Prakarana 7
This Sopāna marks the soul’s initiation into Tyāga-yoga: dharma is no longer an ideal but a lived renunciation. Ayodhya—symbol of ordered consciousness—witnesses the wrenching shift from ‘gṛha’ (secure, scripted duty) to ‘vana’ (austere, unscripted surrender). The staircase-step here is Vairāgya tempered by Prem: the devotee learns that love does not cancel duty; it sanctifies separation, hardship, and obedience into bhakti-sādhana.
ഈ ഭാഗത്തിൽ (ദോഹ 60–69) പ്രബലമായ രസം കരുണയാണ്; അതിൽ വിരഹശൃംഗാരത്തിന്റെ നൂൽപ്പിണയും, ധർമ്മവീരത്തിന്റെ (ത്യാഗവീര്യം) നിഴലും ചേർന്നിരിക്കുന്നു. പിതാവിന്റെ വചനം പാലിക്കാനുള്ള രാമനിശ്ചയം അക്ഷമാണ്; അതിനെ ചുറ്റി മാതൃസ്നേഹവും പത്യഭക്തിയും തിരമാലപോലെ ഉയർന്ന് തകർന്നു വീഴുന്നു. കൗസല്യ സീതയോട് പറയുന്ന ഉപദേശം ഗൃഹധർമ്മത്തിന്റെ ബോധപാഠമാണ്: മുതിർന്നവർക്കുള്ള സേവനം, സംയമം, ഗൃഹസ്ഥപുണ്യത്തിന്റെ ‘സുരക്ഷിത’ പാത. സീതയുടെ മറുപടി വെറും പ്രായോഗികബുദ്ധിയെ ഭക്തിതർക്കത്തോടെ മറിച്ചിടുന്നു: പ്രഭുവില്ലാതെ എല്ലാ സമൃദ്ധിയും ദുഃഖം; അവനോടൊപ്പം വൃക്ഷത്തൊലി പോലും സ്വർഗ്ഗം. തത്ത്വപരമായി, ഇവിടെ മാനസ് സഗുണസാന്നിധ്യം (പതി-പരമേശ്വര) അരങ്ങേറിക്കാട്ടുമ്പോഴും നിർഗുണസ്ഥൈര്യത്തിലേക്കുള്ള സൂചന മൗനമായി നൽകുന്നു: രാമന്റെ സമത്വവും സത്യപ്രതിജ്ഞയും രൂപമുള്ള ലീലയുടെ ഉള്ളിലെ രൂപരഹിതധർമ്മമാണ്. സോപാനസ്ഥാനമിവിടെ നിർണായകം: മോക്ഷത്തിന്റെ പടവുകൾ കാടുകളിൽ അല്ല, ഹൃദയം ത്യാഗത്തിന് സമ്മതിക്കുന്നിടത്താണ് ആരംഭിക്കുന്നത്.
Verses
ചൗപായി 60.1-4
बन हित कोल किरात किसोरी।रचीं बिरंचि बिषय सुख भोरी।।
पाइन कृमि जिमि कठिन सुभाऊ।तिन्हहि कलेसु न कानन काऊ।।
कै तापस तिय कानन जोगू।जिन्ह तप हेतु तजा सब भोगू।।
सिय बन बसिहि तात केहि भाँती।चित्रलिखित कपि देखि डेराती।।
सुरसर सुभग बनज बन चारी।डाबर जोगु कि हंसकुमारी।।
अस बिचारि जस आयसु होई।मैं सिख देउँ जानकिहि सोई।।
जौं सिय भवन रहै कह अंबा।मोहि कहँ होइ बहुत अवलंबा।।
सुनि रघुबीर मातु प्रिय बानी।सील सनेह सुधाँ जनु सानी।।
bana hita kola kirāta kisorī |racīṁ biraṁci biṣaya sukha bhorī ||
pāina kṛmi jimi kaṭhina subhāū |tinhahi kalesu na kānana kāū ||
kai tāpasa tiya kānana jogū |jinha tapa hetu tajā saba bhogū ||
siya bana basihi tāta kehi bhā̃tī |citralikhita kapi dekhi ḍerātī ||
surasara subhaga banaja bana cārī |ḍābara jogu ki haṁsakumārī ||
asa bicāri jasa āyasu hoī |maiṁ sikha deũ jānakihi soī ||
jauṁ siya bhavana rahai kaha aṁbā |mohi kahã hoi bahuta avalaṁbā ||
suni raghubīra mātu priya bānī |sīla saneha sudhā̃ janu sānī ||
കാടിനുവേണ്ടി ബ്രഹ്മാവ് കോലുകളുടെയും കിരാതരുടെയും യുവതികളെ സൃഷ്ടിച്ചു, ലൗകിക സുഖങ്ങളിൽ ലളിതരായവർ. അവരുടെ സ്വഭാവം കല്ലിൽ വസിക്കുന്ന പുഴുവിനെപ്പോലെ കഠിനമാണ്; കാട് അവർക്ക് യാതൊരു ക്ലേശവും ഉണ്ടാക്കുന്നില്ല. അല്ലെങ്കിൽ തപസ്സിനുവേണ്ടി എല്ലാ ഭോഗങ്ങളും ഉപേക്ഷിച്ച തപസ്വികളുടെ ഭാര്യമാർ കാടിനു യോഗ്യരാണ്. മകനേ, ചിത്രത്തിൽ വരച്ച കുരങ്ങിനെ കണ്ടാൽ പോലും ഭയപ്പെടുന്ന സീത കാട്ടിൽ എങ്ങനെ വസിക്കും? ദേവനദിയുടെ സുന്ദരമായ താമരത്തോട്ടങ്ങളിൽ വിഹരിച്ച യുവ അരയന്നം, ചെളിത്തൊട്ടിക്ക് യോഗ്യമാണോ? ഇങ്ങനെ ചിന്തിച്ച്, എന്ത് കല്പന വരുന്നുവോ, അതുതന്നെ ഞാൻ ജാനകിക്ക് ഉപദേശിക്കാം. സീത വീട്ടിൽത്തന്നെ തങ്ങുമെന്ന് അമ്മ പറഞ്ഞാൽ, എനിക്ക് വലിയ പിന്തുണ കിട്ടും. മൃദുത്വവും സ്നേഹവും നിറഞ്ഞ അമൃതത്തിൽ മുങ്ങിയതുപോലെ തോന്നുന്ന തന്റെ അമ്മയുടെ സ്നേഹനിർഭരമായ വാക്കുകൾ കേട്ട്, രഘുവീരൻ,
ദോഹ 60
कहि प्रिय बचन बिबेकमय कीन्हि मातु परितोष।लगे प्रबोधन जानकिहि प्रगटि बिपिन गुन दोष।।60।।
kahi priya bacana bibekamaya kīnhi mātu paritoṣa |lage prabodhana jānakihi pragaṭi bipina guna doṣa ||60||
ജ്ഞാനം നിറഞ്ഞ സ്നേഹമുള്ള വാക്കുകൾ പറഞ്ഞ് രാമൻ മാതാവിനെ ആശ്വസിപ്പിച്ചു. പിന്നീട് ജാനകിക്ക് ഉപദേശം നൽകാൻ തുടങ്ങി, കാട്ടിലെ ജീവിതത്തിന്റെ ഗുണങ്ങളും ദോഷങ്ങളും വ്യക്തമായി വിവരിച്ചു.
ചൗപായി 61.1-4
मातु समीप कहत सकुचाहीं।बोले समउ समुझि मन माहीं।।
राजकुमारि सिखावन सुनहू।आन भाँति जियँ जनि कछु गुनहू।।
आपन मोर नीक जौं चहहू।बचनु हमार मानि गृह रहहू।।
आयसु मोर सासु सेवकाई।सब बिधि भामिनि भवन भलाई।।
एहि ते अधिक धरमु नहिं दूजा।सादर सासु ससुर पद पूजा।।
जब जब मातु करिहि सुधि मोरी।होइहि प्रेम बिकल मति भोरी।।
तब तब तुम्ह कहि कथा पुरानी।सुंदरि समुझाएहु मृदु बानी।।
कहउँ सुभायँ सपथ सत मोही।सुमुखि मातु हित राखउँ तोही।।
mātu samīpa kahata sakucāhīṁ |bole samau samujhi mana māhīṁ ||
rājakumāri sikhāvana sunahū |āna bhā̃ti jiyã jani kachu gunahū ||
āpana mora nīka jauṁ cahahū |bacanu hamāra māni gṛha rahahū ||
āyasu mora sāsu sevakāī |saba bidhi bhāmini bhavana bhalāī ||
ehi te adhika dharamu nahiṁ dūjā |sādara sāsu sasura pada pūjā ||
jaba jaba mātu karihi sudhi morī |hoihi prema bikala mati bhorī ||
taba taba tumha kahi kathā purānī |suṁdari samujhāehu mṛdu bānī ||
kahaũ subhāyã sapatha sata mohī |sumukhi mātu hita rākhaũ tohī ||
അമ്മയുടെ മുമ്പിൽ സംസാരിക്കാൻ ലജ്ജിച്ചു; മനസ്സിൽ സമയം മനസ്സിലാക്കി, സംസാരിച്ചു. "രാജകുമാരി, എന്റെ ഉപദേശം കേൾക്കുക; നിന്റെ ഹൃദയത്തിൽ മറ്റൊന്നും ചിന്തിക്കരുത്." "നിനക്കും എനിക്കും നന്മ വേണമെങ്കിൽ, എന്റെ വാക്ക് അംഗീകരിച്ച് വീട്ടിൽ താമസിക്കുക." "എന്റെ കല്പന ഇതാണ്: എന്റെ അമ്മയെ സേവിക്കുക. എല്ലാ വിധത്തിലും, സുന്ദരീ, ഇത് വീടിന് നന്മയാണ്." "ഇതിലും വലിയ ധർമ്മം മറ്റൊന്നില്ല: അമ്മായിയമ്മയുടെയും അമ്മാവന്റെയും പാദങ്ങളെ ഭക്തിയോടെ പൂജിക്കുക." "എന്റെ അമ്മ എന്നെ ഓർക്കുമ്പോഴെല്ലാം, സ്നേഹത്താൽ വിഷമിച്ച്, മനസ്സ് തെറ്റിപ്പോകും." "അപ്പോഴെല്ലാം, സുന്ദരീ, പഴയ കഥകൾ പറഞ്ഞ്, മൃദുവായ വാക്കുകളാൽ അവളെ ആശ്വസിപ്പിക്കുക." "ഞാൻ സ്വഭാവത്താൽ തന്നെ പറയുന്നു, നിനക്ക് നൂറ് സത്യങ്ങൾ ചെയ്യുന്നു, സുമുഖീ: എന്റെ അമ്മയുടെ നന്മയ്ക്കായി മാത്രമാണ് നിന്നെ ഇവിടെ വിട്ടുപോകുന്നത്."
ദോഹ 61
गुर श्रुति संमत धरम फलु पाइअ बिनहिं कलेस।हठ बस सब संकट सहे गालव नहुष नरेस।।61।।
gura śruti saṁmata dharama phalu pāia binahiṁ kalesa |haṭha basa saba saṁkaṭa sahe gālava nahuṣa naresa ||61||
ഗുരുവിന്റെ വാക്കിനും വേദങ്ങൾക്കും അനുസൃതമായ ധർമ്മത്തിന്റെ ഫലം യാതൊരു കഷ്ടവുമില്ലാതെ ലഭിക്കുന്നു. പിടിവാദം കാരണം ഗാലവനും രാജാവായ നഹുഷനും എല്ലാത്തരം കഷ്ടങ്ങളും അനുഭവിച്ചു.
ചൗപായി 62.1-4
मैं पुनि करि प्रवान पितु बानी।बेगि फिरब सुनु सुमुखि सयानी।।
दिवस जात नहिं लागिहि बारा।सुंदरि सिखवनु सुनहु हमारा।।
जौ हठ करहु प्रेम बस बामा।तौ तुम्ह दुखु पाउब परिनामा।।
काननु कठिन भयंकरु भारी।घोर घामु हिम बारि बयारी।।
कुस कंटक मग काँकर नाना।चलब पयादेहिं बिनु पदत्राना।।
चरन कमल मुदु मंजु तुम्हारे।मारग अगम भूमिधर भारे।।
कंदर खोह नदीं नद नारे।अगम अगाध न जाहिं निहारे।।
भालु बाघ बृक केहरि नागा।करहिं नाद सुनि धीरजु भागा।।
maiṁ puni kari pravāna pitu bānī |begi phiraba sunu sumukhi sayānī ||
divasa jāta nahiṁ lāgihi bārā |suṁdari sikhavanu sunahu hamārā ||
jau haṭha karahu prema basa bāmā |tau tumha dukhu pāuba parināmā ||
kānanu kaṭhina bhayaṁkaru bhārī |ghora ghāmu hima bāri bayārī ||
kusa kaṁṭaka maga kā̃kara nānā |calaba payādehiṁ binu padatrānā ||
carana kamala mudu maṁju tumhāre |māraga agama bhūmidhara bhāre ||
kaṁdara khoha nadīṁ nada nāre |agama agādha na jāhiṁ nihāre ||
bhālu bāgha bṛka kehari nāgā |karahiṁ nāda suni dhīraju bhāgā ||
ഞാൻ വീണ്ടും എന്റെ പിതാവിന്റെ വാക്ക് നിറവേറ്റി വേഗം തിരികെ വരാം. കേൾക്കുക, സുന്ദരമുഖിയായ ബുദ്ധിമതി. ദിവസങ്ങൾ കടന്നുപോകും, അധികസമയം വേണ്ട. സുന്ദരീ, എന്റെ ഉപദേശം കേൾക്കുക. പ്രിയപ്പെട്ട ഭാര്യേ, സ്നേഹം നിമിത്തം വിടാതെ പിടിച്ചുകൊണ്ടിരുന്നാൽ, ഫലമായി നീ ദുഃഖം അനുഭവിക്കും. വനം കഠിനമാണ്, ഭയങ്കരമാണ്, വലുതാണ്, ഭീകരമായ ചൂട്, തണുപ്പ്, മഴ, കാറ്റ് എന്നിവയോടുകൂടിയത്. വഴിയിൽ ദർഭപ്പുല്ല്, മുള്ളുകൾ, പലവിധ ചെറുകല്ലുകൾ ഉണ്ട്, പാദരക്ഷകൾ ഇല്ലാതെ നടക്കേണ്ടിവരും. നിന്റെ താമരപ്പൂവിന്റെ പാദങ്ങൾ മൃദുവാണ്, സുന്ദരമാണ്, എന്നാൽ വഴി കടക്കാനാവാത്തത്, വലിയ മലകളോടുകൂടിയത്. ഗുഹകൾ, മലയിടുകൾ, നദികൾ, വലിയ അരുവികൾ, കടക്കാനാവാത്ത, ആഴം അറിയാത്ത, നോക്കാൻ കഴിയാത്തവ. കരടികൾ, പുലികൾ, ചെന്നായ്ക്കൾ, സിംഹങ്ങൾ, ആനകൾ ഗർജ്ജിക്കുന്നു, അവ കേട്ട് ധൈര്യം ഓടിപ്പോകുന്നു.
ദോഹ 62
भूमि सयन बलकल बसन असनु कंद फल मूल।ते कि सदा सब दिन मिलिहिं सबुइ समय अनुकूल।।62।।
bhūmi sayana balakala basana asanu kaṁda phala mūla |te ki sadā saba dina milihiṁ sabui samaya anukūla ||62||
ഭൂമിയിൽ കിടന്നുറങ്ങുക, മരത്തട്ട വസ്ത്രം ധരിക്കുക, കിഴങ്ങ്, പഴം, വേര് തിന്നുക. ഇവ പോലും എപ്പോഴും എല്ലാ ദിവസവും കിട്ടുമോ? എല്ലാം കാലം അനുകൂലമായിരിക്കുന്നതിനെ ആശ്രയിച്ചിരിക്കുന്നു.
ചൗപായി 63.1-4
नर अहार रजनीचर चरहीं।कपट बेष बिधि कोटिक करहीं।।
लागइ अति पहार कर पानी।बिपिन बिपति नहिं जाइ बखानी।।
ब्याल कराल बिहग बन घोरा।निसिचर निकर नारि नर चोरा।।
डरपहिं धीर गहन सुधि आएँ।मृगलोचनि तुम्ह भीरु सुभाएँ।।
हंसगवनि तुम्ह नहिं बन जोगू।सुनि अपजसु मोहि देइहि लोगू।।
मानस सलिल सुधाँ प्रतिपाली।जिअइ कि लवन पयोधि मराली।।
नव रसाल बन बिहरनसीला।सोह कि कोकिल बिपिन करीला।।
रहहु भवन अस हृदयँ बिचारी।चंदबदनि दुखु कानन भारी।।
nara ahāra rajanīcara carahīṁ |kapaṭa beṣa bidhi koṭika karahīṁ ||
lāgai ati pahāra kara pānī |bipina bipati nahiṁ jāi bakhānī ||
byāla karāla bihaga bana ghorā |nisicara nikara nāri nara corā ||
ḍarapahiṁ dhīra gahana sudhi āẽ |mṛgalocani tumha bhīru subhāẽ ||
haṁsagavani tumha nahiṁ bana jogū |suni apajasu mohi deihi logū ||
mānasa salila sudhā̃ pratipālī |jiai ki lavana payodhi marālī ||
nava rasāla bana biharanasīlā |soha ki kokila bipina karīlā ||
rahahu bhavana asa hṛdayã bicārī |caṁdabadani dukhu kānana bhārī ||
മനുഷ്യരെ തിന്നുന്ന രാക്ഷസർ ചുറ്റിത്തിരിയുന്നു, അവർ കോടി വിധങ്ങളിൽ വഞ്ചനാ വേഷങ്ങൾ ധരിക്കുന്നു. മലകളുടെ വെള്ളം വളരെ ഹാനികരമാണ്, കാടിന്റെ കഷ്ടങ്ങൾ വർണ്ണിക്കാൻ കഴിയില്ല. കാട്ടിൽ ഭയാനകമായ പാമ്പുകളും ഘോരമായ പക്ഷികളും ഉണ്ട്, സ്ത്രീകളെയും പുരുഷന്മാരെയും കൊണ്ടുപോകുന്ന രാക്ഷസ കൂട്ടങ്ങളും ഉണ്ട്. ആഴമായ കാടിനെ ഓർമ്മിക്കുമ്പോൾ ധൈര്യശാലികളും വിറയ്ക്കുന്നു; മൃഗലോചനീ, നീ സ്വഭാവം കൊണ്ട് ഭയപ്പെടുന്ന സ്വഭാവക്കാരിയാണ്. അരയന്നം പോലെ നടക്കുന്നവളേ, നിനക്ക് കാട് യോജ്യമല്ല; കേൾക്കുമ്പോൾ ജനങ്ങൾ എനിക്ക് അപകീർത്തി തരും. മാനസ സരോവരിന്റെ വെള്ളത്തിൽ വളർത്തപ്പെട്ട അരയന്നം, ഉപ്പ് കടലിൽ ജീവിക്കാൻ കഴിയുമോ? പുതിയ മാവിൻ തോട്ടങ്ങളിൽ വിഹരിക്കുന്ന സ്വഭാവമുള്ള കുയിൽ, കരീൽ മുള്ളുള്ള കാട്ടുപൊന്തകളിൽ സുന്ദരമായി കാണാമോ? ഇത് നിന്റെ ഹൃദയത്തിൽ ചിന്തിച്ച് വീട്ടിൽ തന്നെ ഇരിക്കുക, ചന്ദ്രവദനീ; കാടിന്റെ കഷ്ടം വലുതാണ്.
ദോഹ 63
सहज सुह्द गुर स्वामि सिख जो न करइ सिर मानि।सो पछिताइ अघाइ उर अवसि होइ हित हानि।।63।।
sahaja suhda gura svāmi sikha jo na karai sira māni |so pachitāi aghāi ura avasi hoi hita hāni ||63||
സ്വാഭാവിക സുഹൃത്ത്, ഗുരു, അല്ലെങ്കിൽ സ്വാമി എന്നിവരുടെ ഉപദേശം തല കുനിച്ച് സ്വീകരിക്കാത്തവൻ, ഹൃദയത്തിൽ പൂർണ്ണമായി പശ്ചാത്തപിക്കും, തനിക്ക് ഹിതത്തിന് നഷ്ടം സംഭവിക്കുക തീർച്ഞ.
ചൗപായി 64.1-4
सुनि मृदु बचन मनोहर पिय के।लोचन ललित भरे जल सिय के।।
सीतल सिख दाहक भइ कैंसें।चकइहि सरद चंद निसि जैंसें।।
उतरु न आव बिकल बैदेही।तजन चहत सुचि स्वामि सनेही।।
बरबस रोकि बिलोचन बारी।धरि धीरजु उर अवनिकुमारी।।
लागि सासु पग कह कर जोरी।छमबि देबि बड़ि अबिनय मोरी।।
दीन्हि प्रानपति मोहि सिख सोई।जेहि बिधि मोर परम हित होई।।
मैं पुनि समुझि दीखि मन माहीं।पिय बियोग सम दुखु जग नाहीं।।
suni mṛdu bacana manohara piya ke |locana lalita bhare jala siya ke ||
sītala sikha dāhaka bhai kaiṁseṁ |cakaihi sarada caṁda nisi jaiṁseṁ ||
utaru na āva bikala baidehī |tajana cahata suci svāmi sanehī ||
barabasa roki bilocana bārī |dhari dhīraju ura avanikumārī ||
lāgi sāsu paga kaha kara jorī |chamabi debi baṛi abinaya morī ||
dīnhi prānapati mohi sikha soī |jehi bidhi mora parama hita hoī ||
maiṁ puni samujhi dīkhi mana māhīṁ |piya biyoga sama dukhu jaga nāhīṁ ||
തന്റെ പ്രിയന്റെ മൃദുവായ മനോഹരമായ വാക്കുകൾ കേട്ട്, സീതയുടെ സുന്ദരമായ കണ്ണുകൾ കണ്ണീർ നിറഞ്ഞു. അദ്ദേഹത്തിന്റെ തണുപ്പിക്കുന്ന ഉപദേശം അവളെ എരിച്ചു, രാത്രിയിൽ ശരത്കാല ചന്ദ്രൻ ചകവിയെ എരിക്കുന്നതുപോലെ. വൈദേഹി വിഷമത്തിൽ ഒരു മറുപടിയും പറയാൻ കഴിഞ്ഞില്ല, കാരണം അവളുടെ പവിത്രനായ പ്രിയ സ്വാമി അവളെ വിട്ടുപോകാൻ ആഗ്രഹിച്ചു. കണ്ണുകളുടെ വെള്ളം നിർബന്ധിച്ച് തടഞ്ഞ്, ഭൂമിയുടെ മകൾ തന്റെ ഹൃദയത്തിൽ ധൈര്യം സ്വീകരിച്ചു. തന്റെ അമ്മായിയമ്മയുടെ പാദങ്ങളിൽ വീണ്, കൈകൾ കൂപ്പി, "എന്റെ വലിയ ധൈര്യത്തിന് എന്നെ ക്ഷമിക്കണം, ദേവി" എന്ന് പറഞ്ഞു. "എന്റെ പ്രാണനാഥൻ എനിക്ക് ആ ഉപദേശം തന്നിരിക്കുന്നു, അതിലൂടെ എന്റെ പരമമായ നന്മ സാധ്യമാകും." "എന്നാൽ ഞാൻ ചിന്തിച്ച്, എന്റെ മനസ്സിൽ കണ്ടു, പ്രിയനിൽ നിന്ന് വേർപിരിയുന്നതിന് തുല്യമായ ദുഃഖം ഈ ലോകത്തില്ല."
ദോഹ 64
प्राननाथ करुनायतन सुंदर सुखद सुजान।तुम्ह बिनु रघुकुल कुमुद बिधु सुरपुर नरक समान।।64।।
prānanātha karunāyatana suṁdara sukhada sujāna |tumha binu raghukula kumuda bidhu surapura naraka samāna ||64||
എന്റെ പ്രാണനാഥാ, കരുണയുടെ ആലയമേ, സുന്ദരനേ, സുഖം നൽകുന്നവനേ, ജ്ഞാനിയായവനേ, രഘു കുലത്തിന്റെ താമരയ്ക്ക് ചന്ദ്രനേ, നിന്നെ കൂടാതെ ദേവന്മാരുടെ പുരിയും നരകത്തിന് തുല്യം.
ചൗപായി 65.1-4
मातु पिता भगिनी प्रिय भाई।प्रिय परिवारु सुहृद समुदाई।।
सासु ससुर गुर सजन सहाई।सुत सुंदर सुसील सुखदाई।।
जहँ लगि नाथ नेह अरु नाते।पिय बिनु तियहि तरनिहु ते ताते।।
तनु धनु धामु धरनि पुर राजू।पति बिहीन सबु सोक समाजू।।
भोग रोगसम भूषन भारू।जम जातना सरिस संसारू।।
प्राननाथ तुम्ह बिनु जग माहीं।मो कहुँ सुखद कतहुँ कछु नाहीं।।
जिय बिनु देह नदी बिनु बारी।तैसिअ नाथ पुरुष बिनु नारी।।
नाथ सकल सुख साथ तुम्हारें।सरद बिमल बिधु बदनु निहारें।।
mātu pitā bhaginī priya bhāī |priya parivāru suhṛda samudāī ||
sāsu sasura gura sajana sahāī |suta suṁdara susīla sukhadāī ||
jahã lagi nātha neha aru nāte |piya binu tiyahi taranihu te tāte ||
tanu dhanu dhāmu dharani pura rājū |pati bihīna sabu soka samājū ||
bhoga rogasama bhūṣana bhārū |jama jātanā sarisa saṁsārū ||
prānanātha tumha binu jaga māhīṁ |mo kahũ sukhada katahũ kachu nāhīṁ ||
jiya binu deha nadī binu bārī |taisia nātha puruṣa binu nārī ||
nātha sakala sukha sātha tumhāreṁ |sarada bimala bidhu badanu nihāreṁ ||
അമ്മ, അച്ഛൻ, സഹോദരി, പ്രിയ സഹോദരൻ, പ്രിയ കുടുംബം, സുഹൃത്തുക്കളുടെ കൂട്ടം, അമ്മായി, അമ്മാവൻ, ഗുരു, ബന്ധുക്കൾ, സഹായികൾ, സുന്ദരനും സദ്ഗുണമുള്ളതുമായ സുഖം നൽകുന്ന പുത്രൻ, നാഥനേ, സ്നേഹവും ബന്ധങ്ങളും എത്ര ഉണ്ടെങ്കിലും, പ്രിയനില്ലാത്ത സ്ത്രീക്ക് അവ സൂര്യനെക്കാൾ ചൂടാണ്. ശരീരം, സമ്പത്ത്, വീട്, ഭൂമി, നഗരം, രാജ്യം - ഭർത്താവില്ലാതെ ഇവയെല്ലാം ദുഃഖത്തിന്റെ സമൂഹം മാത്രം. ഭോഗങ്ങൾ രോഗങ്ങളെപ്പോലും, ആഭരണങ്ങൾ ഭാരമായും, ലോകം യമന്റെ പീഡനങ്ങളെപ്പോലും ഇരിക്കുന്നു. എന്റെ പ്രാണനാഥനേ, നിന്നെ കൂടാതെ ഈ ലോകത്ത് എവിടെയും എനിക്ക് സുഖം തരുന്നത് ഒന്നുമില്ല. ജീവനില്ലാത്ത ശരീരവും വെള്ളമില്ലാത്ത നദിയും എങ്ങനെയോ, അതുപോലെ നാഥനേ, ഭർത്താവില്ലാത്ത സ്ത്രീയും. നാഥനേ, നിന്നോടൊപ്പം എല്ലാ സുഖങ്ങളും എനിക്കുണ്ട്, ശുദ്ധമായ ശരത്കാല ചന്ദ്രനെപ്പോലെ പ്രകാശിക്കുന്ന നിന്റെ മുഖം നോക്കിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്നത്രേ.
ദോഹ 65
खग मृग परिजन नगरु बनु बलकल बिमल दुकूल।नाथ साथ सुरसदन सम परनसाल सुख मूल।।65।।
khaga mṛga parijana nagaru banu balakala bimala dukūla |nātha sātha surasadana sama paranasāla sukha mūla ||65||
പക്ഷികളും മാനുകളും എന്റെ ബന്ധുക്കൾ, വനം എന്റെ നഗരം, നിറമില്ലാത്ത മരത്തോല് വസ്ത്രങ്ങൾ എന്റെ നേർത്ത പട്ട്. എന്റെ നാഥൻ എനിക്കൊപ്പമിരുന്നാൽ, ഇലകൊണ്ട് മേഞ്ഞ കുടിൽ ദേവന്മാരുടെ ഭവനത്തിന് തുല്യമായി, സുഖത്തിന്റെ മൂലമായിരിക്കും.
ചൗപായി 66.1-4
बनदेवीं बनदेव उदारा।करिहहिं सासु ससुर सम सारा।।
कुस किसलय साथरी सुहाई।प्रभु सँग मंजु मनोज तुराई।।
कंद मूल फल अमिअ अहारू।अवध सौध सत सरिस पहारू।।
छिनु छिनु प्रभु पद कमल बिलोकि।रहिहउँ मुदित दिवस जिमि कोकी।।
बन दुख नाथ कहे बहुतेरे।भय बिषाद परिताप घनेरे।।
प्रभु बियोग लवलेस समाना।सब मिलि होहिं न कृपानिधाना।।
अस जियँ जानि सुजान सिरोमनि।लेइअ संग मोहि छाड़िअ जनि।।
बिनती बहुत करौं का स्वामी।करुनामय उर अंतरजामी।।
banadevīṁ banadeva udārā |karihahiṁ sāsu sasura sama sārā ||
kusa kisalaya sātharī suhāī |prabhu sãga maṁju manoja turāī ||
kaṁda mūla phala amia ahārū |avadha saudha sata sarisa pahārū ||
chinu chinu prabhu pada kamala biloki |rahihaũ mudita divasa jimi kokī ||
bana dukha nātha kahe bahutere |bhaya biṣāda paritāpa ghanere ||
prabhu biyoga lavalesa samānā |saba mili hohiṁ na kṛpānidhānā ||
asa jiyã jāni sujāna siromani |leia saṁga mohi chāṛia jani ||
binatī bahuta karauṁ kā svāmī |karunāmaya ura aṁtarajāmī ||
കാടിന്റെ ദേവതകളും ദേവന്മാരും ഉദാരമതികളാണ്; അമ്മായിയമ്മമാരെപ്പോലെ എന്നെ പരിചരിക്കും. ദർഭപ്പുല്ലും മൃദുവായ ഇലകളും കൊണ്ടുള്ള സുന്ദരമായ പായ, പ്രഭുവിനൊപ്പം, മന്മഥന്റെ മൃദുവായ പഞ്ഞിപോലെ ഇരിക്കും. കിഴങ്ങുകൾ, വേരുകൾ, കനികൾ എന്നിവ അമൃതതുല്യമായ ആഹാരം; മലകൾ അയോധ്യയിലെ നൂറു കൊട്ടാരങ്ങൾക്ക് തുല്യം. പ്രഭുവിന്റെ താമരപ്പാദങ്ങളെ പ്രതിക്ഷണം നോക്കി, പകലിൽ ചകവാകപ്പക്ഷിയെപ്പോലെ ആനന്ദത്തോടെ ജീവിക്കും. നാഥാ, നീ കാടിന്റെ ദുഃഖങ്ങൾ പലതും പറഞ്ഞു; ഭയങ്ങൾ, ദുഃഖങ്ങൾ, അനേകം വേദനകൾ. പ്രഭുവിന്റെ വിയോഗവേദനയുടെ ഒരു ചെറിയ ഭാഗത്തിനും എല്ലാം ചേർന്നാലും തുല്യമാകുന്നില്ല, കൃപാനിധാനനേ. ഇങ്ങനെ ഹൃദയത്തിൽ അറിഞ്ഞ്, ജ്ഞാനികളുടെ ശിരോമണിയേ, എന്നെ കൂടെ കൂട്ടിക്കൊണ്ടു പോകുക, എന്നെ വിട്ടുപോകരുത്. എന്തിന് ഇത്രയും പ്രാർത്ഥിക്കണം, സ്വാമി? നീ കരുണാമയനും അന്തർയാമിയുമാണ്.
ദോഹ 66
राखिअ अवध जो अवधि लगि रहत न जनिअहिं प्रान।दीनबंधु संदर सुखद सील सनेह निधान।।66।।
rākhia avadha jo avadhi lagi rahata na janiahiṁ prāna |dīnabaṁdhu saṁdara sukhada sīla saneha nidhāna ||66||
നിങ്ങൾ എന്നെ അയോദ്ധ്യയിൽ നിങ്ങളുടെ വനവാസത്തിന്റെ കാലാവധി വരെ വെച്ചാൽ, എന്റെ പ്രാണൻ എന്നിൽ നിലനിൽക്കില്ല എന്ന് കരുതരുത്. ദീനബന്ധുവേ, സുന്ദരനേ, സുഖദാതാവേ, ശീല സ്നേഹ നിധാനനേ.
ചൗപായി 67.1-4
मोहि मग चलत न होइहि हारी।छिनु छिनु चरन सरोज निहारी।।
सबहि भाँति पिय सेवा करिहौं।मारग जनित सकल श्रम हरिहौं।।
पाय पखारी बैठि तरु छाहीं।करिहउँ बाउ मुदित मन माहीं।।
श्रम कन सहित स्याम तनु देखें।कहँ दुख समउ प्रानपति पेखें।।
सम महि तृन तरुपल्लव डासी।पाग पलोटिहि सब निसि दासी।।
बारबार मृदु मूरति जोही।लागहि तात बयारि न मोही।।
को प्रभु सँग मोहि चितवनिहारा।सिंघबधुहि जिमि ससक सिआरा।।
मैं सुकुमारि नाथ बन जोगू।तुम्हहि उचित तप मो कहुँ भोगू।।
mohi maga calata na hoihi hārī |chinu chinu carana saroja nihārī ||
sabahi bhā̃ti piya sevā karihauṁ |māraga janita sakala śrama harihauṁ ||
pāya pakhārī baiṭhi taru chāhīṁ |karihaũ bāu mudita mana māhīṁ ||
śrama kana sahita syāma tanu dekheṁ |kahã dukha samau prānapati pekheṁ ||
sama mahi tṛna tarupallava ḍāsī |pāga paloṭihi saba nisi dāsī ||
bārabāra mṛdu mūrati johī |lāgahi tāta bayāri na mohī ||
ko prabhu sãga mohi citavanihārā |siṁghabadhuhi jimi sasaka siārā ||
maiṁ sukumāri nātha bana jogū |tumhahi ucita tapa mo kahũ bhogū ||
വഴിയിൽ നടക്കുമ്പോൾ എനിക്ക് ക്ഷീണം തോന്നില്ല, കാരണം ഓരോ നിമിഷവും നിന്റെ താമരപ്പാദങ്ങളെയേ നോക്കുന്നുള്ളൂ. എന്റെ പ്രിയന് എല്ലാ വിധത്തിലും സേവ ചെയ്യും, യാത്ര തരുന്ന എല്ലാ അധ്വാനവും മാറ്റും. നിന്റെ പാദങ്ങൾ കഴുകി, മരത്തിന്റെ തണലിൽ ഇരുത്തി, മനസ്സ് സന്തോഷത്തോടെ വീശിക്കൊടുക്കും. വിയർക്കുന്ന നിന്റെ കറുത്ത ശരീരം കാണുമ്പോൾ, പ്രാണപതിയെ കാണുമ്പോൾ എനിക്ക് ദുഃഖം എവിടെ? സമമായ ഭൂമിയിൽ പുല്ലും മരത്തിന്റെ ഇലകളും വിരിച്ച്, നിന്റെ ദാസി രാത്രി മുഴുവൻ നിന്റെ പാദങ്ങൾ അമർത്തിക്കൊടുക്കും. നിന്റെ മൃദുവായ രൂപത്തെ വീണ്ടും വീണ്ടും നോക്കിക്കൊണ്ട്, നാഥാ, എന്നെ ചൂടുള്ള കാറ്റ് പോലും തൊടില്ല. എന്റെ പ്രഭുവിനൊപ്പം ഇരിക്കുമ്പോൾ ആര് എന്നെ നോക്കാൻ ധൈര്യപ്പെടും? സിംഹിണിക്ക് മുന്നിൽ മുയൽ അല്ലെങ്കിൽ കുറുനരി നോക്കാൻ ധൈര്യപ്പെടില്ലല്ലോ. ഞാൻ ഇത്ര മൃദുവായവൾ, കാടിന് യോഗ്യയാണോ, നാഥാ? തപസ്സ് നിനക്ക് യോഗ്യം, ഭോഗം എനിക്ക് യോഗ്യമാണോ?
ദോഹ 67
ऐसेउ बचन कठोर सुनि जौं न हृदउ बिलगान।तौ प्रभु बिषम बियोग दुख सहिहहिं पावँर प्रान।।67।।
aiseu bacana kaṭhora suni jauṁ na hṛdau bilagāna |tau prabhu biṣama biyoga dukha sahihahiṁ pāvãra prāna ||67||
ഇത്തരം കഠിനമായ വാക്കുകൾ കേട്ട് എന്റെ ഹൃദയം പൊട്ടിപ്പോകുന്നില്ലെങ്കിൽ, എങ്കിൽ, പ്രഭോ, എന്റെ ഈ ദുർബലമായ ജീവശ്വാസങ്ങൾ അങ്ങയെ പിരിഞ്ഞ ഭയങ്കരമായ വിയോഗ ദുഃഖം സഹിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കും.
ചൗപായി 68.1-4
अस कहि सीय बिकल भइ भारी।बचन बियोगु न सकी सँभारी।।
देखि दसा रघुपति जियँ जाना।हठि राखें नहिं राखिहि प्राना।।
कहेउ कृपाल भानुकुलनाथा।परिहरि सोचु चलहु बन साथा।।
नहिं बिषाद कर अवसरु आजू।बेगि करहु बन गवन समाजू।।
कहि प्रिय बचन प्रिया समुझाई।लगे मातु पद आसिष पाई।।
बेगि प्रजा दुख मेटब आई।जननी निठुर बिसरि जनि जाई।।
फिरहि दसा बिधि बहुरि कि मोरी।देखिहउँ नयन मनोहर जोरी।।
सुदिन सुघरी तात कब होइहि।जननी जिअत बदन बिधु जोइहि।।
asa kahi sīya bikala bhai bhārī |bacana biyogu na sakī sãbhārī ||
dekhi dasā raghupati jiyã jānā |haṭhi rākheṁ nahiṁ rākhihi prānā ||
kaheu kṛpāla bhānukulanāthā |parihari socu calahu bana sāthā ||
nahiṁ biṣāda kara avasaru ājū |begi karahu bana gavana samājū ||
kahi priya bacana priyā samujhāī |lage mātu pada āsiṣa pāī ||
begi prajā dukha meṭaba āī |jananī niṭhura bisari jani jāī ||
phirahi dasā bidhi bahuri ki morī |dekhihaũ nayana manohara jorī ||
sudina sugharī tāta kaba hoihi |jananī jiata badana bidhu joihi ||
അങ്ങനെ പറഞ്ഞ് സീത അത്യധികം വിഷമിച്ചു; വിയോഗം എന്ന വാക്ക് സഹിക്കാൻ കഴിഞ്ഞില്ല. അവളുടെ അവസ്ഥ കണ്ട് രഘുപതി തന്റെ ഹൃദയത്തിൽ മനസ്സിലാക്കി; നിർബന്ധിച്ച് നിർത്തിയാൽ അവൾ ജീവൻ നിലനിർത്തില്ല. കരുണാമയനായ സൂര്യവംശ നാഥൻ പറഞ്ഞു: നിന്റെ ദുഃഖം ഉപേക്ഷിച്ച് എന്നോടൊപ്പം കാട്ടിലേക്ക് വാ. ഇന്ന് ദുഃഖത്തിന് സമയമില്ല; വേഗം കാട്ടിലേക്കുള്ള യാത്രയ്ക്ക് ഒരുങ്ങുക. സ്നേഹമുള്ള വാക്കുകൾ പറഞ്ഞ് തന്റെ പ്രിയതമയെ ആശ്വസിപ്പിച്ച്, അമ്മയുടെ പാദങ്ങളിൽ വീഴുകയും അനുഗ്രഹം സ്വീകരിക്കുകയും ചെയ്തു. വേഗം പ്രജകളുടെ ദുഃഖം മാറ്റാൻ വരിക; നിന്റെ കഠിനഹൃദയയായ അമ്മയെ മറന്ന് പോകരുത്. വിധി എന്റെ ഭാഗ്യം മാറ്റുമോ, എങ്കിൽ എന്റെ കണ്ണുകൾ നിങ്ങളിരുവരുടെയും മനോഹര ജോഡിയെ കാണുമോ? മകനേ, ആ ശുഭദിനം എപ്പോൾ വരും, നിന്റെ അമ്മ ജീവിച്ചിരിക്കെ നിന്റെ ചന്ദ്രനെപ്പോലെയുള്ള മുഖത്തെ നോക്കും?
ദോഹ 68
बहुरि बच्छ कहि लालु कहि रघुपति रघुबर तात।कबहिं बोलाइ लगाइ हियँ हरषि निरखिहउँ गात।।68।।
bahuri baccha kahi lālu kahi raghupati raghubara tāta |kabahiṁ bolāi lagāi hiyã haraṣi nirakhihaũ gāta ||68||
വീണ്ടും "മകനേ," "പ്രിയപുത്രാ," "രഘുപതി," "രഘുവര," "എന്റെ മകനേ" എന്ന് വിളിച്ച്, എപ്പോഴാണ് നിന്നെ എന്റെ അടുത്തേക്ക് വിളിച്ച്, എന്റെ ഹൃദയത്തോട് ചേർത്തുപിടിച്ച്, സന്തോഷത്തോടെ നിന്റെ രൂപം നോക്കുന്നത്?
ചൗപായി 69.1-4
लखि सनेह कातरि महतारी।बचनु न आव बिकल भइ भारी।।
राम प्रबोधु कीन्ह बिधि नाना।समउ सनेहु न जाइ बखाना।।
तब जानकी सासु पग लागी।सुनिअ माय मैं परम अभागी।।
सेवा समय दैअँ बनु दीन्हा।मोर मनोरथु सफल न कीन्हा।।
तजब छोभु जनि छाड़िअ छोहू।करमु कठिन कछु दोसु न मोहू।।
सुनि सिय बचन सासु अकुलानी।दसा कवनि बिधि कहौं बखानी।।
बारहि बार लाइ उर लीन्ही।धरि धीरजु सिख आसिष दीन्ही।।
अचल होउ अहिवातु तुम्हारा।जब लगि गंग जमुन जल धारा।।
lakhi saneha kātari mahatārī |bacanu na āva bikala bhai bhārī ||
rāma prabodhu kīnha bidhi nānā |samau sanehu na jāi bakhānā ||
taba jānakī sāsu paga lāgī |sunia māya maiṁ parama abhāgī ||
sevā samaya daiã banu dīnhā |mora manorathu saphala na kīnhā ||
tajaba chobhu jani chāṛia chohū |karamu kaṭhina kachu dosu na mohū ||
suni siya bacana sāsu akulānī |dasā kavani bidhi kahauṁ bakhānī ||
bārahi bāra lāi ura līnhī |dhari dhīraju sikha āsiṣa dīnhī ||
acala hou ahivātu tumhārā |jaba lagi gaṁga jamuna jala dhārā ||
അമ്മ സ്നേഹത്താൽ കലങ്ങി, സംസാരിക്കാൻ കഴിയാതെ, അത്യന്തം വിഷമിച്ചതു കണ്ട്, രാമൻ പലവിധത്തിൽ അവളെ ആശ്വസിപ്പിച്ചു; ആ നിമിഷത്തെ സ്നേഹം വർണ്ണിക്കാൻ കഴിയില്ല. അപ്പോൾ ജാനകി അമ്മായിയുടെ പാദങ്ങളിൽ വീണു, "കേൾക്കണേ അമ്മേ, ഞാൻ അത്യന്തം ഭാഗ്യഹീന. നിങ്ങളെ സേവിക്കേണ്ട സമയത്ത് വിധി എനിക്ക് വനം തന്നു; എന്റെ മനസ്സിന്റെ ആഗ്രഹം ഫലിച്ചില്ല. ദുഃഖം വിട്ടുമാറുക, എന്നാൽ എന്റെ മേലുള്ള സ്നേഹം വിടരുത്; വിധി കഠിനമാണ്, ഇതിൽ എനിക്ക് കുറ്റമില്ല." സീതയുടെ വാക്കുകൾ കേട്ട്, അമ്മായി കലങ്ങി; അവളുടെ അവസ്ഥ എങ്ങനെ വർണ്ണിക്കാനാകും? വീണ്ടും വീണ്ടും അവളെ നെഞ്ചോട് ചേർത്ത്, ധൈര്യം സംഭരിച്ച്, ആശീർവാദം നൽകി. "ഗംഗാ യമുനകളുടെ ജലം ഒഴുകുന്നത്രയും കാലം, നിങ്ങളുടെ ദാമ്പത്യ സൗഭാഗ്യം അചലമായിരിക്കട്ടെ."
ദോഹ 69
सीतहि सासु असीस सिख दीन्हि अनेक प्रकार।चली नाइ पद पदुम सिरु अति हित बारहिं बार।।69।।
sītahi sāsu asīsa sikha dīnhi aneka prakāra |calī nāi pada paduma siru ati hita bārahiṁ bāra ||69||
സീതയ്ക്ക് അമ്മായിയമ്മ പലതരത്തിൽ അനുഗ്രഹങ്ങളും ഉപദേശങ്ങളും നൽകി; സീത തന്റെ തല ആവർത്തിച്ച് ആവർത്തിച്ച് അവളുടെ താമരപ്പാദങ്ങളിൽ വലിയ സ്നേഹത്തോടെ വളച്ച് വണങ്ങി പുറപ്പെട്ടു.
Inside Prakarana 7
Compositional abstract
In this passage (Doha 60–69), the dominant rasa is Karuṇa braided with Śṛṅgāra-in-vipralambha (love in separation) and shaded by Dharma-vīra (heroism of renunciation). Rama’s resolve to honor the father’s word is the axis; around it, maternal tenderness and spousal devotion surge and break like waves. Kaushalya’s counsel to Sita is a didactic domestic dharma-text: service to elders, restraint, and the ‘safe’ path of household merit. Sita’s reply overturns mere prudence with bhakti-logic: without the Lord, every prosperity is grief; with Him, even bark-cloth is heaven. Theologically, the Manas here stages Saguna intimacy (पति-परमेश्वर) while quietly pointing to Nirguna steadiness: Rama’s equanimity and सत्य-प्रतिज्ञा are the formless dharma within the formed leela. The Sopāna placement is crucial: the seeker is taught that liberation’s staircase begins not in forests but in the heart’s consent to sacrifice.
The dialogue
- Tulasidas (kavi-narrator) channeling the Ayodhya household dialogue (Rama–Sita–Kaushalya–Sumitra)Sādhaka/Mana (the implied listener who must choose between comfort and dharma) · Uttar Ghat (Kakbhushundi–Garuda frame): household-leela narrated as inner instruction—how prem becomes tapas and how dharma becomes bhakti.
Frequently Asked Questions
Traditional satsang reading holds that reciting Sita’s ananyā-bhakti and Rama’s dharma-niṣṭhā strengthens vairāgya, steadies the mind in separation/sorrow, and grants ‘sahaj dhairya’ (natural fortitude) in household trials—turning grief into devotion and duty into worship.
A common practice is to insert the Ram-nāma samput—“श्रीराम जय राम जय जय राम”—especially after each Doha in this sequence, to seal the teaching that Rama’s presence alone converts ‘vana’ into ‘vaikuṇṭha’.
Ask anything about Prakarana 7 of the Ramcharitmanas
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Ramcharitmanas in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Awadhi recitation where available, and more.
