Prakarana 11

Verse 214 (चौपाई)

जसि बिबाह कै बिधि श्रुति गाई। महामुनिन्ह सो सब करवाई।। गहि गिरीस कुस कन्या पानी। भवहि समरपीं जानि भवानी।। पानिग्रहन जब कीन्ह महेसा। हिंयँ हरषे तब सकल सुरेसा।। बेद मंत्र मुनिबर उच्चरहीं। जय जय जय संकर सुर करहीं।। बाजहिं बाजन बिबिध बिधाना। सुमनबृष्टि नभ भै बिधि नाना।। हर गिरिजा कर भयउ बिबाहू। सकल भुवन भरि रहा उछाहू।। दासीं दास तुरग रथ नागा। धेनु बसन मनि बस्तु बिभागा।। अन्न कनकभाजन भरि जाना। दाइज दीन्ह न जाइ बखाना।।

jasi bibāha kai bidhi śruti gāī | mahāmuninh so saba karavāī || gahi girīsa kusa kanyā pānī | bhavahi samarapīṁ jāni bhavānī || pāni-grahana jaba kīnha mahesā | hiyã harṣe taba sakala sureśā || beda maṁtra munibara uccarahīṁ | jaya jaya jaya śaṅkara sura karahīṁ || bājahim bājana bibidha bidhānā | sumana-bṛṣṭi nabha bhai bidhi nānā || hara girijā kara bhayau bibāhū | sakala bhuvana bhari rahā ucchāhū || dāsīṁ dāsa turaga ratha nāgā | dhenu basana mani bastu bibhāgā || anna kanaka-bhājana bhari jānā | dāija dīnha na jāi bakhānā ||

శ్రుతులు వివాహ విధానాన్ని ఎలా గానం చేశాయో, మహామునులు అలాగే ప్రతి విధిని నిర్వర్తింపజేశారు. కుశగ్రాసం చేతిలో ధరించి, గిరీశుడు భవానీ హృదయం తెలుసుకొని, ఆమెను భవునికి సమర్పించాడు. మహేశుడు పాణిగ్రహణ విధి పూర్తి చేయగా, దేవతలందరూ హృదయంలో ఆనందించారు. మునిశ్రేష్ఠులు వేద మంత్రాలు ఉచ్ఛరించగా, దేవతలు శంకరునికి జయజయాలు పలికారు. వివిధ వాద్యాలు మ్రోగాయి, ఆకాశం నుండి పుష్పవృష్టి కురిసింది. హరుడు గిరిజల వివాహం జరిగింది, సమస్త లోకం ఉత్సాహంతో నిండిపోయింది. దాసీలు, దాసులు, గుఱ్ఱెలు, రథాలు, ఏనుగులు, ఆవులు, వస్త్రాలు, రత్నాలు, ధాన్యం, స్వర్ణ పాత్రలు నిండా ఇచ్చిన వరకట్నం వర్ణించలేనిది.

Verse 215 (छंद)

दाइज दियो बहु भाँति पुनि कर जोरि हिमभूधर कह्यो। का देउँ पूरनकाम संकर चरन पंकज गहि रह्यो।। सिवँ कृपासागर ससुर कर संतोषु सब भाँतिहिं कियो। पुनि गहे पद पाथोज मयनाँ प्रेम परिपूरन हियो।।

dāija diyo bahu bhā̃ti puni kara jori himabhūdhara kahyo | kā deū̃ pūranakāma saṅkara carana paṅkaja gahi rahyo || śivaṁ kṛpāsāgara sasura kara santoṣu saba bhā̃tihiṁ kiyo | puni gahe pada pāthoja mayanā̃ prema paripūrana hiyo ||

అనేక విధాలుగా వరకట్నం ఇచ్చిన తరువాత, హిమాలయుడు అంజలి బద్ధుడై ఇలా అన్నాడు: నేను ఏమి ఇవ్వగలను? శంకరుడే సర్వకామపూరకుడు, నేను ఆయన పద్మాలను అంటిపెట్టుకుంటాను. కరుణా సాగరుడైన శివుడు తన మామగారిని అన్ని విధాలుగా సంతృప్తి పరిచాడు. తిరిగి హిమాలయుడు ఆ పద్మాలను అందుకున్నాడు, అతని హృదయం ప్రేమతో నిండిపోయింది.

Verse 216 (दोहा/सोरठा)

नाथ उमा मन प्रान सम गृहकिंकरी करेहु। छमेहु सकल अपराध अब होइ प्रसन्न बरु देहु।।101।।

nātha! umā mana prāna sama gṛha-kiṅkarī karehu | chamehu sakala aparādha aba hoi prasanna baru dehu ||101||

ప్రభూ! మనస్సు, ప్రాణములవలె నీకు అత్యంత ప్రియమైన ఉమాదేవిని నీ గృహమున దాసీగా చేయుము. నా అపరాధములన్నిటిని క్షమించుము; ఇక కరుణ చూపి, నాకు వరమును ప్రసాదించుము.

Verse 217 (चौपाई)

बहु बिधि संभु सास समुझाई। गवनी भवन चरन सिरु नाई।। जननीं उमा बोलि तब लीन्ही। लै उछंग सुंदर सिख दीन्ही।। करेहु सदा संकर पद पूजा। नारिधरमु पति देउ न दूजा।। बचन कहत भरे लोचन बारी। बहुरि लाइ उर लीन्हि कुमारी।। कत बिधि सृजीं नारि जग माहीं। पराधीन सपनेहुँ सुखु नाहीं।। भै अति प्रेम बिकल महतारी। धीरजु कीन्ह कुसमय बिचारी।। पुनि पुनि मिलति परति गहि चरना। परम प्रेम कछु जाइ न बरना।। सब नारिन्ह मिलि भेटि भवानी। जाइ जननि उर पुनि लपटानी।।

bahu bidhi sambhu sās samujhāī | gavanī bhavana carana siru nāī || jananīṁ umā boli taba līnhī | lai uchaṅga sundara sikha dīnhī || karehu sadā saṅkara pada pūjā | nāri dharamu pati deu na dūjā || bacana kahata bhare locana bārī | bahuri lāi ura līnhi kumārī || kata bidhi sṛjīṁ nāri jaga māhīṁ | parādhīna sapanehuṁ sukhu nāhīṁ || bhai ati prema bikala mahatārī | dhīraju kīnha kusamaya bicārī || puni puni milati parati gahi caranā | parama prema kachu jāi na baranā || saba nārinha mili bheṭi bhavānī | jāi janani ura puni lapaṭānī ||

శంభుని అత్తగారు అనేక విధాలుగా ఉపదేశించి, అతని పాదాలకు తల వంచి ఇంటికి వెళ్ళింది. ఉమను పిలిచి, తల్లి ఆమెను ఒడిలో కూర్చోబెట్టి, సుందరమైన ఉపదేశం ఇచ్చింది: నీవు ఎల్లప్పుడూ శంకరుని పాదాలను పూజించు, స్త్రీ ధర్మం అనేది భర్త తప్ప మరో దైవం లేదు. ఆమె మాట్లాడుతుండగా కళ్ళలో నీరు నిండింది, తిరిగి ఆ కన్యను గుండెకు హత్తుకుంది. ఈ ప్రపంచంలో స్త్రీని ఎలా సృష్టించారు? పరాధీనతలో ఉన్నదానికి కలలో కూడా సుఖం లేదు. తల్లి ప్రేమతో కలత చెందింది, అయినా ధైర్యం వహించింది. పదేపదే కలుసుకుని, పాదాలు పట్టుకుంది, ఆ పరమ ప్రేమ వర్ణించలేనిది. అన్ని స్త్రీలు భవానీని కలవడానికి వెళ్ళారు, ఆమె తిరిగి తల్లి హృదయానికి అంటుకుంది.

Verse 218 (छंद)

जननिहि बहुरि मिलि चली उचित असीस सब काहूँ दईं। फिरि फिरि बिलोकति मातु तन तब सखीं लै सिव पहिं गई।। जाचक सकल संतोषि संकरु उमा सहित भवन चले। सब अमर हरषे सुमन बरषि निसान नभ बाजे भले।।

jananihi bahuri mili calī ucita asīsa saba kāhū̃ daī̃ | phiri-phiri bilokati mātu tana taba sakhī̃ lai siva paĩ gaī || jācaka sakala santoṣi saṅkaru umā sahita bhavana cale | saba amara haraṣe sumana baraṣi nisāna nabha bāje bhale ||

తల్లిని మరలా కలుసుకుని, అందరికీ తగిన ఆశీర్వాదాలు ఇచ్చి బయలుదేరింది. పదేపదే తల్లి రూపాన్ని చూస్తూ, సఖులతో శివుని వద్దకు వెళ్ళింది. శంకరుడు ప్రతి యాచకుని సంతృప్తి పరచి, ఉమతో సహా తన భవనానికి వెళ్ళాడు. అన్ని దేవతలు ఆనందించారు, పుష్పాలు కురిపించారు, ఆకాశంలో నిశానాలు మ్రోగాయి.

Verse 219 (दोहा/सोरठा)

चले संग हिमवंतु तब पहुँचावन अति हेतु। बिबिध भाँति परितोषु करि बिदा कीन्ह बृषकेतु।।102।।

cale saṅga himavantu taba pahũcāvana ati hetu | bibidha bhā̃ti paritoṣu kari bidā kīnha bṛṣaketu ||102||

అనంతరం హిమవానుడు వారిని సాగనంపుటకు, దర్శనాభిలాషతో మహా ఉత్సాహముతో వెంట నడిచెను. వృషకేతువు అనేక విధములుగా అతనిని సత్కరించి సంపూర్ణంగా సంతృప్తిపరచి, అతనికి వెళ్లుటకు అనుమతి ప్రసాదించెను.

Verse 220 (चौपाई)

तुरत भवन आए गिरिराई। सकल सैल सर लिए बोलाई।। आदर दान बिनय बहुमाना। सब कर बिदा कीन्ह हिमवाना।। जबहिं संभु कैलासहिं आए। सुर सब निज निज लोक सिधाए।। जगत मातु पितु संभु भवानी। तेही सिंगारु न कहउँ बखानी।। करहिं बिबिध बिधि भोग बिलासा। गनन्ह समेत बसहिं कैलासा।। हर गिरिजा बिहार नित नयऊ। एहि बिधि बिपुल काल चलि गयऊ।। तब जनमेउ षटबदन कुमारा। तारकु असुर समर जेहिं मारा।। आगम निगम प्रसिद्ध पुराना। षन्मुख जन्मु सकल जग जाना।।

turata bhavana āe girirāī | sakala saila sara liē bolāī || ādara dāna binaya bahu-mānā | saba kara bidā kīnha himavānā || jabahiṁ sambhu kailāsahiṁ āe | sura saba nija nija loka sidhāe || jagata mātu pitu sambhu bhavānī | tēhī siṅgāru na kahuṁ bakhānī || karahiṁ bibidha bidhi bhoga bilāsā | ganaṅha samēta basahiṁ kailāsā || hara girijā bihāra nita nayū | ēhi bidhi bipula kāla cali gayū || taba janameu ṣaṭ-badana kumārā | tāraku asura samara jēhiṁ mārā || āgama nigama prasiddha purānā | ṣan-mukha janmu sakala jaga jānā ||

తక్షణమే గిరిరాజు తన భవనానికి వచ్చాడు, అన్ని పర్వత ప్రభువులను పిలిపించాడు. గౌరవం, దానం, వినయం, మర్యాదలతో హిమవంతుడు అందరికీ వీడ్కోలు పలికాడు. శంభుడు కైలాసానికి వచ్చినప్పుడు, దేవతలందరూ తమ తమ లోకాలకు వెళ్ళారు. శివుడు భవానీ ఈ ప్రపంచానికి తల్లిదండ్రులు, వారి అలంకరణ వర్ణించను. అనేక విధాలుగా భోగ విలాసాలు అనుభవిస్తూ, గణాలతో కైలాసంలో నివసించారు. హరుడు గిరిజ విహారాలు రోజూ నూతనంగా ఉండేవి, ఇలా చాలా కాలం గడిచిపోయింది. అప్పుడు షట్ముఖుడైన కుమారుడు జన్మించాడు, అతను తారకాసురుడిని యుద్ధంలో వధించాడు. ఆగమాలు, నిగమాలు, పురాణాలు ప్రసిద్ధి చెందినవి, షణ్ముఖ జన్మ సమస్త ప్రపంచం తెలుసుకుంది.

Verse 221 (छंद)

जगु जान षन्मुख जन्मु कर्मु प्रतापु पुरुषारथु महा। तेहि हेतु मैं बृषकेतु सुत कर चरित संछेपहिं कहा।। यह उमा संगु बिबाहु जे नर नारि कहहिं जे गावहीं। कल्यान काज बिबाह मंगल सर्बदा सुखु पावहीं।।

jagu jāna ṣaṇmukha janmu karmu pratāpu puruṣārathu mahā. tēhi hētu maiṁ bṛṣakētu suta kara carita saṁchēpahiṁ kahā.. yaha umā saṅgu bibāhu jē nara nāri kahahiṁ jē gāvahīṁ. kalyāna kāja bibāha maṅgala sarbadā sukhu pāvahīṁ..

ప్రపంచం షణ్ముఖుని గొప్ప జన్మ, కర్మలు, ప్రతాపం, పురుషార్థాలు తెలుసుకోనివ్వండి. ఈ కారణం కోసం నేను వృషభకేతువు కుమారుని చరిత్రను సంక్షిప్తంగా చెప్పాను. ఈ ఉమా సహిత వివాహాన్ని ఎవరు పురుషులు స్త్రీలు చదువుతారో గానం చేస్తారో, వారు ప్రతి శుభ కార్యానికి వివాహ మంగళ సుఖాన్ని పొందుతారు.

Verse 222 (दोहा/सोरठा)

चरित सिंधु गिरिजा रमन बेद न पावहिं पारु। बरनै तुलसीदासु किमि अति मतिमंद गवाँरु।।103।।

carita sindhu girijā ramana beda na pāvahiṃ pāru | baranai tulasīdāsu kimi ati mati-manda gavā̃ru ||103||

ప్రభువు లీలలు సముద్రమువంటివి; వేదములకైన దాని పరతీరము దొరకదు. అట్లుండగా బుద్ధి మాంద్యముగల, గ్రామ్యుడైన తులసీదాసుడు దానిని వర్ణించగలనని ఎలా ఆశించగలడు?

Verse 223 (चौपाई)

संभु चरित सुनि सरस सुहावा। भरद्वाज मुनि अति सुख पावा।। बहु लालसा कथा पर बाढ़ी। नयनन्हि नीरु रोमावलि ठाढ़ी।। प्रेम बिबस मुख आव न बानी। दसा देखि हरषे मुनि ग्यानी।। अहो धन्य तव जन्मु मुनीसा। तुम्हहि प्रान सम प्रिय गौरीसा।। सिव पद कमल जिन्हहि रति नाहीं। रामहि ते सपनेहुँ न सोहाहीं।। बिनु छल बिस्वनाथ पद नेहू। राम भगत कर लच्छन एहू।। सिव सम को रघुपति ब्रतधारी। बिनु अघ तजी सती असि नारी।। पनु करि रघुपति भगति देखाई। को सिव सम रामहि प्रिय भाई।।

śambhu carita suni sarasa suhāvā | bharadvāja muni ati sukha pāvā || bahu lālasā kathā para bāṛhī | nayananhi nīru romāvali ṭhāṛhī || prema bibasa mukha āva na bānī | dasā dekhi haraṣe muni gyānī || aho dhanya tava janmu munīsā | tumhahi prāna-sama priya gaurīsā || śiva pada-kamala jinhahi rati nāhīṃ | rāmahi te sapanehuṃ na sohāhīṃ || binu chala bisvanātha pada nehū | rāma bhagata kara lacchana ehū || śiva-sama ko raghupati brata-dhārī | binu agha tajī satī asi nārī || panu kari raghupati bhagati dekhāī | ko śiva-sama rāmahi priya bhāī ||

శంభుని మధురమైన చరిత్ర విని, భరద్వాజ ముని అపారమైన సుఖం పొందాడు. కథపై అతని కోరిక మరింత పెరిగింది, కళ్ళలో నీరు, రోమాంచనం కలిగింది. ప్రేమతో అధిగమించబడి, మాటలు రాలేదు, అతని స్థితి చూసి జ్ఞాని ఆనందించాడు. ధన్యుడు నీ జన్మ ఓ మునీశ్వరా, నీకు గౌరీశుడు ప్రాణాల వంటి ప్రియుడు. శివుని పద్మాలపై ప్రేమ లేనివారికి, రాముడు కలలో కూడా సోయగంగా కనిపించడు. విశ్వనాథుని పాదాలపై మోసం లేని ప్రేమ, ఇదే రామ భక్తుని లక్షణం. రఘుపతి వంటి వ్రతధారి ఎవరు? పాపం లేకుండా సతీదేవి వంటి పతివ్రత ఎవరు? రఘుపతి భక్తి చూపిన తరువాత, శివుడు రామునికి ప్రియమైన సోదరుడి వంటివాడు ఎవరు?

Verse 224 (दोहा/सोरठा)

प्रथमहिं मै कहि सिव चरित बूझा मरमु तुम्हार। सुचि सेवक तुम्ह राम के रहित समस्त बिकार।।104।।

prathamahĩ mai kahi siva carita būjhā maramu tumhārā | suci sevaka tumha rāma ke rahita samasta bikārā ||104||

ఆదిలో నేను శివుని లీలలను పలికినపుడు, నీ హృదయాంతర రహస్యమును గ్రహించితిని: నీవు రాముని నిర్మల దాసుడవు, పాపమలినములన్నిటి నుండీ సంపూర్ణంగా విముక్తుడవు.

Verse 225 (चौपाई)

मैं जाना तुम्हार गुन सीला। कहउँ सुनहु अब रघुपति लीला।। सुनु मुनि आजु समागम तोरें। कहि न जाइ जस सुखु मन मोरें।। राम चरित अति अमित मुनिसा। कहि न सकहिं सत कोटि अहीसा।। तदपि जथाश्रुत कहउँ बखानी। सुमिरि गिरापति प्रभु धनुपानी।। सारद दारुनारि सम स्वामी। रामु सूत्रधर अंतरजामी।। जेहि पर कृपा करहिं जनु जानी। कबि उर अजिर नचावहिं बानी।। प्रनवउँ सोइ कृपाल रघुनाथा। बरनउँ बिसद तासु गुन गाथा।। परम रम्य गिरिबरु कैलासू। सदा जहाँ सिव उमा निवासू।।

maiṁ jānā tumhār guna sīlā | kahuṁ sunahu aba raghupati līlā || sunu muni āju samāgama toreṁ | kahi na jāi jasa sukhu mana moreṁ || rāma carita ati amita munisā | kahi na sakahiṁ sata koṭi ahīsā || tadapi jathā-śruta kahuṁ bakhānī | sumiri girāpati prabhu dhanupānī || sārada dāru-nāri sama svāmī | rāmu sūtradhara antarajāmī || jehi para kṛpā karahiṁ janu jānī | kabi ura ajira nacāvahiṁ bānī || pranavuṁ soi kṛpāla raghunāthā | baranauṁ bisada tāsu guna gāthā || parama ramya giribaru kailāsū | sadā jahāṁ siva umā nivāsū ||

నేను నీ గుణాలు స్వభావం తెలుసుకున్నాను, ఇప్పుడు రఘుపతి లీలలు విను. ఓ మునీంద్రా, నీ సమాగమం వలన నా మనసులో ఎంత సుఖం కలిగిందో చెప్పలేను. రామ చరిత్ర అనంతమైనది, వంద కోట్ల నాలుకలు గల శేషుడు కూడా చెప్పలేడు. అయినా నేను విన్నట్లుగా చెబుతాను, గిరాపతిని ధనుర్ధారిని స్మరిస్తూ. సారద అనేక కష్టమైన స్త్రీ వంటిది, కానీ రాముడే ఆమె స్వామి, అంతర్యామి. ఎవరిపై కృప చూపుతాడో, ఆ కవి హృదయ ప్రాంగణంలో వాణిని నాట్యం చేయిస్తాడు. ఆ కరుణామూర్తి రఘునాథుని వందిస్తాను, ఆయన గుణగాథను స్పష్టంగా వర్ణిస్తాను. అత్యంత సుందరమైన పర్వతం కైలాసం, అక్కడ శివుడు ఉమ ఎల్లప్పుడూ నివసిస్తారు.

Verse 226 (दोहा/सोरठा)

सिद्ध तपोधन जोगिजन सूर किंनर मुनिबृंद। बसहिं तहाँ सुकृती सकल सेवहिं सिब सुखकंद।।105।।

siddha tapodhana jogijana sūra kiṁnara munibṛnda | basahiṁ tahāṁ sukṛtī sakala sevahiṁ siba sukhakanda ||105||

అక్కడ సిద్ధులు, తపోధనులైన తపస్వులు, యోగుల సమూహములు, దేవతలు, కిన్నరులు, మునిగణములు నివసించుచున్నారు. నిజమైన పుణ్యవంతులందరు ఆనందస్రోతస్వైన శివుని సేవించుచు అక్కడే వసించుచున్నారు.

Verse 227 (चौपाई)

हरि हर बिमुख धर्म रति नाहीं। ते नर तहँ सपनेहुँ नहिं जाहीं।। तेहि गिरि पर बट बिटप बिसाला। नित नूतन सुंदर सब काला।। त्रिबिध समीर सुसीतलि छाया। सिव बिश्राम बिटप श्रुति गाया।। एक बार तेहि तर प्रभु गयऊ। तरु बिलोकि उर अति सुखु भयऊ।। निज कर डासि नागरिपु छाला। बैठै सहजहिं संभु कृपाला।। कुंद इंदु दर गौर सरीरा। भुज प्रलंब परिधन मुनिचीरा।। तरुन अरुन अंबुज सम चरना। नख दुति भगत हृदय तम हरना।। भुजग भूति भूषन त्रिपुरारी। आननु सरद चंद छबि हारी।।

hari-hara bimukha dharma rati nāhīṁ | te nara tahã sapanehũ nahĩ jāhīṁ || tēhi giri para baṭa biṭapa bisālā | nita nūtana sundara saba kālā || tribidha samīra susītali chāyā | siva bisrāma biṭapa śruti gāyā || ekabāra tēhi tara prabhu gayau | taru biloki ura ati sukhu bhayau || nija kara ḍāsi nāgari-pu chālā | baiṭhai sahajahĩ sambhu kṛpālā || kunda indu dara gaura sarīrā | bhuja pralaṁba paridhana municīrā || taruna aruna aṁbuja sama caranā | nakha duti bhagata hṛdaya tama haranā || bhujaga bhūti bhūṣana tripurārī | ānanu sarada canda chabi hārī ||

హరి హరులను విముఖతతో చూసేవారికి ధర్మంపై ప్రేమ లేదు, వారు ఆ పవిత్ర స్థలానికి కలలో కూడా వెళ్ళరు. ఆ పర్వతంపై ఒక విశాలమైన వటవృక్షం ఉంది, ఎల్లప్పుడూ నూతనంగా సుందరంగా ఉంటుంది. అక్కడ త్రివిధ సమీరాలు ప్రవహిస్తాయి, ఛాయ చల్లగా ఉంటుంది, వేదాలు దానిని శివుని విశ్రాంతి వృక్షంగా కీర్తిస్తాయి. ఒకసారి ప్రభువు ఆ చెట్టు వద్దకు వెళ్ళాడు, ఆ వృక్షాన్ని చూసి హృదయంలో అపారమైన సుఖం కలిగింది. తన చేతితో వ్యాఘ్రచర్మం పరిచి, కరుణాళుడైన శంభుడు సహజంగా కూర్చున్నాడు. కుందం, ఇందువంటి గౌరవర్ణం శరీరం, దీర్ఘమైన భుజాలు, ముని వస్త్రం ధరించాడు. తామర వంటి కోమల ఎరుపు పాదాలు, వాటి నఖాల కాంతి భక్తుల హృదయ తమస్సును తొలగిస్తుంది. సర్పాలు భస్మం ఆభరణాలు, త్రిపురారి, ఆయన ముఖం శరత్చంద్రుని సౌందర్యాన్ని మిన్నంటింది.

Verse 228 (दोहा/सोरठा)

जटा मुकुट सुरसरित सिर लोचन नलिन बिसाल। नीलकंठ लावन्यनिधि सोह बालबिधु भाल।।106।।

jaṭā mukuṭa surasarita sira locana nalina bisāla | nīlakaṇṭha lāvaṇyanidhi soha bālabidhu bhāla ||106||

ఆయన జటలు రాజమకుటమువలె ఎగసియున్నవి; దివ్యగంగా ఆయన శిరస్సుపై నిలిచియున్నది; ఆయన నేత్రములు పద్మములవలె విశాలములు. నీలకంఠుడు—సౌందర్యనిధి—లలాటమున యువచంద్రుని అలంకారముతో ప్రకాశించుచున్నాడు. (106)

Verse 229 (चौपाई)

बैठे सोह कामरिपु कैसें। धरें सरीरु सांतरसु जैसें।। पारबती भल अवसरु जानी। गई संभु पहिं मातु भवानी।। जानि प्रिया आदरु अति कीन्हा। बाम भाग आसनु हर दीन्हा।। बैठीं सिव समीप हरषाई। पूरुब जन्म कथा चित आई।। पति हियँ हेतु अधिक अनुमानी। बिहसि उमा बोलीं प्रिय बानी।। कथा जो सकल लोक हितकारी। सोइ पूछन चह सैलकुमारी।। बिस्वनाथ मम नाथ पुरारी। त्रिभुवन महिमा बिदित तुम्हारी।। चर अरु अचर नाग नर देवा। सकल करहिं पद पंकज सेवा।।

baiṭhe soh kāmaripu kaisẽ | dharẽ sarīru sāṁtarasu jaisẽ || pārabatī bhal avasaru jānī | gaī saṁbhu pahiṁ mātu bhavānī || jāni priyā ādaru ati kīnhā | bām bhāg āsanu har dīnhā || baiṭhīṁ siva samīpa haraṣāī | pūrub janma kathā cita āī || pati hiyaṁ hetu adhik anumānī | bihasi umā bolīṁ priya bānī || kathā jo sakal loka hitakārī | soi pūchan cah sailakumārī || bisvanātha mama nātha purārī | tribhuvan mahimā bidit tumhārī || cara aru acara nāga nara devā | sakal karahiṁ pad paṁkaja sevā ||

కామారి అక్కడ కూర్చున్నాడు, సుందరంగా కనిపించాడు, శాంతి రసంతో నిర్మించిన శరీరం వంటిది. పార్వతి శుభ సమయం తెలుసుకుని, తల్లి భవానీ శంభుని వద్దకు వెళ్ళింది. తన ప్రియురాలిని గుర్తించి, హరుడు గొప్ప గౌరవం చూపి, తన ఎడమ భాగంలో ఆసనం ఇచ్చాడు. శివుని సమీపంలో కూర్చుని ఆనందించింది, పూర్వ జన్మ కథ మనసుకు వచ్చింది. భర్త హృదయంలో ప్రేమ ఎక్కువగా ఊహించి, చిరునవ్వుతో ఉమ ప్రియమైన మాటలు పలికింది. సమస్త లోక హితకారిణి అయిన ఆ కథను శైలకుమారి అడగాలనుకుంది. విశ్వనాథా, నా స్వామి, త్రిపురారి, మూడు లోకాలలో నీ మహిమ ప్రసిద్ధి చెందింది. చరాచర జీవులు, సర్పాలు, మానవులు, దేవతలు అందరూ నీ పద్మాలను సేవిస్తారు.

Verse 230 (दोहा/सोरठा)

प्रभु समरथ सर्बग्य सिव सकल कला गुन धाम।। जोग ग्यान बैराग्य निधि प्रनत कलपतरु नाम।।107।।

prabhu samartha sarbagya siva sakala kalā guna dhāma || joga gyāna bairāgya nidhi pranata kalpa-taru nāma ||107||

ప్రభువు సర్వశక్తిమంతుడు, సర్వజ్ఞుడు, శుభస్వరూపుడు—సకల కళలకును సకల గుణములకును ఆశ్రయస్థానము. ఆయన నామము యోగ-జ్ఞాన-వైరాగ్యముల నిధి; శిరసు వంచి శరణాగతులైనవారికి అది కల్పవృక్షమువలె కోరికలను నెరవేర్చును.

Verse 231 (चौपाई)

जौं मो पर प्रसन्न सुखरासी। जानिअ सत्य मोहि निज दासी।। तौं प्रभु हरहु मोर अग्याना। कहि रघुनाथ कथा बिधि नाना।। जासु भवनु सुरतरु तर होई। सहि कि दरिद्र जनित दुखु सोई।। ससिभूषन अस हृदयँ बिचारी। हरहु नाथ मम मति भ्रम भारी।। प्रभु जे मुनि परमारथबादी। कहहिं राम कहुँ ब्रह्म अनादी।। सेस सारदा बेद पुराना। सकल करहिं रघुपति गुन गाना।। तुम्ह पुनि राम राम दिन राती। सादर जपहु अनँग आराती।। रामु सो अवध नृपति सुत सोई। की अज अगुन अलखगति कोई।।

jauṃ mo para prasanna sukharāsī | jāni-a satya mohi nija dāsī || tauṃ prabhu harahu mora agyānā | kahi raghunātha kathā bidhi nānā || jāsu bhavanu surataru tara hoī | sahi ki daridra-janita dukhu soī || sasibhūṣana asa hṛdayaṁ bicārī | harahu nātha mama mati-bhrama bhārī || prabhu je muni paramāratha-bādī | kahahiṃ rāma kahuँ brahma anādī || sesa sārada beda purānā | sakala karahiṃ raghupati guna gānā || tumha puni rāma rāma dina rātī | sādara japahu anaṅga ārātī || rāmu so avadha nṛpati-suta soī | kī aja aguna alakhagati koī ||

ఓ సుఖరాశీ, నాపై ప్రసన్నుడవైతే, నన్ను నీ దాసిగా నిజంగా తెలుసుకో. అప్పుడు ప్రభూ, నా అజ్ఞానాన్ని తొలగించు, రఘునాథుని కథను అనేక విధాలుగా చెప్పు. ఎవని ఇంటి వద్ద కల్పవృక్షము ఉంటుందో, అతడు దరిద్రం వలన కలిగే దుఃఖాన్ని ఎలా భరిస్తాడు? చంద్రశేఖరుడు హృదయంలో ఇలా ఆలోచించాడు: ఓ నాథా, నా బుద్ధిలోని భారీ మోహాన్ని తొలగించు. పరమార్థవాదులైన మునులు రాముడు అనాది బ్రహ్మమని చెబుతారు. శేషుడు, సరస్వతి, వేదాలు, పురాణాలు అన్నీ రఘుపతి గుణాలను గానం చేస్తాయి. నీవు కూడా రామ రామ అని రోజు రాత్రి భక్తితో జపిస్తున్నావు. రాముడు అయోధ్య రాజపుత్రుడా? లేక అజనుడు, నిర్గుణుడు, అలఖ్యుడైన ఎవరో?

Verse 232 (दोहा/सोरठा)

जौं नृप तनय त ब्रह्म किमि नारि बिरहँ मति भोरि। देख चरित महिमा सुनत भ्रमति बुद्धि अति मोरि।।108।।

jaũ nṛpa-tanaya ta brahma kimi nāri birahaṁ mati bhori | dekha carita mahimā sunata bhramati buddhi ati mori ||108||

ఆయన రాజకుమారుడే అయితే, మరి ఎలా బ్రహ్మమవుతాడు? వియోగవేదనలో స్త్రీహృదయం ఎలా వ్యాకులమవుతుంది? ఆయన లీలలను చూచి, కార్యమహిమను విని, నా బుద్ధి తలతిరుగుచు పూర్తిగా మోహితమై గందరగోళపడుచున్నది.

Verse 233 (चौपाई)

जौं अनीह ब्यापक बिभु कोऊ। कबहु बुझाइ नाथ मोहि सोऊ।। अग्य जानि रिस उर जनि धरहू। जेहि बिधि मोह मिटै सोइ करहू।। मै बन दीखि राम प्रभुताई। अति भय बिकल न तुम्हहि सुनाई।। तदपि मलिन मन बोधु न आवा। सो फलु भली भाँति हम पावा।। अजहूँ कछु संसउ मन मोरे। करहु कृपा बिनवउँ कर जोरें।। प्रभु तब मोहि बहु भाँति प्रबोधा। नाथ सो समुझि करहु जनि क्रोधा।। तब कर अस बिमोह अब नाहीं। रामकथा पर रुचि मन माहीं।। कहहु पुनीत राम गुन गाथा। भुजगराज भूषन सुरनाथा।।

jaũ anīha byāpaka bibhu koū. kabahũ bujhāi nātha mohi soū. agya jāni risa ura jani dharahū. jehi bidhi moha miṭai soi karahū. maĩ bana dīkhi rāma prabhutāī. ati bhaya bikala na tumhahi sunāī. tadapi malina mana bodhu na āvā. so phalu bhalī bhā̃ti hama pāvā. ajahū̃ kachu sãsau mana more. karahu kṛpā binavaũ kara jorẽ. prabhu taba mohi bahu bhā̃ti prabodhā. nātha so samujhi karahu jani krodhā. taba kara asa bimoha aba nāhī̃. rāmakathā para ruci mana māhī̃. kahahu punīta rāma guna gāthā. bhujagarāja bhūṣana suranāthā.

అనాసక్తుడు, సర్వవ్యాపి, సర్వశక్తిమంతుడైన ఏదైనా ప్రభువు ఉంటే, ఓ నాథా, ఆ సత్యాన్ని నాకు అర్థం చేయించు. నేను అజ్ఞానినని తెలుసుకొని, నీ హృదయంలో కోపం పెట్టుకోకు; నా మోహాన్ని తొలగించేది ఏదైనా చేయుము. అడవిలో శ్రీరాముని ప్రభుత్వాన్ని చూశాను; గొప్ప భయంతో ఆందోళనతో నీకు పూర్తిగా చెప్పలేదు. అయినా నా మనస్సు మలినమై మేల్కొనలేదు; అందువల్ల నేను తగిన ఫలితాన్ని పొందాను. ఇప్పటికీ నా మనస్సులో కొంచెం సందేహం ఉంది; కరుణ చూపుము, చేతులు జోడించి వేడుకుంటున్నాను. అప్పుడు ప్రభువు నన్ను అనేక విధాలుగా బోధించాడు; ఓ నాథా, దీనిని అర్థం చేసుకొని కోపం పెట్టుకోకుము. ఇప్పుడు ఆ పూర్వ మోహం లేదు; నా హృదయంలో రామకథ పట్ల ప్రేమ ఉంది. అయితే రాముని గుణాల పవిత్ర గాథను చెప్పుము, ఓ దేవతల భూషణా, ఓ సర్పసేనల ప్రభూ.

Verse 234 (दोहा/सोरठा)

बंदउ पद धरि धरनि सिरु बिनय करउँ कर जोरि। बरनहु रघुबर बिसद जसु श्रुति सिद्धांत निचोरि।।109।।

bandau pada dhari dharani siru binaya karauṁ kara jori | baranahu raghubara bisada jasu śruti siddhānta nicori ||109||

భూమిపై శిరస్సు వంచి, ఆ పాదపద్మాలకు నమస్కరించి, కరజోడించి వినయంగా విన్నపము చేయుచున్నాను. ఇప్పుడు రఘువరుని నిష్కల్మష మహిమను—వేదసిద్ధాంతసారాన్ని నిగూఢంగా పిండినట్లుగా—వివరించుదును.

Verse 235 (चौपाई)

जदपि जोषिता नहिं अधिकारी। दासी मन क्रम बचन तुम्हारी।। गूढ़उ तत्व न साधु दुरावहिं। आरत अधिकारी जहँ पावहिं।। अति आरति पूछउँ सुरराया। रघुपति कथा कहहु करि दाया।। प्रथम सो कारन कहहु बिचारी। निर्गुन ब्रह्म सगुन बपु धारी।। पुनि प्रभु कहहु राम अवतारा। बालचरित पुनि कहहु उदारा।। कहहु जथा जानकी बिबाहीं। राज तजा सो दूषन काहीं।। बन बसि कीन्हे चरित अपारा। कहहु नाथ जिमि रावन मारा।। राज बैठि कीन्हीं बहु लीला। सकल कहहु संकर सुखलीला।।

jadapi joṣitā nahiṁ adhikārī | dāsī mana krama bacana tumhārī || gūṛhaü tatva na sādhu durāvahiṁ | ārata adhikārī jahaṁ pāvahiṁ || ati ārati pūchüṁ surarāyā | raghupati kathā kahahu kari dāyā || prathama so kārana kahahu bicārī | nirguṇa brahma saguṇa bapu dhārī || puni prabhu kahahu rāma avatārā | bālacarita puni kahahu udārā || kahahu jathā jānakī bibāhīṁ | rāja tajā so dūṣana kāhīṁ || bana basi kīnhē carita apārā | kahahu nātha jimi rāvana mārā || rāja baiṭhi kīnhīṁ bahu līlā | sakala kahahu saṅkara sukhalīlā ||

స్త్రీ సాధారణంగా అర్హురాలు కానప్పటికీ, నేను మనస్సు, కర్మ, వాక్కులతో నీ దాసిని. సాధువులు గూఢ తత్వాన్ని దాచరు; ఎక్కడ ఆర్తులను చూస్తారో అక్కడ వారికి అధికారం ఇస్తారు. గొప్ప వేదనతో నేను అడుగుతున్నాను, ఓ దేవతల ప్రభూ: దయతో రఘుపతి కథను చెప్పుము. ముందు ఆ కారణాన్ని ఆలోచించి చెప్పుము, నిర్గుణ బ్రహ్మం సగుణ రూపం ధరించిన విధానం. తరువాత ప్రభూ, రామావతారాన్ని చెప్పుము; తరువాత ఆయన ఉదార బాల్య చరిత్రను చెప్పుము. జానకి వివాహం ఎలా జరిగిందో చెప్పుము; ఏ 'తప్పుకు' రాజ్యాన్ని వదిలాడు? అడవిలో నివసించి అపార కార్యాలు చేశాడు, రావణుడిని ఎలా చంపాడో చెప్పుము ఓ నాథా. సింహాసనంపై కూర్చొని అనేక లీలలు చేశాడు; అన్నీ చెప్పుము ఓ శంకరా, ఈ సుఖద లీల.

Verse 236 (दोहा/सोरठा)

बहुरि कहहु करुनायतन कीन्ह जो अचरज राम। प्रजा सहित रघुबंसमनि किमि गवने निज धाम।।110।।

bahuri kahahu karuṇāyatana kīnha jo acaraja rāma | prajā sahita raghubaṁsamani kimi gavane nija dhāma ||110||

కరుణానిధి శ్రీరాముడు చేసిన ఆ అద్భుతాన్ని మరల చెప్పుము: రఘుకులరత్నుడు తన ప్రజలతో కూడి, తన నిత్యధామమునకు ఎలా ప్రయాణమై వెళ్లెను?

Verse 237 (चौपाई)

पुनि प्रभु कहहु सो तत्व बखानी। जेहिं बिग्यान मगन मुनि ग्यानी।। भगति ग्यान बिग्यान बिरागा। पुनि सब बरनहु सहित बिभागा।। औरउ राम रहस्य अनेका। कहहु नाथ अति बिमल बिबेका।। जो प्रभु मैं पूछा नहि होई। सोउ दयाल राखहु जनि गोई।। तुम्ह त्रिभुवन गुर बेद बखाना। आन जीव पाँवर का जाना।। प्रस्न उमा कै सहज सुहाई। छल बिहीन सुनि सिव मन भाई।। हर हियँ रामचरित सब आए। प्रेम पुलक लोचन जल छाए।। श्रीरघुनाथ रूप उर आवा। परमानंद अमित सुख पावा।।

puni prabhu kahahu so tatva bakhānī | jehiṁ bigyāna magana muni gyānī || bhagati gyāna bigyāna birāgā | puni saba baranahu sahita bibhāgā || auru rāma rahasya anekā | kahahu nātha ati bimala bibekā || jo prabhu maiṁ pūchā nahi hoī | sou dayāla rākhahu jani goī || tumha tribhuvana gur beda bakhānā | āna jīva pā̃vara kā jānā || prasn umā kai sahaja suhāī | chala bihīna suni siva mana bhāī || hara hiyaṁ rāmacarita saba āe | prema pulaka locana jala chāe || śrīraghunātha rūpa ura āvā | paramānanda amita sukha pāvā ||

మరలా ప్రభూ, ఆ సారతత్వాన్ని వివరించుము, దానివలన మునులు, జ్ఞానులు విజ్ఞానంలో మునిగిపోతారు. భక్తి, జ్ఞానం, విజ్ఞానం, వైరాగ్యాలను వర్ణించుము; వాటి భేదాలతో సహా చెప్పుము. రాముని రహస్యాలు అనేకం; వాటిని చెప్పుము ఓ నాథా, అత్యంత పరిశుద్ధ వివేకంతో. ప్రభూ, నేను అడగనిది కూడా, దయతో దాచకుము. నీవు ముల్లోకాల గురువు, వేదాలు ప్రకటించినవాడివి; ఇతర బలహీన జీవులు ఏమి తెలుసుకోగలవు? ఉమ ప్రశ్న సహజంగా సుందరంగా ఉంది; ఛలం లేనిది విని శివుని మనస్సు సంతోషించింది. హరుని హృదయంలో రామచరిత్ర అంతా ఉదయించింది; ప్రేమతో పులకించి కళ్ళలో నీరు నిండింది. శ్రీరఘునాథుని రూపం హృదయంలో ప్రవేశించింది; పరమానందం, అపార సుఖం పొందాడు.