Anuvaka 2
अस्य अनुवाकस्य मुख्यविषयः—अथर्वणीयैः भैषज्यैः, सत्यपरीक्षया, वृष्टिकर्मणा, प्रत्यभिचारेण च देहिक-सामाजिक-दैविक-ऋतव्यवस्थायाः पुनःस्थापनम्। उपविषयाः—(१) भैषज्यचिकित्सा: अस्थिभङ्ग-सन्धिविच्छेद-क्षतादीनां सन्धानं, व्रणानां “ग्रन्थनं”, रोगिणः पुनरुत्थापनम्। (२) रक्षारक्षोघ्नकर्म: कृत्यापिशाचारक्षःकीमीदिनादिभ्यः प्रतिरक्षा। (३) अपामार्गः सार्वभौमौषधिरिव छेदन-अपमार्जन-बन्धपुनःस्थापनकार्येषु। (४) वरुणः न्यायपरिक्षकः: स्वीकृतिः, स्तेय-अनृतयोः प्रकाशनं, दोषोद्घाटनम्। (५) पर्जन्यस्य वृष्टिमन्त्रः तथा ऋतुपरिवर्तन-नवीकरणप्रार्थना।
Suktas in Anuvaka 2
Sukta 11
अयं सूक्तः सामाजिकसीमान्तस्थितं किन्तु कर्मशक्तिसम्पन्नं द्वादश-‘व्रात्यरात्रि’नाम् अनुष्ठानं प्रजापतेः सृष्टिक्रमस्य अन्तर्भावेन पवित्रीकरोति, तस्य च नियमं ‘अनडुहो व्रतम्’ (वृषभव्रतम्) इति समाख्यायति। दीक्षां च कृषिबलसमृद्ध्या सह संयोजयति—शब्दवान् श्रमशीलो धुर्यवृषभः, दातृ-प्रतिग्रहीतृयोः धर्म्यः विनिमयः, ब्रह्मणो यथाज्ञानं च—एते सर्वे सम्यक् समृद्धिं, प्रजननं, कर्मवैधतां च अधिकुर्वन्ति।
Sukta 12
अयं अथर्ववेदोक्तो भैषज्यसूक्तसारः अस्थिभङ्ग-विसन्धि-छेदनादिदोषेषु शरीरस्य “सन्धिं सन्धिना” इव पुनःसंयोजनं, व्रणस्य स्यूतनं च साधयति। अस्थि-मज्जा-मांस-त्वक्-चर्माणि पुनःप्रतिष्ठाप्य भिन्नं भग्नं वा देहं सम्यक् पुनर्निर्माति। अत्र धाता विश्वस्य विधाता इव भग्नं शतितं च यत् तत् पुनःसंघटयितुं आहूयते; सहैवोषधिं (रोहिणीति प्रसिद्धाम्) संयोजनीं वर्धनीं च कृत्वा क्षतधातूनां पुनरुत्पत्तिं प्रेरयति।
Sukta 13
अथर्वणीयोऽयं संक्षिप्तो भैषज्यप्रार्थनात्मकः सूक्तः, यत्र विश्वे देवा रोगेण पतितं जनं समुत्थापयन्तु, तथा दोषेण (आगसा) वा कर्मधर्ममलिनतया बद्धायामपि व्याधौ पुनर्जीवनं ददतु इति याच्यते। अस्मिन् सूक्ते रोगिणं परितः देवा मरुतश्च “सर्वाणि भूतानि” च रक्षाचक्रं निर्माय परिरक्षन्ति। अन्ते च मन्त्रनियन्त्रितेन चिकित्सास्पर्शेन—यत्र सम्यग्वाक्शक्त्या समर्थिते हस्ते—अनामयत्वं जनयतः। अस्य सूक्तस्य सामर्थ्यं प्रायश्चित्तेन सह पुनरुत्थानस्य योजने निहितम्—हेतोः (अपराधस्य/अशौचस्य) निरसनं च प्राणबलस्य पुनः प्रतिष्ठापनं च।
Sukta 14
अथर्वणीयः अयं सूक्तः (अ.वे. ४.१४) स्वर्गकाम्यः; यत्र त्रिषु लोकेषु—पृथिव्याम्, अन्तरिक्षे, दिवि—क्रमेण “आरोहणं” विधाय स्वः-ज्योतिषि पर्यवसानं क्रियते। नाकं प्रति आरोहणस्य दर्शनीय-भाषां स यज्ञतन्त्र-निर्देशैः सह संयोजयति—पञ्चधा पयसायाः (ओदनस्य) विधानम्, अजस्य दिक्-न्यासश्च—येन लघु-रूपेण विश्वं निर्मीयते, यजमानः इह पौष्टिकं सौभाग्यं परत्र च स्वः-लोके तेजस्वी स्थितिं प्राप्नुयात्।
Sukta 15
अयं अथर्ववेदोक्तो वर्षाकर्षणमन्त्रः पर्जन्यस्य वर्षां समाह्वयति। सर्वतो दिग्भ्यः मेघान्, वातान्, आपश्च प्रचोदयन् वर्षाप्रवृत्तिं जनयति; मण्डूकानां पुनर्नादं च वर्षर्तोः सम्यगागमनस्य श्राव्यं निमित्तं मन्यते। अस्मिन् सूक्ते विश्वव्यापिनी आज्ञा (दिग्भ्यः मेघसमागमः) ग्राम्यकर्मणः यथार्थेन (सरः, मण्डूकाः, नादः) सह मिश्रिता, येन कृषिचक्रस्य पुनः स्थापनं, अन्नसुरक्षा, तथा समुदायस्य क्षेमकल्याणं साध्यते।
Sukta 16
अथर्वणीयोऽयं सूक्तः सामाजिक-न्यायविषयकः। अत्र वरुणः सत्यानृतयोः अच्युतः परीक्षकः समाहूयते, विश्वे देवाश्च सार्वभौमसाक्षिणो भूत्वा स्तेयस्य प्रकाशनाय चोरस्य मृषावादिनश्च स्वयमभ्युपगमनाय (स्वीकाराय) प्रेर्यन्ते। अस्मिन् सूक्ते दैवीयनिरीक्षणस्य सिद्धान्तो निरूप्यते—पृथिवी द्यौश्च, अपि च अल्पमपि जलं, वरुणं निहितं धारयति; तस्मात् गूहनं न शक्यते। अन्ते मृषावादिनं स्तेनं वा वरुणपाशेन दण्डार्थं बध्नाति; एवं वाचिक-शपथ-परिक्षारूपेण ऋतस्य सामाजिकव्यवस्थायाः रक्षणं कृत्वा सत्यवचनं बाध्यते।
Sukta 17
अथर्ववेदे ४.१७ सूक्ते अपामार्ग ओषधिः “भेषजानां सम्राट्” इव स्तूयते, रोगस्वप्नरोगयोः शत्रुभ्यश्च जयाय गृह्यते। एतत् सूक्तं भैषज्यरूपेण च रक्षारूपेण च प्रवर्तते; अपामार्गस्य मार्जन-अपमार्जन-प्रतीकेन यत् किञ्चिद् रोगिणि उपनिविष्टं तद् अपाकरोति। मन्त्रबलात् अपामार्गोऽगद इव निरूप्यते—स स्वयमेव प्रसरन् उपद्रवं दुरुक्तिं च विघटयति।
Sukta 18
अथर्ववेदस्य ४.१८ सूक्तं प्रत्यभिचारिकं; शत्रुणा निर्मिता कृत्या यः प्रेषयति तमेव प्रत्यावर्त्य तस्मै प्रतिनयति, निर्दोषं गृहं तस्य जीविकां च रक्षति। अत्र अपामार्गस्य औषधिबलरूपा अपोत्पातनशक्तिः केन्द्रीकृता; मन्त्रः क्षेत्रेषु गोषु पुरुषेषु च कृतं कृत्याभिचारं विनाशयति, प्रतिद्वन्द्विनः कर्तुं शक्तिं स्तम्भयति, यजमानाय च आशीर्वादं सौभाग्यं च स्थापयति।
Sukta 19
अयं सूक्तः अपामार्गं (‘अपमार्जक’ ओषधिं) जीवत्-छेदकं बन्ध-प्रतिष्ठापकं च शक्तिरूपेण प्रयुङ्क्ते। सः पुनःपुनरावर्तिनीं ‘संवत्सरानुबन्धिनीं’ व्याधिं छिनत्ति, गृहवंशं प्रति प्रहितां शत्रुकृत्यां (कृतं अभिचारं) च भिनत्ति। भैषज्यप्रयोजनस्य सह, सामाजिकैक्यं पुनर्निर्माति—‘मित्रं’ ‘ज्ञातिं’ च करोति—इन्द्रस्य ओजसा दृढीकृतं शतगुणं सहस्रगुणं च परिमितं रक्षोवेष्टनं स्थापयति।
Sukta 20
अयं सूक्तो रक्षोघ्न-बैषज्य-मन्त्रः, येन प्रकाशक-ओषधिः किमीदिनः पिशाचान् रक्षांसि च निगूढान् प्रकाशयति, तेन ते वश्याः निष्कास्याश्च भवन्ति। सा ओषधिः द्रष्टृ-शक्तिरिव साधकस्य दक्षिणहस्ते निहिता, या सर्वेषु छद्मसु सर्वेषु गत्यन्तरेषु च विवेकं ददाति। निगूढरूपाणाम् आविष्करणेन सूक्तं अदृश्याम् उपद्रव-शक्तिं दृश्यां नामधेय-योग्यां च कृत्वा, रोगिणं गृहं वा रक्षति, बाधां च अपहन्ति।
Read Atharva Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.