ‘भ्रम-तमः-रविः’ इत्यादि उपमा-परम्परा च। अयं खण्डो मनसि ‘प्रवेश-द्वार’ इव—प्रथमं अधिकारः (आर्त-भक्तः), ततः प्रश्न-विनयः, ततः पाखण्ड-मोह-ग्रस्त-वाक्यस्य तर्क-खण्डनम्, अन्ते च नाम-आश्रयस्य प्रतिष्ठा। एवं बालकाण्डोऽत्र न केवलं कथारम्भः, अपि तु साधकान्तःकरणे विवेकस्यारम्भः—कथा ‘तारी’ इव, संशयः ‘बिहग’ इव, नाम तस्य पक्ष-च्छेदिनी कुठारिका इव।

Verses

चौपाई 110.1-4

जदपि जोषिता नहिं अधिकारी।दासी मन क्रम बचन तुम्हारी।।

गूढ़उ तत्व न साधु दुरावहिं।आरत अधिकारी जहँ पावहिं।।

अति आरति पूछउँ सुरराया।रघुपति कथा कहहु करि दाया।।

प्रथम सो कारन कहहु बिचारी।निर्गुन ब्रह्म सगुन बपु धारी।।

पुनि प्रभु कहहु राम अवतारा।बालचरित पुनि कहहु उदारा।।

कहहु जथा जानकी बिबाहीं।राज तजा सो दूषन काहीं।।

बन बसि कीन्हे चरित अपारा।कहहु नाथ जिमि रावन मारा।।

राज बैठि कीन्हीं बहु लीला।सकल कहहु संकर सुखलीला।।

jadapi joṣitā nahiṁ adhikārī |dāsī mana krama bacana tumhārī ||

gūṛhaü tatva na sādhu durāvahiṁ |ārata adhikārī jahaṁ pāvahiṁ ||

ati ārati pūchüṁ surarāyā |raghupati kathā kahahu kari dāyā ||

prathama so kārana kahahu bicārī |nirguṇa brahma saguṇa bapu dhārī ||

puni prabhu kahahu rāma avatārā |bālacarita puni kahahu udārā ||

kahahu jathā jānakī bibāhīṁ |rāja tajā so dūṣana kāhīṁ ||

bana basi kīnhē carita apārā |kahahu nātha jimi rāvana mārā ||

rāja baiṭhi kīnhīṁ bahu līlā |sakala kahahu saṅkara sukhalīlā ||

यद्यपि स्त्री अस्य अधिकारिणी न, तथापि अहं मनसा कर्मणा वाचा च तव दासी अस्मि। साधवः गूढम् अपि तत्त्वम् न गोपयन्ति, यदा आर्तम् अधिकारिणम् प्राप्नुवन्ति। अतिशयेन आर्ता अहं त्वां पृच्छामि, हे सुरेश: कृपां कृत्वा रघुपतेः कथां कथय। प्रथमम् तत् कारणम् विचार्य कथय, निर्गुणः ब्रह्म सगुणम् वपुः कथम् अधारयत् इति। पुनः हे प्रभो, रामस्य अवतारम् कथय, पुनः च तस्य उदारम् बालचरितम् कथय। कथय यथा जानक्या सह विवाहम् अकरोत्, किं दोषम् उपलक्ष्य राज्यम् त्यक्तवान्। वने वसन् यानि अपाराणि चरित्राणि अकरोत्, तानि कथय, हे नाथ, रावणम् कथम् अमारयत् इति अपि कथय। राज्ये उपविश्य बहूनि लीलाः अकरोत्, सर्वम् कथय, हे शंकर, सुखलीलाः।

दोहा 110

बहुरि कहहु करुनायतन कीन्ह जो अचरज राम।प्रजा सहित रघुबंसमनि किमि गवने निज धाम।।⁠110।।

bahuri kahahu karuṇāyatana kīnha jo acaraja rāma |prajā sahita raghubaṁsamani kimi gavane nija dhāma ||⁠110||

पुनः कथय, हे कारुण्यालय, रामेण कृतानि अद्भुतकर्माणि, रघुवंशमणिः च प्रजासहितः स्वधाम कथं जगाम।

चौपाई 111.1-4

पुनि प्रभु कहहु सो तत्व बखानी।जेहिं बिग्यान मगन मुनि ग्यानी।।

भगति ग्यान बिग्यान बिरागा।पुनि सब बरनहु सहित बिभागा।।

औरउ राम रहस्य अनेका।कहहु नाथ अति बिमल बिबेका।।

जो प्रभु मैं पूछा नहि होई।सोउ दयाल राखहु जनि गोई।।

तुम्ह त्रिभुवन गुर बेद बखाना।आन जीव पाँवर का जाना।।

प्रस्न उमा कै सहज सुहाई।छल बिहीन सुनि सिव मन भाई।।

हर हियँ रामचरित सब आए।प्रेम पुलक लोचन जल छाए।।

श्रीरघुनाथ रूप उर आवा।परमानंद अमित सुख पावा।।

puni prabhu kahahu so tatva bakhānī |jehiṁ bigyāna magana muni gyānī ||

bhagati gyāna bigyāna birāgā |puni saba baranahu sahita bibhāgā ||

auru rāma rahasya anekā |kahahu nātha ati bimala bibekā ||

jo prabhu maiṁ pūchā nahi hoī |sou dayāla rākhahu jani goī ||

tumha tribhuvana gur beda bakhānā |āna jīva pā̃vara kā jānā ||

prasn umā kai sahaja suhāī |chala bihīna suni siva mana bhāī ||

hara hiyaṁ rāmacarita saba āe |prema pulaka locana jala chāe ||

śrīraghunātha rūpa ura āvā |paramānanda amita sukha pāvā ||

पुनः प्रभो तत्तत्त्वं वर्णय, यस्मिन् विज्ञाने ज्ञानिनः मुनयः मग्नाः सन्ति। भक्तिः ज्ञानं विज्ञानं वैराग्यं च; पुनः इति सर्वम् अपि स्वविभागैः सह वर्णय। रामस्य च अनेकानि रहस्यानि कथय, हे नाथ, हे अतिशुद्धविवेक। हे प्रभो, यत् अहं न पृष्टवान्, तत् अपि हे दयालो, माम् अगूढं मा कुरु। त्वां त्रिभुवनगुरुं वेदाः वर्णयन्ति; अन्ये तुच्छजीविनः किं जानीयुः? उमायाः प्रश्नः सहजः मनोहरः च छलरहितः आसीत्; शिवः तं श्रुत्वा हृदयेन अनुरक्तः अभवत्। हरेर् हृदये रामस्य सर्वाणि चरितानि आगतानि; प्रेमपुलकेन नेत्रेषु जलम् आच्छादितम्। श्रीरघुनाथस्य स्वरूपं हृदये आगतम्; सः परमानन्दम् अमितं सुखं च प्राप्तवान्।

दोहा 111

मगन ध्यानरस दंड जुग पुनि मन बाहेर कीन्ह।रघुपति चरित महेस तब हरषित बरनै लीन्ह।।⁠111।।

magana dhyānarasa daṇḍa juga puni mana bāhera kīnha |raghupati carita mahesa taba haraṣita baranai līnha ||⁠111||

द्वाभ्यां दण्डाभ्यां महेशः ध्यानरसे मग्नः आसीत्, पुनश्च मनः बहिः आनीतवान्, तदा च रघुपतेः चरितं हर्षेण वर्णयितुं प्रवृत्तः।

चौपाई 112.1-4

झूठेउ सत्य जाहि बिनु जानें।जिमि भुजंग बिनु रजु पहिचानें।।

जेहि जानें जग जाइ हेराई।जागें जथा सपन भ्रम जाई।।

बंदउँ बालरूप सोई रामू।सब सिधि सुलभ जपत जिसु नामू।।

मंगल भवन अमंगल हारी।द्रवउ सो दसरथ अजिर बिहारी।।

करि प्रनाम रामहि त्रिपुरारी।हरषि सुधा सम गिरा उचारी।।

धन्य धन्य गिरिराजकुमारी।तुम्ह समान नहिं कोउ उपकारी।।

पूँछेहु रघुपति कथा प्रसंगा।सकल लोक जग पावनि गंगा।।

तुम्ह रघुबीर चरन अनुरागी।कीन्हहु प्रस्न जगत हित लागी।।

jhūṭheu satya jāhi binu jāneṁ |jimi bhujaṅga binu raju pahicāneṁ ||

jehi jāneṁ jag jāi herāī |jāgeṁ jathā sapana bhrama jāī ||

bandauṁ bālarūpa soī rāmū |saba sidhi sulabha japata jisu nāmū ||

maṅgala bhavana amaṅgala hārī |dravau so dasaratha ajira bihārī ||

kari pranāma rāmahi tripurārī |haraṣi sudhā sama girā ucārī ||

dhanya dhanya girirājakumārī |tumha samāna nahiṁ kou upakārī ||

pūṁchehu raghupati kathā prasaṅgā |sakala loka jaga pāvani gaṅgā ||

tumha raghubīra carana anurāgī |kīnhahu prasna jagata hita lāgī ||

यं विना ज्ञात्वा मृषा अपि सत्यमिव प्रतिभाति, यथा रज्जुं अजानतः सर्पः कल्प्यते। यं ज्ञात्वा जगत् अन्तर्धीयते, यथा जागरणे स्वप्नभ्रमः अपगच्छति। तस्मै बालरूपिणे रामाय नमस्करोमि, यस्य नामजपेन सर्वाः सिद्धयः सुलभाः भवन्ति। सः मङ्गलभवनम् अमङ्गलहारी च; दशरथस्य अङ्गणे विहरन् बालः सः मे प्रसीदतु। रामं प्रणम्य त्रिपुरहा शिवः हर्षेण अमृतसदृशीं गिरम् उवाच। धन्या धन्या गिरिराजकुमारी; तव समानः उपकारी न कोऽपि अस्ति। त्वया रघुपतेः कथाप्रसङ्गः पृष्टः, यः सर्वलोकान् पवित्रीकरोति गङ्गेव। त्वं रघुवीरचरणयोः अनुरागी, जगत्हिताय प्रश्नम् अकरोः।

दोहा 112

रामकृपा तें पारबति सपनेहुँ तव मन माहिं।सोक मोह संदेह भ्रम मम बिचार कछु नाहिं।।⁠112।।

rāmakṛpā teṃ pārabati sapanehuṃ tava mana māhiṃ |śoka moha saṃdeha bhrama mama bicāra kachu nāhiṃ ||⁠112||

रामकृपया हे पार्वति स्वप्नेऽपि ते मनसि शोको मोहः संदेहो भ्रमश्च न प्रविशेयुः; इदं मे विचारः।

चौपाई 113.1-4

तदपि असंका कीन्हिहु सोई।कहत सुनत सब कर हित होई।।

जिन्ह हरि कथा सुनी नहिं काना।श्रवन रंध्र अहिभवन समाना।।

नयनन्हि संत दरस नहिं देखा।लोचन मोरपंख कर लेखा।।

ते सिर कटु तुंबरि समतूला।जे न नमत हरि गुर पद मूला।।

जिन्ह हरिभगति हृदयँ नहिं आनी।जीवत सव समान तेइ प्रानी।।

जो नहिं करइ राम गुन गाना।जीह सो दादुर जीह समाना।।

कुलिस कठोर निठुर सोइ छाती।सुनि हरिचरित न जो हरषाती।।

गिरिजा सुनहु राम कै लीला।सुर हित दनुज बिमोहनसीला।।

tadapi asaṅkā kīnhihu soī |kahata sunata saba kara hita hoī ||

jinha hari kathā sunī nahiṁ kānā |śravaṇa raṁdhra ahi-bhavana samānā ||

nayananhi saṁta darasa nahiṁ dekhā |locana mora-paṅkha kara lekhā ||

te sira kaṭu tuṁbarī sama tūlā |je na namata hari gura pada mūlā ||

jinha hari-bhagati hṛdayaṁ nahiṁ ānī |jīvata sava samāna tei prānī ||

jo nahiṁ karai rāma guna gānā |jīha so dādura jīha samānā ||

kulisa kaṭhora niṭhura soi chātī |suni hari-carita na jo haraṣātī ||

girijā sunahu rāma kai līlā |sura hita danuja bimo hana-sīlā ||

तथापि त्वया तत्संशय एव कृतः, तस्य कथनेन श्रवणेन च सर्वेषां हितं भविष्यति। येषां कर्णयो हरिकथां न शुश्रुवुः, तानि कर्णरन्ध्राणि सर्पबिलैः समानानि। येषां नयनयोः सन्तदर्शनं न दृष्टम्, ते नेत्रे मयूरपिच्छचिह्नैः समाने। ये मस्तकानि हरिगुरुपादयोः न नमन्ति, ते तुम्बिफलैः समानानि। येषां हृदये हरिभक्तिः न आगता, ते जीवन्तः सत्पि शवैः समानाः। या जिह्वा रामगुणगानं न करोति, सा मण्डूकजिह्वया समाना। यः स्तनः वज्रसदृशः कठिनः निर्दयः च, यः हरिचरितं श्रुत्वा न हर्षते। हे गिरिजे, रामलीलां शृणु, या देवानां हितकारिणी दैत्यानां मोहनकारिणी च।

दोहा 113

रामकथा सुरधेनु सम सेवत सब सुख दानि।सतसमाज सुरलोक सब को न सुनै अस जानि।।⁠113।।

rāmakathā suradhenu sama sevata saba sukha dāni |satsamāja suraloka saba ko na sunai asa jāni ||⁠113||

रामकथा सुरधेनोः सदृशी, यस्याः सेवनेन सर्वप्रकारसुखं प्राप्यते। सत्समाजः सकलसुरलोकः। एतत् ज्ञात्वा कः न शृणोति?

चौपाई 114.1-4

रामकथा सुंदर कर तारी।संसय बिहग उडावनिहारी।।

रामकथा कलि बिटप कुठारी।सादर सुनु गिरिराजकुमारी।।

राम नाम गुन चरित सुहाए।जनम करम अगनित श्रुति गाए।।

जथा अनंत राम भगवाना।तथा कथा कीरति गुन नाना।।

तदपि जथा श्रुत जसि मति मोरी।कहिहउँ देखि प्रीति अति तोरी।।

उमा प्रस्न तव सहज सुहाई।सुखद संतसंमत मोहि भाई।।

एक बात नहि मोहि सोहानी।जदपि मोह बस कहेहु भवानी।।

तुम जो कहा राम कोउ आना।जेहि श्रुति गाव धरहिं मुनि ध्याना।।

rāmakathā sundara kara tārī |saṃsaya bihaga uḍāvani-hārī ||

rāmakathā kali biṭapa kuṭhārī |sādara sunu girirāja-kumārī ||

rāma nāma guna carita suhāe |janama karama aganita śruti gāe ||

jathā anaṃta rāma bhagavānā |tathā kathā kīrati guna nānā ||

tadapi jathā śruta jasī mati morī |kahihaũ dekhi prīti ati torī ||

umā prasna tava sahaja suhāī |sukhada saṃta-saṃmata mohi bhāī ||

eka bāta nahi mohi sohānī |jadapi moha-basa kahehu bhavānī ||

tuma jo kahā rāma kou ānā |jehi śruti gāva dharahĩ muni dhyānā ||

रामकथा सुन्दरः करतालः, यः संशयपक्षिणः उडापयति। रामकथा कलिवृक्षस्य कुठारा। गिरिराजकुमारि, श्रद्धया शृणु। रामस्य नाम, गुणाः, चरितानि च सुन्दराणि; जन्मकर्माणि च अगणितानि श्रुतयः गायन्ति। यथा अनन्तः भगवान् रामः, तथा तस्य कथाः, कीर्तिः, गुणाः च नानाविधाः। तथापि यथा श्रुतम्, यावती च मे मतिः, तव प्रीतिं दृष्ट्वा कथयिष्यामि। उमे, तव प्रश्नः सहजसुन्दरः, सुखदः, सन्तसम्मतः, मे च रोचते। एकं तु मे न रोचते, हे भवनि, यद्यपि त्वं मोहवशात् अवदः। त्वया उक्तं यः रामः श्रुतिभिः गीयते, यस्मिन् मुनयः ध्यानं धारयन्ति, सः अन्यः रामः इति।

दोहा 114

कहहि सुनहि अस अधम नर ग्रसे जे मोह पिसाच।पाषंडी हरि पद बिमुख जानहिं झूठ न साच।।⁠114।।

kahahi sunahi asa adhama nara grasē jē mōha pisāca |pāṣaṇḍī hari pada bimukha jānahĩ jhūṭha na sāca ||⁠114||

एवं नीचाः पुरुषाः मोहपिशाचेन गृस्ताः इमाः कथाः कथयन्ति शृण्वन्ति च। ते पाषण्डिनः हरेः पादयोः विमुखाः सन्तः न असत्यं न सत्यं जानन्ति।

चौपाई 115.1-4

अग्य अकोबिद अंध अभागी।काई बिषय मुकर मन लागी।।

लंपट कपटी कुटिल बिसेषी।सपनेहुँ संतसभा नहिं देखी।।

कहहिं ते बेद असंमत बानी।जिन्ह कें सूझ लाभु नहिं हानी।।

मुकर मलिन अरु नयन बिहीना।राम रूप देखहिं किमि दीना।।

जिन्ह कें अगुन न सगुन बिबेका।जल्पहिं कल्पित बचन अनेका।।

हरिमाया बस जगत भ्रमाहीं।तिन्हहि कहत कछु अघटित नाहीं।।

बातुल भूत बिबस मतवारे।ते नहिं बोलहिं बचन बिचारे।।

जिन्ह कृत महामोह मद पाना।तिन्ह कर कहा करिअ नहिं काना।।

agya akobida andha abhāgī |kāī biṣaya mukara mana lāgī ||

laṃpaṭa kapaṭī kuṭila biseṣī |sapanehũ santa-sabhā nahĩ dekhī ||

kahahĩ te beda asaṃmata bānī |jinha kẽ sūjha lābhu nahĩ hānī ||

mukara malina aru nayana bihīnā |rāma rūpa dekhahĩ kimi dīnā ||

jinha kẽ aguna na saguna bibekā |jalpahĩ kalpita bacana anekā ||

hari-māyā basa jagata bhramāhī̃ |tinhahi kahata kachu aghaṭita nāhī̃ ||

bātula bhūta bibasa matavāre |te nahĩ bolahĩ bacana bicāre ||

jinha kṛta mahāmoha mada pānā |tinha kara kahā kari-a nahĩ kānā ||

अज्ञानिनः अविद्वांसः अन्धाः दुर्भागिणः, तेषां मनोदर्पणे विषयमलिनता आरूढा। कामिनः कपटिनः कुटिलाश्च विशेषतः; न स्वप्नेऽपि सन्तसभां दृष्टवन्तः। ये वेदैरसम्मतं वाक्यं वदन्ति, तेषां लाभहानिज्ञानं नास्ति। तेषां दर्पणो मलिनः, नयनरहिताश्च; कथं दीनाः रामरूपं पश्यन्ति? येषां निर्गुणसगुणविवेको नास्ति, ते बहूनि कल्पितवचनानि जल्पन्ति। हरिमायावशाः जगति भ्रमन्ति; तेषां प्रति यत्किञ्चिदुक्तं, न तदघटितम्। वातुलभूतग्रस्तमदमत्ताः विचारपूर्वकं वचनं न वदन्ति। ये महामोहमदपानं कृतवन्तः, तेषां वचनं न श्रोतव्यम्।

सोरठा 115

अस निज हृदयँ बिचारि तजु संसय भजु राम पद।सुनु गिरिराज कुमारि भ्रम तम रबि कर बचन मम।।⁠115।।

asa nija hṛdaya̐ bicāri taju saṃsaya bhaju rāma pada |sunu girirāja kumāri bhrama tama rabi kara bacana mama ||⁠115||

एवं स्वहृदये विचार्य संशयं त्यज्य रामपादौ भज। शृणु हे गिरिराजकुमारि, मम वाक्यानि भ्रमतिमिरं निवारयन्ती रविः सन्ति।

चौपाई 116.1-4

सगुनहि अगुनहि नहिं कछु भेदा।गावहिं मुनि पुरान बुध बेदा।।

अगुन अरुप अलख अज जोई।भगत प्रेम बस सगुन सो होई।।

जो गुन रहित सगुन सोइ कैसें।जलु हिम उपल बिलग नहिं जैसें।।

जासु नाम भ्रम तिमिर पतंगा।तेहि किमि कहिअ बिमोह प्रसंगा।।

राम सच्चिदानंद दिनेसा।नहिं तहँ मोह निसा लवलेसा।।

सहज प्रकासरुप भगवाना।नहिं तहँ पुनि बिग्यान बिहाना।।

हरष बिषाद ग्यान अग्याना।जीव धर्म अहमिति अभिमाना।।

राम ब्रह्म ब्यापक जग जाना।परमानन्द परेस पुराना।।

sagunahi agunahi nahiṁ kachu bhedā |gāvahiṁ muni purāna budha bedā ||

agun arūpa alakha aja joī |bhagata prema basa saguna so hoī ||

jo guna rahita saguna soi kaiseṁ |jalu hima upala bilaga nahiṁ jaiseṁ ||

jāsu nāma bhrama timira pataṅgā |tehi kimi kahia bimoha prasaṅgā ||

rāma saccidānanda dinesā |nahiṁ tahaṁ moha nisā lavalesā ||

sahaja prakāsarūpa bhagavānā |nahiṁ tahaṁ puni bigyāna bihānā ||

haraṣa biṣāda gyāna agyānā |jīva dharma ahamiti abhimānā ||

rāma brahma byāpaka jaga jānā |paramānanda pares purānā ||

सगुणे निर्गुणे च किञ्चिदपि भेदो नास्ति; एवं मुनयः पुराणानि बुद्धाः वेदाश्च गायन्ति। यो निर्गुणो निराकारोऽलक्ष्योऽजश्च, सः भक्तानां प्रेम्णा वशीभूतः सगुणो भवति। यो गुणरहितः सः सगुणः कथं भवितुमर्हति? यथा जलं हिमोपलं च न भिद्यते तथैव। यस्य नाम भ्रमतिमिरस्य भानुः, तस्मै कथं विमोहप्रसङ्गः कथ्यते? रामः सच्चिदानन्दः दिनेशः; तत्र मोहरात्रेरल्पलेशोऽपि नास्ति। भगवान् सहजप्रकाशस्वरूपः; तत्र पुनर्विज्ञानस्यापि भानं नास्ति। हर्षः विषादः ज्ञानम् अज्ञानम् अहंकारः अभिमानश्चेति जीवस्य धर्मः। रामः सर्वव्यापकं ब्रह्म, यथा जगत् जानाति; परमानन्दः प्रभुः पुरातनश्च।

दोहा 116

पुरुष प्रसिद्ध प्रकास निधि प्रगट परावर नाथ।रघुकुलमनि मम स्वामि सोइ कहि सिवँ नायउ माथ।।⁠116।।

puruṣa prasiddha prakāsa nidhi pragaṭa parāvara nātha |raghukulamāni mama svāmi soi kahi sivaṁ nāyu mātha ||⁠116||

सः प्रसिद्धः परमपुरुषः, प्रकाशस्य निधिः, प्रकटः, परावरयोः नाथः। सः रघुकुलमणिः मम स्वामी च। एवम् उक्त्वा शिवः शिरः ननाम।

चौपाई 117.1-4

निज भ्रम नहिं समुझहिं अग्यानी।प्रभु पर मोह धरहिं जड़ प्रानी।।

जथा गगन घन पटल निहारी।झाँपेउ मानु कहहिं कुबिचारी।।

चितव जो लोचन अंगुलि लाएँ।प्रगट जुगल ससि तेहि के भाएँ।।

उमा राम बिषइक अस मोहा।नभ तम धूम धूरि जिमि सोहा।।

बिषय करन सुर जीव समेता।सकल एक तें एक सचेता।।

सब कर परम प्रकासक जोई।राम अनादि अवधपति सोई।।

जगत प्रकास्य प्रकासक रामू।मायाधीस ग्यान गुन धामू।।

जासु सत्यता तें जड माया।भास सत्य इव मोह सहाया।।

nija bhrama nahiṃ samujhahiṃ agyānī |prabhu para moha dharahiṃ jaṛa prānī ||

jathā gagana ghana paṭala nihārī |jhā̃peu mānu kahahiṃ kubicārī ||

citava jo locana aṅguli lāeṃ |pragaṭa jugala sasi tehi ke bhāeṃ ||

umā rāma biṣaika asa mohā |nabha tama dhūma dhūri jimi sohā ||

biṣaya karana sura jīva sametā |sakala eka teṃ eka sacetā ||

saba kara parama prakāsaka joī |rāma anādi avadhapati soī ||

jagata prakāsya prakāsaka rāmū |māyādhīsa gyāna guna dhāmū ||

jāsu satyatā teṃ jaṛa māyā |bhāsa satya iva moha sahāyā ||

अज्ञाः स्वभ्रमं न जानन्ति, जडप्राणिनः प्रभौ मोहं आरोपयन्ति। यथा गगने मेघपटलानि दृष्ट्वा कुबुद्धयः पुरुषाः सूर्यम् आच्छादितम् इति वदन्ति। यथा च नेत्रे अङ्गुलिं संस्थाप्य पश्यन् द्वौ चन्द्रौ प्रकटौ भवतः, तथा तस्मै प्रतीयते। हे उमे, रामे विषयिकः एवं मोहः सम्पन्नः, यथा नभसि तमः धूमः धूलिः च भासते। विषयाः इन्द्रियाः अधिष्ठातारः देवताः जीवः च सहिताः सर्वे एकस्मात् एकः प्रत्यधिकं सचेतनः। सर्वेषां परं प्रकाशकं यः सः एव अनादिः अयोध्यापतिः रामः। जगत् प्रकाश्यम्, रामः प्रकाशकः, मायाधीशः, ज्ञानगुणधाम च। यस्य सत्यतया जडमाया मोहसहायतया सत्यम् इव भासते।

दोहा 117

रजत सीप महुँ मास जिमि जथा भानु कर बारि।जदपि मृषा तिहुँ काल सोइ भ्रम न सकइ कोउ टारि।।⁠117।।

rajata sīpa mahũ māsa jimi jathā bhānu kara bāri |jadapi mṛṣā tihũ kāla soi bhrama na sakai kou ṭāri ||⁠117||

यथा शुक्तौ रजतं प्रतिभाति, यथा च सूर्यकिरणेषु जलम्, तथा जगत्सत्यतया प्रतिभाति; यद्यपि त्रिषु कालेषु तदसत्यम्, तथापि न कश्चिदपि तं भ्रमं दूरीकर्तुं शक्नोति।

चौपाई 118.1-4

एहि बिधि जग हरि आश्रित रहई।जदपि असत्य देत दुख अहई।।

जौं सपनें सिर काटै कोई।बिनु जागें न दूरि दुख होई।।

जासु कृपाँ अस भ्रम मिटि जाई।गिरिजा सोइ कृपाल रघुराई।।

आदि अंत कोउ जासु न पावा।मति अनुमानि निगम अस गावा।।

बिनु पद चलइ सुनइ बिनु काना।कर बिनु करम करइ बिधि नाना।।

आनन रहित सकल रस भोगी।बिनु बानी बकता बड़ जोगी।।

तनु बिनु परस नयन बिनु देखा।ग्रहइ घ्रान बिनु बास असेषा।।

असि सब भाँति अलौकिक करनी।महिमा जासु जाइ नहिं बरनी।।

ehi bidhi jag hari āśrita rahaī |jadapi asatya deta dukha ahaī ||

jauṁ sapanẽ sir kāṭai koī |binu jāgẽ na dūri dukha hoī ||

jāsu kṛpā̃ asa bhrama miṭi jāī |girijā soi kṛpāla raghurāī ||

ādi anta kou jāsu na pāvā |mati anumāni nigama asa gāvā ||

binu pada calai sunai binu kānā |kara binu karama karai bidhi nānā ||

ānana rahita sakala rasa bhogī |binu bānī bakatā baṛa jogī ||

tanu binu parasa nayana binu dekhā |grahai ghrāna binu bāsa aśeṣā ||

asi saba bhā̃ti alaukika karanī |mahimā jāsu jāi nahiṁ baranī ||

एवं जगत् हरिम् आश्रित्य तिष्ठति, यद्यपि असत्यम् अपि दुःखं ददाति। यदि स्वप्ने कश्चित् शिरः छिनत्ति, तर्हि जागरितं विना दुःखं दूरं न भवति। यस्य कृपया एवं भ्रमः नश्यति, हे गिरिजे, सः एव कृपालुः रघुराजः। यस्य आदिः अन्तः च केनापि न प्राप्तः, मत्या अनुमान्य वेदाः एवं गायन्ति। पादैः विना चलति, कर्णैः विना शृणोति, हस्तैः विना बहुविधानि कर्माणि करोति। मुखेन विना सर्वान् रसान् भुङ्क्ते, वाचा विना महान् वक्ता महान् योगी च। शरीरेण विना स्पृशति, नेत्रैः विना पश्यति, नासिकया विना सर्वान् गन्धान् गृह्णाति। एवं सर्वप्रकारेण तस्य कर्माणि अलौकिकानि, तस्य महिमा वर्णयितुं न शक्यते।

दोहा 118

जेहि इमि गावहि बेद बुध जाहि धरहिं मुनि ध्यान।सोइ दसरथ सुत भगत हित कोसलपति भगवान।।⁠118।।

jehi imi gāvahi beda budha jāhi dharahĩ muni dhyāna |soi dasaratha suta bhagata hita kosalapati bhagavāna ||⁠118||

यं वेदाः विद्वांसः एवं गायन्ति, यं च मुनयः ध्यानं धारयन्ति, स एव भगवान् भक्तानां हिताय दशरथस्य पुत्रः कोसलाधिपतिः च अभवत्।

चौपाई 119.1-4

कासीं मरत जंतु अवलोकी।जासु नाम बल करउँ बिसोकी।।

सोइ प्रभु मोर चराचर स्वामी।रघुबर सब उर अंतरजामी।।

बिबसहुँ जासु नाम नर कहहीं।जनम अनेक रचित अघ दहहीं।।

सादर सुमिरन जे नर करहीं।भव बारिधि गोपद इव तरहीं।।

राम सो परमातमा भवानी।तहँ भ्रम अति अबिहित तव बानी।।

अस संसय आनत उर माहीं।ग्यान बिराग सकल गुन जाहीं।।

सुनि सिव के भ्रम भंजन बचना।मिटि गै सब कुतरक कै रचना।।

भइ रघुपति पद प्रीति प्रतीती।दारुन असंभावना बीती।।

kāsīṁ marata jantu avalokī |jāsu nāma bala karauṁ bisokī ||

soi prabhu mora carācara svāmī |raghubara saba ura antarajāmī ||

bibasahuṁ jāsu nāma nara kahaḥīṁ |janama aneka racita agha dahahīṁ ||

sādara sumirana je nara karahīṁ |bhava bāridhi gopada iva tarahīṁ ||

rāma so paramātamā bhavānī |tahaṁ bhrama ati abihita tava bānī ||

asa saṁsaya ānata ura māhīṁ |gyāna birāga sakala guna jāhīṁ ||

suni siva ke bhrama-bhañjana bacanā |miṭi gai saba kutaraka kai racanā ||

bhai raghupati pada prīti pratītī |dāruna asaṁbhāvanā bītī ||

काश्यां म्रियमाणं जन्तुमवलोक्य यस्य नाम्नः प्रभावेण तं शोकरहितं करोमि। स प्रभुर्मम चराचरस्वामी रघुवरः सर्वेषु हृदयेष्वन्तर्यामी। यस्य नाम नरा विवसा वदन्ति ते बहुजन्मकृतमघं दहन्ति। ये नराः सादरं स्मरणं कुर्वन्ति ते गोपदमिव भवसागरं तरन्ति। हे भवानि रामः स परमात्मा तत्र तव भ्रमवचनमत्यविहितमासीत्। एवं संशयं हृदये आनयन् ज्ञानं वैराग्यं सकलगुणान् नशयति। शिवस्य भ्रमभञ्जनवचनानि श्रुत्वा सर्वा कुतर्करचना विनष्टा। रघुपतेः पदयोः प्रीतिः प्रतीतिश्च अभवत् दारुणी असम्भावना च अतीता।

दोहा 119

पुनि पुनि प्रभु पद कमल गहि जोरि पंकरुह पानि।बोली गिरिजा बचन बर मनहुँ प्रेम रस सानि।।⁠119।।

puni puni prabhu pada kamala gahi jori paṅkaruha pāni |bolī girijā bacana bara manahũ prema rasa sāni ||⁠119||

पुनः पुनः प्रभोः चरणपद्मे गृहीत्वा पङ्कजहस्तौ संयोज्य गिरिजा वरवाक्यानि अवोचत्, प्रेमरसावगाहितवत्।

Inside Prakarana 12

Bhakti highlights

1) विनय-प्रधान जिज्ञासा: उमा ‘दासी मन-क्रम-वचन’ समर्पित कर प्रश्न करती हैं—भक्ति में प्रश्न भी पूजा बन जाता है। 2) अधिकार का शुद्ध अर्थ: तत्त्व-चर्चा का अधिकारी वही है जो अहं त्यागकर गुरु-शरण में आता है; अनधिकार का कारण देह-गर्व/विवाद-वृत्ति है। 3) निर्गुण–सगुण अभेद: एक ही राम निराकार भी हैं और भक्त-प्रेम-वश साकार भी—विवाद नहीं, समन्वय। 4) कथा का प्रयोजन: इतिहास-रस से आगे ‘मोह-भ्रम-निवारण’; सुनना/पूछना साधना है। 5) नाम-आश्रय की प्रतिष्ठा: नाम मन के विक्षेप को काटकर श्रद्धा को स्थिर करता है; यही कथा-प्रवर्तन का वास्तविक प्रवेश-द्वार है।

Compositional abstract

इस अंश में उमा की ‘आरति’ (आध्यात्मिक व्याकुलता) प्रश्न-रूप लेकर उठती है—रामावतार, विवाह, वनचरित, रावण-वध, राज्य-लीला, और अंत में परमधाम-गमन तक का समग्र निवेदन। शिव का उत्तर कथा-प्रवर्तन से पहले सिद्धान्त-स्थापन करता है: निर्गुण–सगुण में भेद नहीं; वही अलख अज ‘भगत-प्रेम-वश’ सगुण होता है। रसा-योजना शान्त और अद्भुत के साथ करुण-आकांक्षा का संगम है—उमा की नम्र दासी-भावना, शिव का हर्ष-पुलक, और ‘भ्रम-तम-रवि’ जैसी उपमा-श्रृंखला। यह खण्ड मनस-रचना में ‘प्रवेश-द्वार’ है: पहले अधिकार (आर्त-भक्त), फिर प्रश्न-विनय, फिर तर्क-खण्डन (पाखण्ड/मोह-ग्रस्त वाणी), और अंततः नाम-आश्रय की प्रतिष्ठा। इस तरह बालकाण्ड यहाँ कथा का आरम्भ नहीं, साधक के भीतर विवेक का आरम्भ बनता है—कथा ‘तारी’ है, संशय ‘बिहग’ है, और नाम उसका पंख काटने वाली कुठारी।

The emotional arc

आरम्भ ‘शान्त’ रस से होता है—उमा का विनय-निवेदन और अधिकार-स्वीकार (दासी-भाव) मन को स्थिर करता है। तत्पश्चात ‘करुण-आकांक्षा’ उभरती है: भीतर की आरति प्रश्न बनकर फूटती है—रामावतार से परमधाम-गमन तक समग्र जिज्ञासा, जैसे प्यासा जल का नाम ले। शिव के हर्ष-पुलक से ‘अद्भुत’ रस का संचार होता है—गुरु को शिष्य की तड़प प्रिय लगती है। फिर ‘विवेक-प्रकाश’ का चरण आता है: निर्गुण–सगुण विवाद का शमन, मोह/पाखण्ड-वाणी का खण्डन—यह शान्त रस को और गाढ़ा करता है। अंत में ‘श्रद्धा-स्थापन’ और ‘नाम-आश्रय’ की प्रतिष्ठा से भाव ‘प्रसाद’ में टिकता है: संशय का तम हटता है, कथा-प्रवर्तन का द्वार खुलता है।

The dialogue

  • महादेव (शिव)गिरिजा (पार्वती/उमा) · कैलास-घाट (शिव–पार्वती संवाद): तत्त्व-निर्णय और राम-तत्त्व का प्रकाश; संशय-भंजन हेतु ‘गुरु-स्वर’ का घाट।

Frequently Asked Questions

परम्परानुसार यह खण्ड ‘संशय-नाश’ और ‘नाम-निष्ठा’ का फल देता है: निर्गुण–सगुण विवाद, मोह-तम, और कुतर्क-रचना का क्षय; राम-नाम में दृढ़ प्रीति और ‘भव-बारिधि गोपद’ की अनुभूति। विशेषतः दोहा 113–118 की कथा-महिमा व नाम-महिमा श्रवण से सत्संग-रुचि और वैराग्य पुष्ट होता है।

सामान्य सत्संग-परम्परा में ‘श्रीराम जय राम जय जय राम’ (नाम-सम्पुट) या ‘सियाराम’ का जप-सम्पुट जोड़ा जाता है; तत्त्व-निर्णय वाले पदों पर ‘राम सच्चिदानंद’/‘रघुपति कीन्हीं कृपा’ भाव से नाम-स्मरण को मुख्य माना जाता है।

Ask anything about Prakarana 12 of the Ramcharitmanas

Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.

Not sure where to start?

A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.

Read Ramcharitmanas in the Vedapath app

Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Awadhi recitation where available, and more.

Download on the App StoreGet it on Google Play

Continue reading in the Vedapath app

Open in App
Download on the App StoreGet it on Google Play