This Sopāna marks the soul’s initiation into Tyāga-yoga: dharma is no longer an ideal but a lived renunciation. Ayodhya—symbol of ordered consciousness—witnesses the wrenching shift from ‘gṛha’ (secure, scripted duty) to ‘vana’ (austere, unscripted surrender). The staircase-step here is Vairāgya tempered by Prem: the devotee learns that love does not cancel duty; it sanctifies separation, hardship, and obedience into bhakti-sādhana.
Is paas mein Rama apne pita ke vaade ko nibhane ke liye van ja rahe hain. Kausalya Sita ko samjhate hain ki ghar mein kaise rehna hai aur bade logon ki seva karni hai. Sita kehti hain ki Rama ke bina raj mahal bhi dukh hai, unke saath jungle bhi swarg hai. Rama apne pitaji ke sachche vaade ko todna nahi chahte the. Maa ka pyaar aur patni ka sneh dono mein bhaari bhavna hai. Yahan dharma nibhana ek bahut badi tapasya jaisa hai. Rama ka mann bilkul shant hai kyunki woh sach par chale hain. Sita bhi apne pati ke saath jaane ko tyar ho jaati hain. Ghar chhodna aur van jana mushkil hai par sahi kaam hai. Bhakti ka asli matlab yahi hai ki bhagwan ke saath rahna sabse zaroori hai.
Chaupai 60.1-4
बन हित कोल किरात किसोरी।रचीं बिरंचि बिषय सुख भोरी।।
पाइन कृमि जिमि कठिन सुभाऊ।तिन्हहि कलेसु न कानन काऊ।।
कै तापस तिय कानन जोगू।जिन्ह तप हेतु तजा सब भोगू।।
सिय बन बसिहि तात केहि भाँती।चित्रलिखित कपि देखि डेराती।।
सुरसर सुभग बनज बन चारी।डाबर जोगु कि हंसकुमारी।।
अस बिचारि जस आयसु होई।मैं सिख देउँ जानकिहि सोई।।
जौं सिय भवन रहै कह अंबा।मोहि कहँ होइ बहुत अवलंबा।।
सुनि रघुबीर मातु प्रिय बानी।सील सनेह सुधाँ जनु सानी।।
bana hita kola kirāta kisorī |racīṁ biraṁci biṣaya sukha bhorī ||
pāina kṛmi jimi kaṭhina subhāū |tinhahi kalesu na kānana kāū ||
kai tāpasa tiya kānana jogū |jinha tapa hetu tajā saba bhogū ||
siya bana basihi tāta kehi bhā̃tī |citralikhita kapi dekhi ḍerātī ||
surasara subhaga banaja bana cārī |ḍābara jogu ki haṁsakumārī ||
asa bicāri jasa āyasu hoī |maiṁ sikha deũ jānakihi soī ||
jauṁ siya bhavana rahai kaha aṁbā |mohi kahã hoi bahuta avalaṁbā ||
suni raghubīra mātu priya bānī |sīla saneha sudhā̃ janu sānī ||
Brahma ne ban ke liye Kol aur Kirat ki ladkiyan banayi hain. Wo sukh-bhog ke maamle mein simple aur masoom hoti hain. Unka swabhav patthar ki tarah sakht hai, jaise patthar mein rehne wala keeda. Ban unhe koi takleef nahi deta. Ya phir rishiyon ki patniyan ban ke liye banti hain. Jinhone tapasya ke liye saare bhog chhod diye the. Beta, Sita ban mein kaise rahengi? Jise tasveer mein bhi bandar dekh kar dar lagta hai. Jo hans ki bachi swarg ki nadi ke khoobsurat kamal ke beech ghoomti hai, kya wo keechad wale taalab ke liye thi? Ye soch kar, jo aap hukum do, main wahi baat Janaki ko bataungi. Maa kehti hai, agar Sita ghar mein rahegi, toh mujhe bahut sahara milega. Maa ki pyari baatein sunkar, jo narmi aur pyar ke amrit mein doobi hui thi, Raghukul ke veer Ram.
Doha 60
कहि प्रिय बचन बिबेकमय कीन्हि मातु परितोष।लगे प्रबोधन जानकिहि प्रगटि बिपिन गुन दोष।।60।।
kahi priya bacana bibekamaya kīnhi mātu paritoṣa |lage prabodhana jānakihi pragaṭi bipina guna doṣa ||60||
Ram ne apni maa ko samjhate hue pyaar bhare aur samajhdari wale baatein ki, aur unhe tasalli di. Phir Sita ko samjhane lage, aur unhe saaf saaf bata diya jungle mein rehne ke fayde kya hain aur mushkilein kya hain.
Chaupai 61.1-4
मातु समीप कहत सकुचाहीं।बोले समउ समुझि मन माहीं।।
राजकुमारि सिखावन सुनहू।आन भाँति जियँ जनि कछु गुनहू।।
आपन मोर नीक जौं चहहू।बचनु हमार मानि गृह रहहू।।
आयसु मोर सासु सेवकाई।सब बिधि भामिनि भवन भलाई।।
एहि ते अधिक धरमु नहिं दूजा।सादर सासु ससुर पद पूजा।।
जब जब मातु करिहि सुधि मोरी।होइहि प्रेम बिकल मति भोरी।।
तब तब तुम्ह कहि कथा पुरानी।सुंदरि समुझाएहु मृदु बानी।।
कहउँ सुभायँ सपथ सत मोही।सुमुखि मातु हित राखउँ तोही।।
mātu samīpa kahata sakucāhīṁ |bole samau samujhi mana māhīṁ ||
rājakumāri sikhāvana sunahū |āna bhā̃ti jiyã jani kachu gunahū ||
āpana mora nīka jauṁ cahahū |bacanu hamāra māni gṛha rahahū ||
āyasu mora sāsu sevakāī |saba bidhi bhāmini bhavana bhalāī ||
ehi te adhika dharamu nahiṁ dūjā |sādara sāsu sasura pada pūjā ||
jaba jaba mātu karihi sudhi morī |hoihi prema bikala mati bhorī ||
taba taba tumha kahi kathā purānī |suṁdari samujhāehu mṛdu bānī ||
kahaũ subhāyã sapatha sata mohī |sumukhi mātu hita rākhaũ tohī ||
woh apni maa ke saamne bolne mein sharma raha tha, lekin situation samajh kar usne bol diya. use kaha, rani suno meri baat, aur dil mein aur kuch mat sochna. agar tum apna aur mera bhala chahti ho, toh meri baat maan kar ghar pe raho. meri instruction hai ki meri maa ki seva karo. har tarah se, pyari, ghar ka bhalaa isi mein hai. isse bada koi aur dharam nahi hai ki apni sasur aur sas ko izzat se unke charno mein pujo. jab jab meri maa meri yaad karegi, aur unka seedha dimaag pyaar mein pareshan ho jayega, tab tab tum unhe purani katha sunao aur pyari, naram baaton se samjhao. main dil se bol raha hoon, aur tumhe sau kasam kha kar bol raha hoon: meri maa ke bhalai ke liye main tumhe yahan chod raha hoon.
Doha 61
गुर श्रुति संमत धरम फलु पाइअ बिनहिं कलेस।हठ बस सब संकट सहे गालव नहुष नरेस।।61।।
gura śruti saṁmata dharama phalu pāia binahiṁ kalesa |haṭha basa saba saṁkaṭa sahe gālava nahuṣa naresa ||61||
Jo dharam guru ki baat aur Ved ke hisaab se ho, uska fal bina kisi takleef ke mil jaata hai. Par jis mein zidd ho, us mein har tarah ki musibat jhelni parti hai, jaise Galav aur raja Nahush ne jheli.
Chaupai 62.1-4
मैं पुनि करि प्रवान पितु बानी।बेगि फिरब सुनु सुमुखि सयानी।।
दिवस जात नहिं लागिहि बारा।सुंदरि सिखवनु सुनहु हमारा।।
जौ हठ करहु प्रेम बस बामा।तौ तुम्ह दुखु पाउब परिनामा।।
काननु कठिन भयंकरु भारी।घोर घामु हिम बारि बयारी।।
कुस कंटक मग काँकर नाना।चलब पयादेहिं बिनु पदत्राना।।
चरन कमल मुदु मंजु तुम्हारे।मारग अगम भूमिधर भारे।।
कंदर खोह नदीं नद नारे।अगम अगाध न जाहिं निहारे।।
भालु बाघ बृक केहरि नागा।करहिं नाद सुनि धीरजु भागा।।
maiṁ puni kari pravāna pitu bānī |begi phiraba sunu sumukhi sayānī ||
divasa jāta nahiṁ lāgihi bārā |suṁdari sikhavanu sunahu hamārā ||
jau haṭha karahu prema basa bāmā |tau tumha dukhu pāuba parināmā ||
kānanu kaṭhina bhayaṁkaru bhārī |ghora ghāmu hima bāri bayārī ||
kusa kaṁṭaka maga kā̃kara nānā |calaba payādehiṁ binu padatrānā ||
carana kamala mudu maṁju tumhāre |māraga agama bhūmidhara bhāre ||
kaṁdara khoha nadīṁ nada nāre |agama agādha na jāhiṁ nihāre ||
bhālu bāgha bṛka kehari nāgā |karahiṁ nāda suni dhīraju bhāgā ||
Main apne pita ka vada poora karke jaldi wapas aa jaunga. Suno, sundar aur samajhdar Sita. Din nikal jayenge aur zyada waqt nahi lagega. Suno pyari, meri baat. Agar tum pyar ke chakkar mein zidd karogi, toh aakhir mein tumhe dukh hi milega. Jungle bahut kathin hai, darawana aur bada. Garmi, sardi, baarish aur hawa, sab bhayankar hai. Raste mein kusha ghaas, kaante aur tarah ke kankad hain, aur chappal ke bina paidal chalna padega. Tumhare pair bahut naram aur sundar hain, aur rasta khatarnaak hai, bade pahad beech mein hain. Gufayein, khaaiyan, nadiyan, bade nale, sab khatarnaak aur gehre hain, dekh kar bhi dil ghabrata hai. Bhalu, baagh, bhediyaa, sher aur haathi garajte hain, unki awaaz sunte hi himmat chhoot jaati hai.
Doha 62
भूमि सयन बलकल बसन असनु कंद फल मूल।ते कि सदा सब दिन मिलिहिं सबुइ समय अनुकूल।।62।।
bhūmi sayana balakala basana asanu kaṁda phala mūla |te ki sadā saba dina milihiṁ sabui samaya anukūla ||62||
Zameen par sone padega, ped ki chhaal kapde pehanne padenge, aur kandmul fal khaana padega. Aur ye sab cheezein kya roz roz milengi? Sab kuch season ke hisaab se hota hai.
Chaupai 63.1-4
नर अहार रजनीचर चरहीं।कपट बेष बिधि कोटिक करहीं।।
लागइ अति पहार कर पानी।बिपिन बिपति नहिं जाइ बखानी।।
ब्याल कराल बिहग बन घोरा।निसिचर निकर नारि नर चोरा।।
डरपहिं धीर गहन सुधि आएँ।मृगलोचनि तुम्ह भीरु सुभाएँ।।
हंसगवनि तुम्ह नहिं बन जोगू।सुनि अपजसु मोहि देइहि लोगू।।
मानस सलिल सुधाँ प्रतिपाली।जिअइ कि लवन पयोधि मराली।।
नव रसाल बन बिहरनसीला।सोह कि कोकिल बिपिन करीला।।
रहहु भवन अस हृदयँ बिचारी।चंदबदनि दुखु कानन भारी।।
nara ahāra rajanīcara carahīṁ |kapaṭa beṣa bidhi koṭika karahīṁ ||
lāgai ati pahāra kara pānī |bipina bipati nahiṁ jāi bakhānī ||
byāla karāla bihaga bana ghorā |nisicara nikara nāri nara corā ||
ḍarapahiṁ dhīra gahana sudhi āẽ |mṛgalocani tumha bhīru subhāẽ ||
haṁsagavani tumha nahiṁ bana jogū |suni apajasu mohi deihi logū ||
mānasa salila sudhā̃ pratipālī |jiai ki lavana payodhi marālī ||
nava rasāla bana biharanasīlā |soha ki kokila bipina karīlā ||
rahahu bhavana asa hṛdayã bicārī |caṁdabadani dukhu kānana bhārī ||
Insaano ko khaane wale rakshas ghoomte phirte hain, aur hazaron tarah se jhootha roop dhaalte hain. Pahad ka paani bahut nuksaan karta hai, aur jungle ki mushkilein bataayi nahi ja sakti. Jungle mein daraawne saanp aur khatarnaak pakshi hain, aur rakshason ke jhund jo auraton aur aadmiyon ko utha le jaate hain. Bahadur log bhi ghane jungle ki yaad aate hi kaanp jaate hain, aur tum hiran jaisi aankhon wali, tumhara swabhav hi darpok hai. Hans ki tarah chalne wali, tum jungle ke liye bani hi nahi ho, yeh baat sun kar log mujhe badnaam karenge. Mansarovar ke paani mein pali-badhi hui hans, kya khaare samundar mein reh sakti hai? Naye aam ke baag mein ghoomne wali koel, kya kaante wale pedon mein khoobsurat lagegi? Dil mein yeh soch kar ghar par raho, chaand jaise chehre wali, jungle ka dukh bahut bada hai.
Doha 63
सहज सुह्द गुर स्वामि सिख जो न करइ सिर मानि।सो पछिताइ अघाइ उर अवसि होइ हित हानि।।63।।
sahaja suhda gura svāmi sikha jo na karai sira māni |so pachitāi aghāi ura avasi hoi hita hāni ||63||
Jo koi apne sacche dost, guru, ya swami ki salah nahi sunta aur apna sir nahi jhukata, wo baad mein dil mein bahut pachtata hai, aur apna nuksaan zarur uthata hai.
Chaupai 64.1-4
सुनि मृदु बचन मनोहर पिय के।लोचन ललित भरे जल सिय के।।
सीतल सिख दाहक भइ कैंसें।चकइहि सरद चंद निसि जैंसें।।
उतरु न आव बिकल बैदेही।तजन चहत सुचि स्वामि सनेही।।
बरबस रोकि बिलोचन बारी।धरि धीरजु उर अवनिकुमारी।।
लागि सासु पग कह कर जोरी।छमबि देबि बड़ि अबिनय मोरी।।
दीन्हि प्रानपति मोहि सिख सोई।जेहि बिधि मोर परम हित होई।।
मैं पुनि समुझि दीखि मन माहीं।पिय बियोग सम दुखु जग नाहीं।।
suni mṛdu bacana manohara piya ke |locana lalita bhare jala siya ke ||
sītala sikha dāhaka bhai kaiṁseṁ |cakaihi sarada caṁda nisi jaiṁseṁ ||
utaru na āva bikala baidehī |tajana cahata suci svāmi sanehī ||
barabasa roki bilocana bārī |dhari dhīraju ura avanikumārī ||
lāgi sāsu paga kaha kara jorī |chamabi debi baṛi abinaya morī ||
dīnhi prānapati mohi sikha soī |jehi bidhi mora parama hita hoī ||
maiṁ puni samujhi dīkhi mana māhīṁ |piya biyoga sama dukhu jaga nāhīṁ ||
Sita ne apne piya ke naram aur pyare bol sune, aur uski sundar aankhon me paani bhar aa gaya. Uska thanda karne wala salah usko jala raha tha, jaise sarad ke chaand raat me chakwi ko jala deta hai. Sita itni pareshan hui ki kuch bol nahi paayi, kyunki uska saaf dil aur pyara husband use piche chhodna chahta tha. Usne zor lagake apne aansu roke, aur dil me himmat jama li. Wo apni saas ke pair me gir gayi, haath jod ke boli, maa, meri badi galti hai, mujhe maaf kar do. Mere husband ne mujhe wahi salah di hai jisse mera sabse bada bhala hoga. Par maine soch samajh ke apne dil me dekha hai, duniya me apne piya se door hone jaisa dukh aur koi nahi hai.
Doha 64
प्राननाथ करुनायतन सुंदर सुखद सुजान।तुम्ह बिनु रघुकुल कुमुद बिधु सुरपुर नरक समान।।64।।
prānanātha karunāyatana suṁdara sukhada sujāna |tumha binu raghukula kumuda bidhu surapura naraka samāna ||64||
Meri jaan ke malik, daya ka ghar, sundar, khushi dene wale, aur sab kuch janne wale. Raghu kul ke kamal ke liye tum chaand ho. Tumhare bina devtaon ka shehar bhi mere liye narak jaisa hai.
Chaupai 65.1-4
मातु पिता भगिनी प्रिय भाई।प्रिय परिवारु सुहृद समुदाई।।
सासु ससुर गुर सजन सहाई।सुत सुंदर सुसील सुखदाई।।
जहँ लगि नाथ नेह अरु नाते।पिय बिनु तियहि तरनिहु ते ताते।।
तनु धनु धामु धरनि पुर राजू।पति बिहीन सबु सोक समाजू।।
भोग रोगसम भूषन भारू।जम जातना सरिस संसारू।।
प्राननाथ तुम्ह बिनु जग माहीं।मो कहुँ सुखद कतहुँ कछु नाहीं।।
जिय बिनु देह नदी बिनु बारी।तैसिअ नाथ पुरुष बिनु नारी।।
नाथ सकल सुख साथ तुम्हारें।सरद बिमल बिधु बदनु निहारें।।
mātu pitā bhaginī priya bhāī |priya parivāru suhṛda samudāī ||
sāsu sasura gura sajana sahāī |suta suṁdara susīla sukhadāī ||
jahã lagi nātha neha aru nāte |piya binu tiyahi taranihu te tāte ||
tanu dhanu dhāmu dharani pura rājū |pati bihīna sabu soka samājū ||
bhoga rogasama bhūṣana bhārū |jama jātanā sarisa saṁsārū ||
prānanātha tumha binu jaga māhīṁ |mo kahũ sukhada katahũ kachu nāhīṁ ||
jiya binu deha nadī binu bārī |taisia nātha puruṣa binu nārī ||
nātha sakala sukha sātha tumhāreṁ |sarada bimala bidhu badanu nihāreṁ ||
Maa, papa, behen aur bhai, ghar wale aur saare dost, saas, sasur, guru, rishtedaar aur madad karne wale, aur ek beta jo sundar hai, accha hai aur khushi deta hai, jahan tak bhi mohabbat aur rishte hain, mere nath, ek aurat ke liye apne pyare ke bina ye sab dhoop se bhi zyada garam lagte hain. Sharir, paisa, ghar, zameen, sheher aur raaj, pati ke bina ye sab sirf dukhon ka jhola hai. Aish aise bimari jaise lagta hai, gehne bojh lagte hain, aur duniya Yam ke narak ki saza jaisi lagti hai. Mere jaan ka nath, tumhare bina duniya mein kahin bhi koi cheez mujhe khushi nahi deti. Jaise sharir mein jaan nahi hoti aur nadi mein paani nahi hota, waise hi nath, aurat pati ke bina adhuri hai. Mere nath, tumhare saath saare khushiyaan meri hain, jab tak main tumhare chehre ko dekh sakta hoon jo saaf bars ke chaand jaisa hai.
Doha 65
खग मृग परिजन नगरु बनु बलकल बिमल दुकूल।नाथ साथ सुरसदन सम परनसाल सुख मूल।।65।।
khaga mṛga parijana nagaru banu balakala bimala dukūla |nātha sātha surasadana sama paranasāla sukha mūla ||65||
Jungle ke parinde aur hiran hi mere parivar honge, jungle hi mera sheher hoga, aur saaf chhaal ke kapde mere achhe kapde honge. Mere nath mere saath honge toh patton ki chhat wali kutia bhi devtaon ke mahal jaisi hogi, aur wahi khushi ka aadhar hoga.
Chaupai 66.1-4
बनदेवीं बनदेव उदारा।करिहहिं सासु ससुर सम सारा।।
कुस किसलय साथरी सुहाई।प्रभु सँग मंजु मनोज तुराई।।
कंद मूल फल अमिअ अहारू।अवध सौध सत सरिस पहारू।।
छिनु छिनु प्रभु पद कमल बिलोकि।रहिहउँ मुदित दिवस जिमि कोकी।।
बन दुख नाथ कहे बहुतेरे।भय बिषाद परिताप घनेरे।।
प्रभु बियोग लवलेस समाना।सब मिलि होहिं न कृपानिधाना।।
अस जियँ जानि सुजान सिरोमनि।लेइअ संग मोहि छाड़िअ जनि।।
बिनती बहुत करौं का स्वामी।करुनामय उर अंतरजामी।।
banadevīṁ banadeva udārā |karihahiṁ sāsu sasura sama sārā ||
kusa kisalaya sātharī suhāī |prabhu sãga maṁju manoja turāī ||
kaṁda mūla phala amia ahārū |avadha saudha sata sarisa pahārū ||
chinu chinu prabhu pada kamala biloki |rahihaũ mudita divasa jimi kokī ||
bana dukha nātha kahe bahutere |bhaya biṣāda paritāpa ghanere ||
prabhu biyoga lavalesa samānā |saba mili hohiṁ na kṛpānidhānā ||
asa jiyã jāni sujāna siromani |leia saṁga mohi chāṛia jani ||
binatī bahuta karauṁ kā svāmī |karunāmaya ura aṁtarajāmī ||
Jungle ki devi aur devta bahut bada dil wale hain. Wo meri khayal rakhenge bilkul sasur sas jaisi. Kush ghaas aur taaze patto ki pyari sejh, aur mere Ram ke saath, wo Manoj ki naram sejh jitni acchi lagegi. Kand, jad aur phal khana amrit jaisa hoga, aur pahar Ayodhya ke sau mahal jitne lagenge. Har pal apne bhagwan ke charno ko dekh kar main khushi mein jiyungi, din ko chakwi pakshi jaisi. Prabhu, aapne jungle ke bahut dukh bataye hain. Dar, dukh aur bahut saari takleefein. Prabhu, daya ka khajana, ye saari cheezein milkar bhi aapse door hone ke ek chote se hisse ke barabar nahi hoti. Ye baat dil mein jaan kar, he gyaaniyon ke shehanshah, mujhe apne saath le chaliye aur mujhe peeche mat chodiye. Swami, main itni binti kyu karu? Aap to dayalu ho aur sabke dil ki baat jaante ho.
Doha 66
राखिअ अवध जो अवधि लगि रहत न जनिअहिं प्रान।दीनबंधु संदर सुखद सील सनेह निधान।।66।।
rākhia avadha jo avadhi lagi rahata na janiahiṁ prāna |dīnabaṁdhu saṁdara sukhada sīla saneha nidhāna ||66||
Agar tum mujhe Ayodhya mein chhor ke apne vanvaas ke samay tak yahin rakh lo, to samajh lo meri jaan nahi rahegi mere shareer mein. Heen aur kamzor logon ke dost, sundar, sukh dene wale, acche gun aur pyaar ka khazana.
Chaupai 67.1-4
मोहि मग चलत न होइहि हारी।छिनु छिनु चरन सरोज निहारी।।
सबहि भाँति पिय सेवा करिहौं।मारग जनित सकल श्रम हरिहौं।।
पाय पखारी बैठि तरु छाहीं।करिहउँ बाउ मुदित मन माहीं।।
श्रम कन सहित स्याम तनु देखें।कहँ दुख समउ प्रानपति पेखें।।
सम महि तृन तरुपल्लव डासी।पाग पलोटिहि सब निसि दासी।।
बारबार मृदु मूरति जोही।लागहि तात बयारि न मोही।।
को प्रभु सँग मोहि चितवनिहारा।सिंघबधुहि जिमि ससक सिआरा।।
मैं सुकुमारि नाथ बन जोगू।तुम्हहि उचित तप मो कहुँ भोगू।।
mohi maga calata na hoihi hārī |chinu chinu carana saroja nihārī ||
sabahi bhā̃ti piya sevā karihauṁ |māraga janita sakala śrama harihauṁ ||
pāya pakhārī baiṭhi taru chāhīṁ |karihaũ bāu mudita mana māhīṁ ||
śrama kana sahita syāma tanu dekheṁ |kahã dukha samau prānapati pekheṁ ||
sama mahi tṛna tarupallava ḍāsī |pāga paloṭihi saba nisi dāsī ||
bārabāra mṛdu mūrati johī |lāgahi tāta bayāri na mohī ||
ko prabhu sãga mohi citavanihārā |siṁghabadhuhi jimi sasaka siārā ||
maiṁ sukumāri nātha bana jogū |tumhahi ucita tapa mo kahũ bhogū ||
Main raaste mein chalte hue nahi thakungi, kyunki har pal main aapke charan dekhti rahungi. Main har tarah se apne piya ki seva karungi, aur safar ki saari thakaan door kar doongi. Main aapke pair dhoongi, aur jab aap ped ki chhaon mein baithenge, khushi se aapko pankha jhuloongi. Jab main aapke shyam badan par paseene ki boondein dekhungi, toh apne prabhu ko dekh kar mujhe koi dukh kaise lagega. Zameen par ghaas aur patte bichha kar, aapki dasi poori raat aapke pair mal degi. Main baar baar aapke narm roop ko dekhoongi, prabhu, toh mujhe garam hawa bhi nahi lagegi. Jab main apne prabhu ke saath hoon, toh kaun mujhe dekhne ki himmat karega, jaise khargosh ya gidhad sherni ko dekhne ki himmat nahi karta. Main itni komal hoon, kya main ban ke layak hoon, prabhu? Aapke liye tap karna theek hai aur mujhe bhog karna theek hai.
Doha 67
ऐसेउ बचन कठोर सुनि जौं न हृदउ बिलगान।तौ प्रभु बिषम बियोग दुख सहिहहिं पावँर प्रान।।67।।
aiseu bacana kaṭhora suni jauṁ na hṛdau bilagāna |tau prabhu biṣama biyoga dukha sahihahiṁ pāvãra prāna ||67||
Agar aise kadwe bol sunke mera dil nahi toot jaata, toh prabhu, meri ye bechari saansein aapke bichhadne ka dukh bardasht karti rehti.
Chaupai 68.1-4
अस कहि सीय बिकल भइ भारी।बचन बियोगु न सकी सँभारी।।
देखि दसा रघुपति जियँ जाना।हठि राखें नहिं राखिहि प्राना।।
कहेउ कृपाल भानुकुलनाथा।परिहरि सोचु चलहु बन साथा।।
नहिं बिषाद कर अवसरु आजू।बेगि करहु बन गवन समाजू।।
कहि प्रिय बचन प्रिया समुझाई।लगे मातु पद आसिष पाई।।
बेगि प्रजा दुख मेटब आई।जननी निठुर बिसरि जनि जाई।।
फिरहि दसा बिधि बहुरि कि मोरी।देखिहउँ नयन मनोहर जोरी।।
सुदिन सुघरी तात कब होइहि।जननी जिअत बदन बिधु जोइहि।।
asa kahi sīya bikala bhai bhārī |bacana biyogu na sakī sãbhārī ||
dekhi dasā raghupati jiyã jānā |haṭhi rākheṁ nahiṁ rākhihi prānā ||
kaheu kṛpāla bhānukulanāthā |parihari socu calahu bana sāthā ||
nahiṁ biṣāda kara avasaru ājū |begi karahu bana gavana samājū ||
kahi priya bacana priyā samujhāī |lage mātu pada āsiṣa pāī ||
begi prajā dukha meṭaba āī |jananī niṭhura bisari jani jāī ||
phirahi dasā bidhi bahuri ki morī |dekhihaũ nayana manohara jorī ||
sudina sugharī tāta kaba hoihi |jananī jiata badana bidhu joihi ||
Itna bolke Sita bahut pareshan ho gayi. Usse judai ka shabd bhi bardasht nahi hua. Sita ki halat dekhke Ram ke dil ko samajh aa gaya. Agar wo use ziddi banakar rokta, to Sita apni jaan de deti. Surya vans ke dayalu Ram bole, chinta chhodke mere sath van chalo. Aaj rone ka waqt nahi hai. Jaldi se van jane ki tayari karo. Pyari Sita ko pyare bol se samjha kar, Ram ne maa ke charno mein matha tekke unka ashirwad liya. Maa boli, jaldi wapas aa aur apni praja ke dukh mita. Apni besahara maa ko bhulke mat jaana. Kya kismat phir se mera din badal degi, ki main apni aankhon se dono ko phir se dekh sakun? Beta, wo suhana din aur achha waqt kab aayega, jab teri maa zinda rehke tere chaand jaise chehre ko dekhegi?
Doha 68
बहुरि बच्छ कहि लालु कहि रघुपति रघुबर तात।कबहिं बोलाइ लगाइ हियँ हरषि निरखिहउँ गात।।68।।
bahuri baccha kahi lālu kahi raghupati raghubara tāta |kabahiṁ bolāi lagāi hiyã haraṣi nirakhihaũ gāta ||68||
Main phir se tumhe bacha, pyare, Raghupati, Raghubar aur bete keh kar bulaaunga. Kab tumhe apne paas bula kar dil se laga lunga, aur khush hokar tumhe dekh paunga?
Chaupai 69.1-4
लखि सनेह कातरि महतारी।बचनु न आव बिकल भइ भारी।।
राम प्रबोधु कीन्ह बिधि नाना।समउ सनेहु न जाइ बखाना।।
तब जानकी सासु पग लागी।सुनिअ माय मैं परम अभागी।।
सेवा समय दैअँ बनु दीन्हा।मोर मनोरथु सफल न कीन्हा।।
तजब छोभु जनि छाड़िअ छोहू।करमु कठिन कछु दोसु न मोहू।।
सुनि सिय बचन सासु अकुलानी।दसा कवनि बिधि कहौं बखानी।।
बारहि बार लाइ उर लीन्ही।धरि धीरजु सिख आसिष दीन्ही।।
अचल होउ अहिवातु तुम्हारा।जब लगि गंग जमुन जल धारा।।
lakhi saneha kātari mahatārī |bacanu na āva bikala bhai bhārī ||
rāma prabodhu kīnha bidhi nānā |samau sanehu na jāi bakhānā ||
taba jānakī sāsu paga lāgī |sunia māya maiṁ parama abhāgī ||
sevā samaya daiã banu dīnhā |mora manorathu saphala na kīnhā ||
tajaba chobhu jani chāṛia chohū |karamu kaṭhina kachu dosu na mohū ||
suni siya bacana sāsu akulānī |dasā kavani bidhi kahauṁ bakhānī ||
bārahi bāra lāi ura līnhī |dhari dhīraju sikha āsiṣa dīnhī ||
acala hou ahivātu tumhārā |jaba lagi gaṁga jamuna jala dhārā ||
Dekha ki maa pyaar se aisi bhar gayi ki bol nahi pa rahi thi, aur bohot pareshan ho gayi thi. Ram ne unhe kai tarah se samjhaya aur tasalli di. Us waqt ka pyaar kaafi tha, alag se bata nahi sakta. Phir Sita ne sasu maa ke pair chhue aur kaha, suno maa, main bohot buri kismat wali hoon. Jabki main aapki sewa karne ka mauka milna chahiye tha, daur ne mujhe jungle de diya. Mera dil ki khwahish puri nahi hui. Apna dukh chhod do, par mujhse apna pyaar mat chhodna. Kismat ka likha kathin hai, isme meri koi galti nahi. Sita ki baat sunkar sasu maa bhi bhar aa gayi. Unki haalat kaise shabdon mein bataun? Baar baar Sita ko seene se lagaya, phir himmat karke unhe samjhaya aur ashirwad diya. Unhone kaha, tumhara suhaag kabhi na toote, jab tak Ganga aur Yamuna ka paani beha rehta hai.
Doha 69
सीतहि सासु असीस सिख दीन्हि अनेक प्रकार।चली नाइ पद पदुम सिरु अति हित बारहिं बार।।69।।
sītahi sāsu asīsa sikha dīnhi aneka prakāra |calī nāi pada paduma siru ati hita bārahiṁ bāra ||69||
Sita ki saas ne unhe bahut tarah se ashirwad aur samjhayi di. Sita ne bahut pyaar se baar baar unke charno ko matha touch kiya aur nikal padi.
In this passage (Doha 60–69), the dominant rasa is Karuṇa braided with Śṛṅgāra-in-vipralambha (love in separation) and shaded by Dharma-vīra (heroism of renunciation). Rama’s resolve to honor the father’s word is the axis; around it, maternal tenderness and spousal devotion surge and break like waves. Kaushalya’s counsel to Sita is a didactic domestic dharma-text: service to elders, restraint, and the ‘safe’ path of household merit. Sita’s reply overturns mere prudence with bhakti-logic: without the Lord, every prosperity is grief; with Him, even bark-cloth is heaven. Theologically, the Manas here stages Saguna intimacy (पति-परमेश्वर) while quietly pointing to Nirguna steadiness: Rama’s equanimity and सत्य-प्रतिज्ञा are the formless dharma within the formed leela. The Sopāna placement is crucial: the seeker is taught that liberation’s staircase begins not in forests but in the heart’s consent to sacrifice.
Traditional satsang reading holds that reciting Sita’s ananyā-bhakti and Rama’s dharma-niṣṭhā strengthens vairāgya, steadies the mind in separation/sorrow, and grants ‘sahaj dhairya’ (natural fortitude) in household trials—turning grief into devotion and duty into worship.
A common practice is to insert the Ram-nāma samput—“श्रीराम जय राम जय जय राम”—especially after each Doha in this sequence, to seal the teaching that Rama’s presence alone converts ‘vana’ into ‘vaikuṇṭha’.
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.