Bala KandaPrakarana 1027 Verses

Prakarana 10

सोपान-प्रथम: ‘भक्ति का जन्म’ और ‘श्रद्धा का संस्कार’। बालकाण्ड में जगत्-व्यवस्था (विधि), गुरु-वाक्य, और कथा-श्रवण की पात्रता निर्मित होती है। शिव–पार्वती संवाद के माध्यम से साधक के भीतर संशय→विश्वास, भय→समर्पण, और लोक-लज्जा→ईश-लीला-बोध का रूपांतरण होता है—यही मुक्ति-सीढ़ी का प्रथम पायदान है।

अस्य खण्ड-प्रसङ्गस्य प्रधान-रसः ‘हास्य’ ‘अद्भुत’ इत्योः सह ‘करुणस्य’ संयोगः—हास्यं भवानी-निगूढ-विडम्बनायाम्, अद्भुतं शिव-बरातायाः विकट-भव्यतायाम्, करुणं मैनायाḥ मातृ-भये लोक-लज्जायां च। तुलसीदासः अत्र लोक-मनसः सहज-प्रतिक्रियां (भय-हास-विस्मयम्) साधना-शास्त्रे रूपान्तरयति: यद् दृश्यं विसङ्गतं प्रतिभाति, तदेव ईश-लीलायाः ‘सत्यम्’। नारदस्य उपदेशः ‘स्मृति-इतिहासं’ (सती-प्रसङ्गम्) संयोज्य पार्वतीं जगदम्बा-तत्त्वे प्रतिष्ठापयति—एष शैव-वैष्णव-समन्वयस्यापि सङ्केतः, यतो विवाह-लीलायां विष्णुः, ब्रह्मा, देव-समाजः, शिव-गणाश्च समं सहभागीभवन्ति। सोपान-तर्केऽयं चरणः साधकं ‘रूप-विरोधात्’ (विकट-वेषात्) अतिक्रम्य ‘तत्त्व-दर्शनम्’ (शक्ति-शिव-अर्धाङ्ग-भावः) प्रति नयति।

Characters

पार्वती/भवानी/उमाशिव/शंभु/महेशनारदहिमवान (हिमाचल)मैनाविष्णुब्रह्मा (बिरंचि)सप्तर्षिदेव-समाजअप्सराएँशिव-गण/भूत-प्रेत

Verses

चौपाई 90.1-4

सुनि बोलीं मुसकाइ भवानी।उचित कहेहु मुनिबर बिग्यानी।।

तुम्हरें जान कामु अब जारा।अब लगि संभु रहे सबिकारा।।

हमरें जान सदा सिव जोगी।अज अनवद्य अकाम अभोगी।।

जौं मैं सिव सेये अस जानी।प्रीति समेत कर्म मन बानी।।

तौ हमार पन सुनहु मुनीसा।करिहहिं सत्य कृपानिधि ईसा।।

तुम्ह जो कहा हर जारेउ मारा।सोइ अति बड़ अबिबेकु तुम्हारा।।

तात अनल कर सहज सुभाऊ।हिम तेहि निकट जाइ नहिं काऊ।।

गएँ समीप सो अवसि नसाई।असि मन्मथ महेस की नाई।।

suni bolīṁ musakāi bhavānī |ucita kahehu munibar bigyānī ||

tumhareṁ jān kāmu aba jārā |aba lagi saṁbhu rahe sabikārā ||

hamareṁ jān sadā siva jogī |aja anavadya akāma abhogī ||

jauṁ maiṁ siva seyeṁ asa jānī |prīti sameta karma mana bānī ||

tau hamāra pana sunahu munīsā |karihahiṁ satya kṛpānidhi īsā ||

tumha jo kahā hari jāreu mārā |soi ati baṛa abibeku tumhārā ||

tāta anala kara sahaja subhāū |him tehi nikaṭa jāi nahiṁ kāū ||

gaēṁ samīpa so avasi nasāī |asi manmatha mahesa kī nāī ||

इदं श्रुत्वा भवानी स्मित्वा अवोचत् - हे विद्वद्वर मुने, युक्तमेव भवता कथितम्। तव ज्ञाने शम्भुः इदानीमेव काममदग्धवान्, यावदिदानीं स सविकार आसीत्। मम तु ज्ञाने शिवः सदा योगी, अजः, अनवद्यः, अकामः, अभोगी च। यदि अहं शिवमेवं विदित्वा प्रेम्णा सह कर्मणा मनसा वाचा च असेवितवान्, तदा हे मुनीश, मम व्रतं शृणु - कृपानिधिः ईश्वरः तत् सत्यं करिष्यति। यद् भवता कथितं हरेण कामो दग्ध इति, तद् भवतः अतिमहान् अविवेकः। हे तात, अग्नेः सहजः स्वभावः - हिमः तस्य समीपं न गन्तुं शक्नोति। यः समीपं गच्छति सः अवश्यं विनश्यति, एवं महेशस्य पुरतः मन्मथस्य दशा आसीत्।

दोहा 90

हियँ हरषे मुनि बचन सुनि देखि प्रीति बिस्वास॥

चले भवानिहि नाइ सिर गए हिमाचल पास॥⁠90॥

hiyaṁ haraṣe muni bacana suni dekhi prīti bisvāsa |cale bhavānihi nāi sira gae himācala pāsa ||⁠90||

मुनयः तस्याः वचनानि श्रुत्वा तस्याः प्रीतिं विश्वासं च दृष्ट्वा हृदये प्रहृष्टाः अभवन्। भवान्यै शिरः नमय्य हिमाचलस्य समीपम् अगच्छन्।

चौपाई 91.1-4

सबु प्रसंगु गिरिपतिहि सुनावा।मदन दहन सुनि अति दुखु पावा।।

बहुरि कहेउ रति कर बरदाना।सुनि हिमवंत बहुत सुखु माना।।

हृदयँ बिचारि संभु प्रभुताई।सादर मुनिबर लिए बोलाई।।

सुदिनु सुनखतु सुघरी सोचाई।बेगि बेदबिधि लगन धराई।।

पत्री सप्तरिषिन्ह सोइ दीन्ही।गहि पद बिनय हिमाचल कीन्ही।।

जाइ बिधिहि दीन्हि सो पाती।बाचत प्रीति न हृदयँ समाती।।

लगन बाचि अज सबहि सुनाई।हरषे मुनि सब सुर समुदाई।।

सुमन बृष्टि नभ बाजन बाजे।मंगल कलस दसहुँ दिसि साजे।।

sabu prasaṅgu giripatihi sunāvā |madana-dahana suni ati dukhu pāvā ||

bahuri kaheu rati-kara baradānā |suni himavaṁta bahuta sukhu mānā ||

hṛdayaṁ bicāri sambhu prabhutāī |sādara munibara liye bolāī ||

sudinu sunakhatu sugharī socāī |begi beda-bidhi lagana dharāī ||

patrī saptar̥ṣinih soi dīnhī |gahi pada binaya himācala kīnhī ||

jāi bidhihi dīnhi so pātī |bācata prīti na hṛdayaṁ samātī ||

lagana bāci aja sabahi sunāī |haraṣe muni saba sura samudāī ||

sumana br̥ṣṭi nabha bājana bāje |maṅgala kalasa dasahuṁ disi sāje ||

सर्वं प्रसङ्गं गिरिपतये कथितवन्तः। मदनदहनं श्रुत्वा सः अतिदुःखम् अन्वभवत्। ततः रतिवरदानं कथितम्। तत् श्रुत्वा हिमवान् बहुसुखम् अन्वभवत्। हृदि शम्भोः प्रभुतां विचार्य, सादरं मुनीनां वरान् आहूतवान्। शुभदिनं शुभनक्षत्रं शुभघटिकां च अन्वेषितवान्, वेगेन वेदविधिना लग्नं स्थापितवान्। तां पत्रिकां सप्तर्षिभ्यः प्रायच्छत्, पादौ गृहीत्वा हिमाचलः प्रार्थनां चकार। गत्वा विधये तां पत्रिकां दत्त्वा, पठति सति हृदये प्रीतिः न असमाप्यत। अजः लग्नं पठित्वा सर्वेभ्यः श्रावितवान्, मुनयः सर्वे देवसमूहः च हर्षिताः अभवन्। नभसि पुष्पवृष्टिः अभवत्, वाद्यानि च अवाद्यन्त, मङ्गलकलशाः दशसु दिक्षु सज्जाः कृताः।

दोहा 91

लगे सँवारन सकल सुर बाहन बिबिध बिमान।होहि सगुन मंगल सुभद करहिं अपछरा गान।।⁠91।।

lage saṁvāran sakala sura bāhana bibidha bimāna |hohi saguna maṅgala subhada karahiṁ apacharā gāna ||⁠91||

सर्वे देवाः स्वानि नानाविधानि वाहनानि विमानानि च अलंकर्तुं प्रारभन्त। शुभानि मंगलमयानि शकुनानि प्रादुर्भूतानि, अप्सरसश्च गातुं प्रारभन्त।

चौपाई 92.1-4

सिवहि संभु गन करहिं सिंगारा।जटा मुकुट अहि मौरु सँवारा।।

कुंडल कंकन पहिरे ब्याला।तन बिभूति पट केहरि छाला।।

ससि ललाट सुंदर सिर गंगा।नयन तीनि उपबीत भुजंगा।।

गरल कंठ उर नर सिर माला।असिव बेष सिवधाम कृपाला।।

कर त्रिसूल अरु डमरु बिराजा।चले बसहँ चढ़ि बाजहिं बाजा।।

देखि सिवहि सुरत्रिय मुसुकाहीं।बर लायक दुलहिनि जग नाहीं।।

बिष्नु बिरंचि आदि सुरब्राता।चढ़ि चढ़ि बाहन चले बराता।।

सुर समाज सब भाँति अनूपा।नहिं बरात दूलह अनुरूपा।।

sivahi sambhu-gana karahiṁ siṅgārā |jaṭā mukuṭ ahi mauru saṁvārā ||

kuṇḍala kaṅkana pahire byālā |tana bibhūti paṭ kehari chālā ||

sasi lalāṭa suṁdara sira gaṅgā |nayana tīni upabīta bhujaṅgā ||

garala kaṇṭha ura nara sira mālā |asiva beṣa sivadhāma kṛpālā ||

kara trisūla aru ḍamaru birājā |cale basahaṁ caṛhi bājahiṁ bājā ||

dekhi sivahi sura-triya musukāhīṁ |bara lāyaka dulahini jaga nāhīṁ ||

biṣṇu birañci ādi sura-bhrātā |caṛhi-caṛhi bāhana cale barātā ||

sura samāja saba bhāṁti anūpā |nahiṁ barāta dūlaha anurūpā ||

शिवस्य गणाः शम्भोः शृंगारं कर्तुं प्रारब्धवन्तः जटाभिः कृतमुकुटं सर्पं च मौरमिव संस्कृतवन्तः। सः सर्पकुण्डलानि सर्पकङ्कणानि च धारयति, शरीरे भस्म लेपितम्, वस्त्रं सिंहचर्म च। ललाटे चन्द्रः शिरसि सुन्दरी गङ्गा च, त्रीणि नेत्राणि, सर्पः यज्ञोपवीतं च। कण्ठे विषम्, उरसि नरशिराणां माला, अशुभः वेषः, परं शिवः शिवधाम कृपालुः। हस्तयोः त्रिशूलं डमरुश्च विराजेते, सः वृषभारूढः प्राचलत्, वाद्यानि च अवाद्यन्त। शिवं दृष्ट्वा देवपत्नयः अहस्यन्, विश्वे अस्मिन् वरे योग्या वधूः नास्ति। विष्णुः ब्रह्मा आदिदेवगणाश्च स्वस्ववाहनारूढाः वरातायां प्राचलन्। देवसमागमः सर्वथा अनूपः आसीत्, परं वराता वरस्य अनुरूपा नासीत्।

दोहा 92

बिष्नु कहा अस बिहसि तब बोलि सकल दिसिराज।बिलग बिलग होइ चलहु सब निज निज सहित समाज।।⁠92।।

biṣṇu kahā asa bihasi taba boli sakala disirāja |bilaga bilaga hoi calahu saba nija nija sahita samāja ||⁠92||

तदा विष्णुः स्मित्वा सर्वान् दिग्पालान् आहूय एवम् अवदत्: यूयम् सर्वे स्वस्वसमाजैः सह पृथक् पृथक् गच्छत।

चौपाई 93.1-4

बर अनुहारि बरात न भाई।हँसी करैहहु पर पुर जाई।।

बिष्नु बचन सुनि सुर मुसकाने।निज निज सेन सहित बिलगाने।।

मनहीं मन महेसु मुसुकाहीं।हरि के बिंग्य बचन नहिं जाहीं।।

अति प्रिय बचन सुनत प्रिय केरे।भृंगिहि प्रेरि सकल गन टेरे।।

सिव अनुसासन सुनि सब आए।प्रभु पद जलज सीस तिन्ह नाए।।

नाना बाहन नाना बेषा।बिहसे सिव समाज निज देखा।।

कोउ मुखहीन बिपुल मुख काहू।बिनु पद कर कोउ बहु पद बाहू।।

बिपुल नयन कोउ नयन बिहीना।रिष्टपुष्ट कोउ अति तनखीना।।

bara anuhāri barāta na bhāī |hãsī karaihhū para pura jāī ||

biṣṇu bacana suni sura musakāne |nija nija sena sahita bilagāne ||

manahī̃ mana mahesu musukāhī̃ |hari ke biṅgya bacana nahĩ jāhī̃ ||

ati priya bacana sunata priya kere |bhṛṅgihi preri sakala gana ṭere ||

siva anusāsana suni saba āe |prabhu pada jalaja sīsa tinha nāe ||

nānā bāhana nānā beṣā |bihase siva samāja nija dekhā ||

kou mukhahīna bipula mukha kāhū |binu pada kara kou bahu pada bāhū ||

bipula nayana kou nayana bihīnā |riṣṭapuṣṭa kou ati tanakhīnā ||

हे भ्रातरः, एष वराय अनुरूपो बारात् न। परपुरं गत्वा यूयं हास्यं भविष्यथ। विष्णोः वचनं श्रुत्वा देवाः अहसन्। स्वस्वसैन्यैः सह पृथक् अगच्छन्। महेशः अपि मनसा अहसत्। हरेः व्यङ्ग्यवचनानि तेन न अज्ञातानि। प्रियसख्युः अतिप्रियाणि वचनानि श्रुत्वा शिवः भृङ्गिन् प्रेषयित्वा सर्वान् गणान् आह्वयत्। शिवस्य आज्ञां श्रुत्वा सर्वे आगत्वा प्रभोः पद्मपादयोः शीर्षाणि नतानि अकुर्वन्। नानावाहनैः नानावेषैः च ते आगताः। शिवः स्वसमाजं दृष्ट्वा अहसत्। कस्यचित् मुखं नास्ति, कस्यचित् बहूनि मुखानि सन्ति। कस्यचित् पादहस्तौ न स्तः, कस्यचित् बहवः पादाः बाहवः च सन्ति। कस्यचित् बहूनि नयनानि सन्ति, कस्यचित् नयनं नास्ति। कश्चित् अतिस्थूलबलवान्, कश्चित् अतिकृशतनुः।

छन्दः 93

तन खीन कोउ अति पीन पावन कोउ अपावन गति धरें।भूषन कराल कपाल कर सब सद्य सोनित तन भरें।।

खर स्वान सुअर सृकाल मुख गन बेष अगनित को गनै।बहु जिनस प्रेत पिसाच जोगि जमात बरनत नहिं बनै।।

tana khīna kou ati pīna pāvana kou apāvana gati dhareṃ |bhūṣana karāla kapāla kara saba sadya sonita tana bhareṃ ||

khara svāna suara sṛkāla mukha gana beṣa aganita ko ganai |bahu jinsa preta pisāca jogi jamāta baranata nahiṃ banai ||

कस्यचित् शरीरं कृशम्, कश्चित् अतिपीवः; कश्चित् पवित्रं रूपं धारयति, कश्चित् अपवित्रम्। तेषां भूषणानि भयानकानि, सर्वे हस्ते कपालं वहन्ति, तेषां च शरीराणि नूतनेन रक्तेन पूरितानि स्म। केषांचित् मुखानि खरस्य श्वस्य सूकरस्य शृगालस्य च आकृतिं धारयन्ति; तेषां अगणितानि रूपाणि वेषाः च कः गणयितुं शक्नोति? बहुविधाः प्रेताः पिशाचाः योगिनः च समूहेन सन्ति; सम्पूर्णं वर्णयितुं न शक्यते।

सोरठा 93

नाचहिं गावहिं गीत परम तरंगी भूत सब।देखत अति बिपरीत बोलहिं बचन बिचित्र बिधि।।⁠93।।

nāca-hiṃ gāva-hiṃ gīta parama taraṅgī bhūta saba.dekhata ati biparīta bola-hiṃ bacana bicitra bidhi..⁠93..

सर्वे भूताः परमतरंगिणः नृत्यन्ति गीतानि च गायन्ति। दृष्टौ अतिविचित्राः सन्तः विचित्राणि वचनानि भाषन्ते।

चौपाई 94.1-4

जस दूलहु तसि बनी बराता।कौतुक बिबिध होहिं मग जाता।।

इहाँ हिमाचल रचेउ बिताना।अति बिचित्र नहिं जाइ बखाना।।

सैल सकल जहँ लगि जग माहीं।लघु बिसाल नहिं बरनि सिराहीं।।

बन सागर सब नदीं तलावा।हिमगिरि सब कहुँ नेवत पठावा।।

कामरूप सुंदर तन धारी।सहित समाज सहित बर नारी।।

गए सकल तुहिनाचल गेहा।गावहिं मंगल सहित सनेहा।।

प्रथमहिं गिरि बहु गृह सँवराए।जथाजोगु तहँ तहँ सब छाए।।

पुर सोभा अवलोकि सुहाई।लागइ लघु बिरंचि निपुनाई।।

jasa dūlahu tasi banī barātā |kautuka bibidha hohiṁ maga jātā ||

ihāṁ himācala raceu bitānā |ati bicitra nahiṁ jāi bakhānā ||

saila sakala jahaṁ lagi jaga māhīṁ |laghu bisāla nahiṁ barani sirāhīṁ ||

bana sāgara saba nadīṁ talāvā |himagiri saba kahuṁ nevata paṭhāvā ||

kāmarūpa sundara tana dhārī |sahita samāja sahita bara nārī ||

gae sakala tuhinācala gehā |gāvahiṁ maṅgala sahita sanehā ||

prathamahiṁ giri bahu gṛha saṁvarāe |jathāyogu tahaṁ tahaṁ saba chāe ||

pura sobhā avaloki suhāī |lāgai laghu birañci nipunāī ||

यथा वरस्तथा वराटा सम्भूता, मार्गे च गच्छतः बहुविधानि आश्चर्याणि जातानि। अत्र हिमालयेन वितानं निर्मितं, यत् अतिविचित्रं वर्णयितुं न शक्यम्। यावन्तः पर्वताः जगति सन्ति, ते सर्वे लघ्वः महान्तः च गणयितुं वर्णयितुं च न शक्याः। वनानि सागराः सर्वाः नद्यः सरोवराश्च, हिमगिरिणा सर्वेभ्यः निमन्त्रणं प्रेषितम्। कामरूपं सुन्दरं शरीरं धारयित्वा, स्वसमाजैः सुन्दरनारीभिः च सहिताः, सर्वे हिमाचलस्य गृहम् अगच्छन्, स्नेहेन सह मंगलगीतानि गायन्तः। प्रथमं गिरिणा बहूनि गृहाणि सम्स्कृतानि, सर्वत्र यथायोग्यं सर्वं व्यवस्थापितम्। नगरस्य सुन्दरीं शोभां दृष्ट्वा ब्रह्मणः निपुणता लघ्वी भाति।

छन्दः 94

लघु लाग बिधि की निपुनता अवलोकि पुर सोभा सही।बन बाग कूप तड़ाग सरिता सुभग सब सक को कही।।

मंगल बिपुल तोरन पताका केतु गृह गृह सोहहीं।बनिता पुरुष सुंदर चतुर छबि देखि मुनि मन मोहहीं।।

laghu lāga bidhi kī nipunatā avaloki pura sobhā sahī |bana bāga kūpa taṛāga saritā subhaga saba saka ko kahī ||

maṅgala bipula torana patākā ketu gṛha gṛha sohahīṃ |banitā puruṣa sundara catura chabi dekhi muni mana mohahīṃ ||

नगरस्य शोभां विलोक्य ब्रह्मणः निपुणता लघ्वी आसीत्। वनोद्यानकूपतडागनदीनां सौन्दर्यं कः वक्तुं शक्नोति, सर्वाणि अपि सुभगाणि सन्ति? मङ्गलवस्तूनां बहुल्येन तोरणपताकाकेतुभिः प्रत्येकं गृहं शोभते। नरनारीणां सुन्दरचतुराणां छबिं दृष्ट्वा मुनीनां मनांसि अपि मुह्यन्ति।

दोहा 94

जगदंबा जहँ अवतरी सो पुरु बरनि कि जाइ।रिद्धि सिद्धि संपत्ति सुख नित नूतन अधिकाइ।।⁠94।।

jagadambā jahã avatari so puru barani ki jāi |ṛddhi siddhi sampatti sukha nita nūtana adhikāi ||⁠94||

जगदम्बा यस्मिन् नगरे अवतीर्णा, तस्य नगरस्य वर्णनं कथं कर्तुं शक्यते? तत्र ऋद्धिः सिद्धिः सम्पत्तिः सुखं च नित्यं नूतनं नूतनतरं वर्धते स्म।

चौपाई 95.1-4

नगर निकट बरात सुनि आई।पुर खरभरु सोभा अधिकाई।।

करि बनाव सजि बाहन नाना।चले लेन सादर अगवाना।।

हियँ हरषे सुर सेन निहारी।हरिहि देखि अति भए सुखारी।।

सिव समाज जब देखन लागे।बिडरि चले बाहन सब भागे।।

धरि धीरजु तहँ रहे सयाने।बालक सब लै जीव पराने।।

गएँ भवन पूछहिं पितु माता।कहहिं बचन भय कंपित गाता।।

कहिअ काह कहि जाइ न बाता।जम कर धार किधौं बरिआता।।

बरु बौराह बसहँ असवारा।ब्याल कपाल बिभूषन छारा।।

nagara nikaṭa barāta suni āī |pura kharabharu sobhā adhikāī ||

kari banāva saji bāhana nānā |cale lena sādara agavānā ||

hiyaṁ haraṣe sura sena nihārī |harihi dekhi ati bhae sukhārī ||

siva samāja jaba dekhana lāge |biḍari cale bāhana saba bhāge ||

dhari dhīraju tahaṁ rahe sayāne |bālaka saba lai jīva parāne ||

gaẽ bhavana pūchahiṁ pitu mātā |kahahiṁ bacana bhaya kaṁpita gātā ||

kahi-a kāha kahi jāi na bātā |jama kara dhāra kidhauṁ bariātā ||

baru baurāha basahaṁ asavārā |byāla kapāla bibhūṣana chārā ||

नगरस्य समीपे विवाहयात्रायाः आगमनं श्रुत्वा नगरे उद्विग्नता सम्भूता, तस्याः च शोभा वर्धिता। स्वयं आलङ्कृत्य बहूनि वाहनानि सज्जीकृत्य जनाः आदरेण स्वागतार्थं प्रस्थिताः। देवसैन्यं दृष्ट्वा हृदयेन हर्षिताः अभवन्, हरिं दृष्ट्वा च अतिसुखिनः अभवन्। यदा तु शिवस्य समाजं द्रष्टुं प्रारब्धाः तदा भयेन सर्वाणि वाहनानि पलायितानि। धैर्यं धारयित्वा वृद्धाः तत्रैव स्थिताः, बालकाः तु सर्वे प्राणान् रक्षन्तः पलायिताः। गृहं गत्वा पितरः मातरः च तान् पृष्टवन्तः, ते च भयेन कम्पमानशरीराः वचनानि अकथयन्। किं वदामः, इयं कथा न कथयितुं शक्यते। किमियं विवाहयात्रा उत यमस्य सैन्यम्? वरः तु उन्मत्तः, वृषभे आरूढः, सर्पाः कपालानि च भूषणानि, भस्म च शरीरे लेपितम्।

छन्दः 95

तन छार ब्याल कपाल भूषन नगन जटिल भयंकरा।सँग भूत प्रेत पिसाच जोगिनि बिकट मुख रजनीचरा।।

जो जिअत रहिहि बरात देखत पुन्य बड़ तेहि कर सही।देखिहि सो उमा बिबाहु घर घर बात असि लरिकन्ह कही।।

tana chāra byāla kapāla bhūṣana nagana jaṭila bhayaṅkarā |saṅga bhūta preta pisāca jogini bikaṭa mukha rajanīcarā ||

jo jiata rahihi barāta dekhata pun̐ya baṛa tehi kara sahī |dekhihi so umā bibāhu ghara-ghara bāta asi larikanha kahī ||

तस्य शरीरं भस्मना लिप्तं, सर्पैः कपालैश्च भूषितं; सो नग्नः, जटाभिः युक्तः, भयंकरः। तस्य सहिता भूतप्रेतपिशाचयोगिनीनिशाचराः विकटमुखाः सन्ति। यः एनं बरातं दृष्ट्वा जीवति, तस्य महत् पुण्यं; स एव उमायाः विवाहं द्रक्ष्यति। इयमेव कथा बालैः गृहगृहे कथिता।

दोहा 95

समुझि महेस समाज सब जननि जनक मुसुकाहिं।बाल बुझाए बिबिध बिधि निडर होहु डरु नाहिं।।⁠95।।

samujhi mahesa samāja saba janani janaka musukāhiṁ |bāla bujhāe bibidha bidhi niḍara hohu ḍaru nāhiṁ ||⁠95||

महेशस्य समाजः सर्वमिति मत्वा मातापितरौ स्मितमुद्वहन्तौ बालकान् बहुभिः प्रकारैः समादिश्य निर्भयाः भवत न भयमस्तीति आश्वासितवन्तौ।

चौपाई 96.1-4

लै अगवान बरातहि आए।दिए सबहि जनवास सुहाए।।

मैनाँ सुभ आरती सँवारी।संग सुमंगल गावहिं नारी।।

कंचन थार सोह बर पानी।परिछन चली हरहि हरषानी।।

बिकट बेष रुद्रहि जब देखा।अबलन्ह उर भय भयउ बिसेषा।।

भागि भवन पैठीं अति त्रासा।गए महेसु जहाँ जनवासा।।

मैना हृदयँ भयउ दुखु भारी।लीन्ही बोलि गिरीसकुमारी।।

अधिक सनेहँ गोद बैठारी।स्याम सरोज नयन भरे बारी।।

जेहिं बिधि तुम्हहि रूपु अस दीन्हा।तेहिं जड़ बरु बाउर कस कीन्हा।।

lai agavāna barātahi āe.die sabahi janavāsa suhāe..

mainā̃ subha āratī sãvārī.saṅga sumaṅgala gāvahi nārī..

kañcana thāra soha bara pānī.parichana calī harahi haraṣānī..

bikaṭa beṣa rudrahi jaba dekhā.abalanh ura bhaya bhayau biseṣā..

bhāgi bhavana paiṭhī̃ ati trāsā.gae mahesu jahā̃ janavāsā..

mainā hṛdayã bhayau dukhu bhārī.līnhī boli girīsakumārī..

adhika sanehã goda baiṭhārī.syāma saroja nayana bhare bārī..

jehĩ bidhi tumhahi rūpu asa dīnhā.tehĩ jaṛa baru bāura kasa kīnhā..

अगवानः वराटम् आनीय सर्वेभ्यः रमणीयानि वासस्थानानि दत्तवन्तः। मैना मंगलमयम् आरतिकम् अलंकृतवती, स्त्रियश्च तया सह मंगलगीतानि अगायन्। स्वर्णथालिका हस्ते शोभमाना आसीत्, मैना च हर्षेण हरस्य स्वागतार्थम् अगच्छत्। यदा तु अबलाः रुद्रस्य भयंकरम् वेषम् अपश्यन्, तदा तासां हृदयेषु महत् भयम् उत्पन्नम्। अतिभयेन भग्नाः गृहम् प्रविष्टाः, महेशस्तु जनवासस्थानम् अगच्छत्। मैनायाः हृदये महद् दुःखम् उत्पन्नम्, सा च गिरिशकुमारीम् आहूतवती। अतिस्नेहेन ताम् गोडे उपवेशितवती, तस्याश्च श्यामकमलनयने अश्रुभिः पूर्णे अभवताम्। यः त्वाम् एवं रूपम् अयच्छत्, सः मूढः तव वरम् कथम् उन्मत्तम् अकरोत्?

छन्दः 96

कस कीन्ह बरु बौराह बिधि जेहिं तुम्हहि सुंदरता दई।जो फलु चहिअ सुरतरुहिं सो बरबस बबूरहिं लागई।।

तुम्ह सहित गिरि तें गिरौं पावक जरौं जलनिधि महुँ परौं।घरु जाउ अपजसु होउ जग जीवत बिबाहु न हौं करौं।।

kasa kīnha baru baurāha bidhi jehiṃ tumhahi suṃdaratā daī |jo phalu cahi-a sura-taruhin so barabasa babūrahim̃ lāgaī ||

tumha sahita giri teṃ girauṃ pāvaka jarauṃ jala-nidhi mahuṃ parauṃ |gharu jāu apajasu hou jaga jīvata bibāhu na hauṃ karauṃ ||

कथं विधिः उन्मत्तं वरं अकरोत् यस्मै एतादृशीं सुन्दरतां प्राददात्? यः फलः कल्पद्रुमात् प्राप्तव्यः सः बलात् खदिरे योजितः। त्वया सह पर्वतात् पतामि, अग्नौ दहामि, सागरे प्रविशामि। गृहं गच्छतु, लोके अपकीर्तिः भवतु, परन्तु जीवन् एतत् विवाहं न करोमि।

दोहा 96

भई बिकल अबला सकल दुखित देखि गिरिनारि।करि बिलापु रोदति बदति सुता सनेहु सँभारि।।⁠96।।

bhaī bikala abalā sakala dukhita dekhi girināri |kari bilāpu rodati badati sutā sanehu sãbhāri ||⁠96||

गिरिनारीं दुःखितां दृष्ट्वा सर्वाः स्त्रियः व्याकुलाः अभवन्। सा च पुत्र्याः स्नेहम् अवधार्य विलपन्ती रुदन्ती च कथयति स्म।

चौपाई 97.1-4

नारद कर मैं काह बिगारा।भवनु मोर जिन्ह बसत उजारा।।

अस उपदेसु उमहि जिन्ह दीन्हा।बौरे बरहि लगि तपु कीन्हा।।

साचेहुँ उन्ह के मोह न माया।उदासीन धनु धामु न जाया।।

पर घर घालक लाज न भीरा।बाझँ कि जान प्रसव कैं पीरा।।

जननिहि बिकल बिलोकि भवानी।बोली जुत बिबेक मृदु बानी।।

अस बिचारि सोचहि मति माता।सो न टरइ जो रचइ बिधाता।।

करम लिखा जौ बाउर नाहू।तौ कत दोसु लगाइअ काहू।।

तुम्ह सन मिटहिं कि बिधि के अंका।मातु ब्यर्थ जनि लेहु कलंका।।

nārada kari maiṁ kāhu bigārā |bhavanu mora jinha basata ujārā ||

a sa upadesu umāhi jinha dīnhā |baure barahi lagi tapu kīnhā ||

sācehuṁ unha ke moha na māyā |udāsīna dhanu dhāmu na jāyā ||

para-ghara ghālaka lāja na bhīrā |bājhaṁ ki jāna prasava kaiṁ pīrā ||

jananihi bikala biloki bhavānī |bolī juta bibeka mṛdu bānī ||

a sa bicāri socahi mati mātā |so na ṭarai jo racai bidhātā ||

karama likhā jau bāura nāhū |tau kata dosu lagāia kāhū ||

tumha sana miṭahiṁ ki bidhi ke aṅkā |mātu byartha jani lehu kalaṅkā ||

नारदाय किं दोषं कृतवत्यहं, येन मम निवासभवनं उजाडितम्? सः उमायै एवमुपदेशं दत्तवान् यत् सा उन्मत्तवराय तपः आचरितवती। सत्यम् तेषां न मोहः न माया; उदासीनाः ते, येषां न धनं, न धाम, न जाया। परगृहघातकाः ते, न लज्जा न भयं च। वन्ध्या प्रसवपीडां कथं जानाति? मातरं व्याकुलां दृष्ट्वा भवानी विवेकयुक्तया मृदुवाण्या अभाषत। हे मातः, एवं विचार्य मनसि शोकं मा कुरु; विधाता यद्रचति तन्न विचलति। यदि मम कर्मणि लिखितं यत् मम भर्ता उन्मत्तः स्यात्, तर्हि कस्मै दोषः आरोप्यते? विधिना लिखितानि अङ्कानि किं त्वया अपाकर्तुं शक्यन्ते? हे मातः, व्यर्थं कलङ्कं मा गृह्ण।

छन्दः 97

जनि लेहु मातु कलंकु करुना परिहरहु अवसर नहीं॥

दुखु सुखु जो लिखा लिलार हमरें जाब जहँ पाउब तहीं॥॥

सुनि उमा बचन बिनीत कोमल सकल अबला सोचहीं॥

बहु भाँति बिधिहि लगाइ दूषन नयन बारि बिमोचहीं॥

jani lehu mātu kalaṅku karunā pariharahu avasara nahīṃ |dukhu sukhu jo likhā lilāra hamareṃ jāba jahã pāuba tahīṃ ||

suni umā bacana binīta komala sakala abalā sochahīṃ |bahu bhā̃ti bidhihi lagāi dūṣana nayana bāri bimochahīṃ ||

हे मातः, एतत् दोषम् आत्मनि मा गृहाण, दयां त्यज, अस्मिन् काले अवसरः नास्ति। यत् दुःखं सुखं च मम ललाटे लिखितम् अस्ति, अहं यत्र लभे तत्र गत्वा प्राप्नोमि। उमायाः विनीतकोमलवचनानि श्रुत्वा सर्वाः स्त्रियः शोकेन आक्रान्ताः अभवन्। बहुप्रकारेण ब्रह्मणे दोषम् आरोप्य नयनजलम् अस्रवन्तम् अकुर्वन्।

दोहा 97

तेहि अवसर नारद सहित अरु रिषि सप्त समेत।समाचार सुनि तुहिनगिरि गवने तुरत निकेत।।⁠97।।

tehi avasara nārada sahita aru ṛṣi sapta sameta |samācāra suni tuhina-giri gavane turata niketa ||⁠97||

तस्मिन् काले नारदः सप्तर्षिभिः सह समागतः; तुहिनगिरिः च समाचारं श्रुत्वा तत्क्षणमेव स्वगृहं प्रत्यगच्छत्।

चौपाई 98.1-4

तब नारद सबहि समुझावा।पूरुब कथाप्रसंगु सुनावा।।

मयना सत्य सुनहु मम बानी।जगदंबा तव सुता भवानी।।

अजा अनादि सक्ति अबिनासिनि।सदा संभु अरधंग निवासिनि।।

जग संभव पालन लय कारिनि।निज इच्छा लीला बपु धारिनि।।

जनमीं प्रथम दच्छ गृह जाई।नामु सती सुंदर तनु पाई।।

तहँहुँ सती संकरहि बिबाहीं।कथा प्रसिद्ध सकल जग माहीं।।

एक बार आवत सिव संगा।देखेउ रघुकुल कमल पतंगा।।

भयउ मोहु सिव कहा न कीन्हा।भ्रम बस बेषु सीय कर लीन्हा।।

taba nārada sabahi samujhāvā |pūruba kathā-prasaṅgu sunāvā ||

maynā satya sunahu mama bānī |jagadambā tava sutā bhavānī ||

ajā anādi sakti abināsini |sadā sambhu aradhaṅga nivāsini ||

jaga sambhava pālana laya kārini |nija icchā līlā bapu dhārini ||

janamīṁ prathama daccha gṛha jāī |nāmu satī sundara tanu pāī ||

tahāṁhuṁ satī saṅkarahi bibāhīṁ |kathā prasiddha sakala jaga māhīṁ ||

eka bāra āvata siva saṅgā |dekheu raghukula kamala pataṅgā ||

bhayu mohu siva kahā na kīnhā |bhrama basa beṣu sīya kara līnhā ||

तदा नारदः सर्वान् अवबोधयत्, पूर्वकथाप्रसङ्गम् अकथयत् च। हे मैना, मम वचनम् सत्यम् शृणु: तव पुत्री भवानी जगदम्बा अस्ति। सा अजा अनादिः, अविनाशिनी शक्तिः, सदा शम्भोः अर्धाङ्गे निवसति। सा जगतः सृष्टिं पालनं लयं च करोति, स्वेच्छया लीलया देहम् धरति। सा प्रथमं दक्षस्य गृहे जन्म, सुन्दरं शरीरं प्राप्तवती, तस्याः नाम सती आसीत्। तत्रैव सती शङ्करेण सह विवाहिता, इयं कथा सर्वजगति प्रसिद्धा। कदाचित् शिवेन सह आगच्छन्ती रघुकुलकमलस्य पतङ्गम् रामम् अपश्यत्। तस्याः मोहः सम्भूतः, शिवेन कथितं न अकरोत्; भ्रमवशात् सीतायाः वेषम् अलभत।

छन्दः 98

सिय बेषु सती जो कीन्ह तेहि अपराध संकर परिहरीं।हर बिरहँ जाइ बहोरि पितु कें जग्य जोगानल जरीं।।

अब जनमि तुम्हरे भवन निज पति लागि दारुन तपु किया।अस जानि संसय तजहु गिरिजा सर्बदा संकर प्रिया।।

siya beṣu satī jo kīnha tehi aparādha saṅkara pariharīṁ |hari birahaṁ jāi bahori pitu keṁ jagya jogānala jarīṁ ||

aba janami tumhare bhavana nija pati lāgi dāruna tapu kiyā |asa jāni saṁsaya tajahu girijā sarbadā saṅkara priyā ||

सीतावेषं धृतवती सती तेन अपराधेण शङ्करेण परित्यक्ता। ततः हरविरहेण पितुः यज्ञे योगाग्निना आत्मानं दग्धवती। इदानीं तव गृहे जाता स्वपत्यर्थं घोरं तपः अकरोत्। एतत् जात्वा संशयं त्यज, गिरिजा सदा शङ्करस्य प्रिया अस्ति।

दोहा 98

सुनि नारद के बचन तब सब कर मिटा बिषाद।छन महुँ ब्यापेउ सकल पुर घर घर यह संबाद।।⁠98।।

suni nārada ke bacana taba saba kara miṭā biṣāda |chana mahũ byāpeu sakala pura ghara-ghara yaha saṃbāda ||⁠98||

नारदस्य वचनानि श्रुत्वा सर्वेषां विषादः नष्टः अभवत्, क्षणमात्रे च इदं वार्ता सम्पूर्णे नगरे गृहगृहे प्रासर्यत।

चौपाई 99.1-4

तब मयना हिमवंतु अनंदे।पुनि पुनि पारबती पद बंदे।।

नारि पुरुष सिसु जुबा सयाने।नगर लोग सब अति हरषाने।।

लगे होन पुर मंगलगाना।सजे सबहि हाटक घट नाना।।

भाँति अनेक भई जेवराना।सूपसास्त्र जस कछु ब्यवहारा।।

सो जेवनार कि जाइ बखानी।बसहिं भवन जेहिं मातु भवानी।।

सादर बोले सकल बराती।बिष्नु बिरंचि देव सब जाती।।

बिबिधि पाँति बैठी जेवनारा।लागे परुसन निपुन सुआरा।।

नारिबृंद सुर जेवँत जानी।लगीं देन गारीं मृदु बानी।।

taba mainā himavantu anaṁde |puni puni pārabatī pada baṁde ||

nāri puruṣa sisu jubā sayāne |nagara loga saba ati haraṣāne ||

lage hona pura maṁgala-gānā |saje sabahi hāṭaka ghaṭa nānā ||

bhāṁti aneka bhaī jevar-ānā |sūpa-sāstra jasa kachu byavahārā ||

so jevanāra ki jāi bakhānī |basahiṁ bhavana jehiṁ mātu bhavānī ||

sādara bole sakala barātī |biṣṇu biraṁci deva saba jātī ||

bibidha pāṁti baiṭhī jevanārā |lāge parusana nipuna suārā ||

nāribṛṁda sur jevaṁta jānī |lagīṁ dena gārīṁ mṛdu bānī ||

तदा मैना हिमवांश्च आनंदेन पूरितौ पार्वत्याः चरणयोर्बारम्बारं प्रणन्तौ। स्त्रियः पुरुषाः शिशवः युवानः वृद्धाः च नगरस्य सर्वे जनाः अतीव प्रहर्षिताः अभवन्। नगरे मंगलगानानि गातुं प्रारभन्त, सर्वैः च बहुविधानि सुवर्णपात्राणि सज्जीकृतानि। बहुविधेन पाकशास्त्रनियमानुसारं भोजनस्य आयोजनम् अभवत्। यस्मिन् भवने माता भवानी स्वयं निवसति तत्र भोजनं कथं वर्ण्येत? सकलाः बरातिनः सादरं आहूताः - विष्णुः, ब्रह्मा, सर्ववर्गाणां च देवताः। विविधासु पङ्क्तिषु उपविश्य भोजनं कृतवन्तः, कुशलाः पाचकाः परिवेष्टुं प्रारभन्त। देवान् भुञ्जानान् जानन्तः स्त्रीणां समूहः मृदुभिः वाक्यैः तान् उत्पीडयितुं प्रारभन्त।

छन्दः 99

गारीं मधुर स्वर देहिं सुंदरि बिंग्य बचन सुनावहीं।भोजनु करहिं सुर अति बिलंबु बिनोदु सुनि सचु पावहीं।।

जेवँत जो बढ्यो अनंदु सो मुख कोटिहूँ न परै कह्यो।अचवाँइ दीन्हे पान गवने बास जहँ जाको रह्यो।।

gārīṁ madhura svara dehiṁ sundari biṅgya bacana sunāvahīṁ |bhojanu karahiṁ sura ati bilaṁbu binodu suni sacu pāvahīṁ ||

jevaṁta jo baḍhyo anaṁdu so mukha koṭihūṁ na parai kahyo |acavāṁi dīnhe pāna gavane bāsa jahaṁ jāko rahyo ||

सुन्दर्यः मधुरस्वरेण गार्यः गायन्ति, विङ्ग्यवचनानि च कथयन्ति। देवाः अतिदीर्घकालं भोजनं कुर्वन्ति, विनोदं श्रुत्वा आनन्दं प्राप्नुवन्ति। भोजनकाले यः आनन्दः वर्धते, सः कोटिमुखैः अपि कथयितुं न शक्यते। आचमनजलं पानं च दत्त्वा प्रत्येकः स्वकीयं निवासस्थानं गतः।

दोहा 99

बहुरि मुनिन्ह हिमवंत कहुँ लगन सुनाई आइ।समय बिलोकि बिबाह कर पठए देव बोलाइ।।⁠99।।

bahuri muninh himavanta kahũ lagana sunāī āi |samaya biloki bibāha kara paṭhae deva bolāi ||⁠99||

पुनश्च मुनयः हिमवन्तं प्रति आगत्य विवाहस्य लग्नम् अश्रावयन्। समयं वीक्ष्य विवाहाय देवान् प्रेषयित्वा आहूतवान्।

Inside Prakarana 10

Bhakti highlights

भक्ति-शिक्षा का केंद्र यह है कि श्रद्धा ‘दृश्य’ पर नहीं, ‘तत्त्व’ पर टिकती है: शिव का विकट वेश साधक के अहं/रुचि का परीक्षण है—जो केवल रूप देखता है वह हँसता/डरता है, जो गुरु-वाक्य मानता है वह समर्पित होता है। भवानी की मुस्कान बताती है कि सच्ची साधना में लोक-लज्जा का भय नहीं, ईश-लीला का भरोसा होता है। नारद का उपदेश स्मृति-इतिहास (सती-प्रसंग) जोड़कर चेताता है कि संशय भक्ति का शत्रु है; कथा-श्रवण, गुरु-आज्ञा, और देव-समन्वय (शैव-वैष्णव एकता) साधक को ‘विरोध’ से ‘विवेक’ तक ले जाते हैं। परिणति: भय→समर्पण, संशय→विश्वास, और हास्य/अद्भुत/करुण के पार ‘शांत-भक्ति’ की स्थापना।

Compositional abstract

इस खंड-प्रसंग का प्रधान रस ‘हास्य’ और ‘अद्भुत’ के साथ ‘करुण’ का संयोग है—हास्य भवानी की सूक्ष्म विडंबना में, अद्भुत शिव-बरात की विकट-भव्यता में, और करुण मैना के मातृ-भय व लोक-लज्जा में। तुलसीदास यहाँ लोक-मन की सहज प्रतिक्रिया (भय/हँसी/विस्मय) को साधना-शास्त्र में रूपांतरित करते हैं: जो दृश्य असंगत लगता है वही ईश-लीला का ‘सत्य’ है। नारद का उपदेश ‘स्मृति-इतिहास’ (सती-प्रसंग) जोड़कर पार्वती को जगदंबा-तत्त्व में प्रतिष्ठित करता है—यह शैव-वैष्णव समन्वय का भी संकेत है, क्योंकि विवाह-लीला में विष्णु, ब्रह्मा, देव-समाज और शिव-गण समान रूप से सहभागी हैं। सोपान-तर्क में यह चरण साधक को ‘रूप-विरोध’ (विकट वेश) से ऊपर उठाकर ‘तत्त्व-दर्शन’ (शक्ति-शिव-अर्धांग) की ओर ले जाता है।

The emotional arc

आरंभ में ‘हास्य’—भवानी का मुस्कराकर उत्तर (सूक्ष्म विडंबना/लोक-व्यवहार की चुटीली समझ) से वातावरण हल्का होता है। इसके भीतर ‘अद्भुत’ का उभार—शिव-लीला की असंगति (विकट वेश, अनोखी बरात, गण-वैभव) को देखकर मन विस्मित होता है। फिर ‘करुण’ का स्पर्श—मैना/लोक-लज्जा/मातृ-भय की छाया से भाव-गंभीरता आती है। अंततः ‘शांत’ और ‘भक्ति’ में रूपांतरण—संशय का क्षय, गुरु-वाक्य/नारद-वचन पर श्रद्धा, और ‘रूप-विरोध’ से ऊपर उठकर ‘तत्त्व-दर्शन’ (शिव-शक्ति अर्धांग-भाव) में समर्पण; हास्य-अद्भुत-करुण का संयोग साधक को विश्वास की स्थिर भूमि पर टिकाता है।

The dialogue

  • भवानी (पार्वती)मुनिबर (मुख्यतः नारद; प्रसंग में हिमालय-परिवार भी श्रोता-समूह) · उत्तरी घाट (शिव–पार्वती संवाद): ‘वैराग्य/विवेक’ की भूमि, जहाँ लीला की व्याख्या से संशय का क्षय होता है।

What happens

शिव-गणों का सिंगार; शिव-बरात का प्रस्थान; हिमाचल-नगर की सज्जा; मैना का भय-विलाप; नारद द्वारा सती-पूर्वजन्म का रहस्योद्घाटन; विवाह-लग्न की घोषणा और जेवनार (भोज) का आयोजन।

The characters and their roles

  • भवानी/पार्वती—मुख्य साधिका-चरित्र; मुस्कान के साथ विवेकपूर्ण उत्तर, संशय से विश्वास की यात्रा
  • मुनिबर/नारद—उपदेशक/गुरु-स्वर; स्मृति-इतिहास (सती-प्रसंग) जोड़कर श्रद्धा का संस्कार, पात्रता-निर्माण
  • शिव—वर/ईश-लीला के केंद्र; विकट-रूप के पार तत्त्व-स्वरूप का संकेत, शिव-शक्ति समन्वय का आधार
  • मैना—मातृ-भाव/लोक-लज्जा व भय की प्रतिनिधि; करुण-रस का मानवीय धरातल
  • विष्णु—समन्वय-सूचक सहभागी; विवाह-लीला में देव-समाज की एकता का संकेत
  • ब्रह्मा—देव-समाज का अंग; विधि/जगत्-व्यवस्था की छाया
  • देव-समाज—साक्षी/सहभागी; लीला की सार्वभौमिक स्वीकृति
  • शिव-गण—विकट-भव्य बरात का अद्भुत-आयाम; रूप-विरोध का परीक्षण
  • सती (स्मृति-इतिहास में)—पूर्व-प्रसंग का संदर्भ; श्रद्धा/विवेक की शिक्षा हेतु स्मरण-आधार

Bhakti in this prakarana

मुख्यतः माधुर्य-भक्ति (विवाह-लीला), साथ में शान्त (तत्त्व-उपदेश/विवेक) और दास्य/सेवा-भाव (देव-समाज की व्यवस्था, अगवानी, आरती, परिछन, जेवनार)।

Nirguna and saguna

भवानी का तर्क ‘स्वभाव-धर्म’ (अनल का ताप, हिम का शीत) द्वारा दिखाता है कि काम/विकार ‘निकटता’ से जलते हैं—यह निर्गुण-तत्त्व (अकाम, अज, अनवद्य शिव) और सगुण-लीला (विवाह, बरात) का एक ही सत्य में समन्वय है। नारद का उपदेश पार्वती को ‘अजा-अनादि शक्ति’ कहकर तत्त्वतः ब्रह्म-शक्ति (अद्वैत-सूचक) में रखता है, पर साथ ही ‘सदा शंभु अरधंग-निवासिनी’ कहकर संबंध-रूप भक्ति (विशिष्टाद्वैत-सूचक) को पुष्ट करता है—तत्त्व एक, संबंध अनेक।

The Puranic parallel

वाल्मीकि रामायण में यह प्रसंग प्रत्यक्ष नहीं; यह पुराण-परंपरा/शैव-विवाह-कथा (उमा-महेश्वर विवाह) से संगत है, जैसा शिवपुराण/स्कन्दपुराण-प्रचलित आख्यानों में। मानस इसे बालकाण्ड के ‘भक्ति-स्थापन’ हेतु अंतःस्थापित करता है।

Awadhi idioms

हियँ हरषे (हृदय में हर्ष होना), बाउर/बौराह (विक्षिप्त/उन्मत्त—लोक-भाषिक तीव्रता), कत दोसु लगाइअ (किस पर दोष लगाएँ—आवधी प्रश्न-रचना), लिलार (ललाट; भाग्य-लेख का लोक-प्रतीक), गएँ समीप सो अवसि नसाई (निकट जाने पर अवश्य नाश—कथ्य-लय), घर घर बात (लोक-समाचार का मुहावरा), जेवनार/परुसन (भोज/परोसने की देशज शब्दावली), गारीं मृदु बानी (हँसी-ठिठोली/परिहासात्मक गाली—लोक-रीति)

Metaphors

  • अनल-हिम उपमा: ‘स्वभाव’ और ‘सन्निकर्ष’ से विकार-नाश (काम-दहन का नैतिक-आध्यात्मिक रूपक)
  • बरात-अनुरूपता विडंबना: ‘जैसा दूलहा वैसी बरात’—अद्भुत/वैराग्य का सौंदर्य-शास्त्र
  • लिलार-लेख: भाग्य/विधि का लोक-रूपक (कर्म-स्वीकार का भाषिक संकेत)
  • सती-पूर्वजन्म कथा: स्मृति-आधारित तत्त्व-स्थापन (अवतार/लीला की निरंतरता)

Meter

90–99; छंद (कई स्थानों पर: शिव-गण-वर्णन, नगर-शोभा, मैना-विलाप, आदि), दोहा/सोरठा (शीर्षक-रूप में; व्यवहारतः स्थिर-समापन इकाई)

Verses in this prakarana

दोहा 90 से दोहा 99 (बीच-बीच में चौपाई व छंद; कुछ स्थलों पर सोरठा-रूप)

Frequently Asked Questions

परंपरा में शिव-पार्वती विवाह-प्रसंग का पाठ ‘गृह-मंगल’, ‘विवाह-विघ्न-निवारण’, तथा मन के भय/संशय-क्षय हेतु फलदायी माना जाता है; विशेषतः दोहा 98 के ‘अजा-अनादि शक्ति’ उपदेश से श्रद्धा स्थिर होती है।

सामान्यतः ‘श्रीराम जय राम जय जय राम’ या ‘श्रीरामचंद्र कृपालु भज मन’ जैसे नाम-संपुट चलन में हैं; शिव-प्रसंग में कई पाठ-परंपराएँ ‘ॐ नमः शिवाय’/‘जय गिरिजापति दीनदयाला’ को भी संपुट-रूप में जोड़ती हैं (स्थानीय संप्रदायानुसार)।

Ask anything about Prakarana 10 of the Ramcharitmanas

Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.

Not sure where to start?

A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.

Read Ramcharitmanas in the Vedapath app

Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Awadhi recitation where available, and more.

Download on the App StoreGet it on Google Play

Continue reading in the Vedapath app

Open in App
Download on the App StoreGet it on Google Play