Sukta 16
Rishi: Atharvanic/anonymous
Devata: Varuṇa (as satyānṛta-samīkṣaka) and the Viśve Devāḥ as witnesses
Chandas: Anuṣṭubh (didactic-judicial tone)
अथर्वणीयोऽयं सूक्तः सामाजिक-न्यायविषयकः। अत्र वरुणः सत्यानृतयोः अच्युतः परीक्षकः समाहूयते, विश्वे देवाश्च सार्वभौमसाक्षिणो भूत्वा स्तेयस्य प्रकाशनाय चोरस्य मृषावादिनश्च स्वयमभ्युपगमनाय (स्वीकाराय) प्रेर्यन्ते। अस्मिन् सूक्ते दैवीयनिरीक्षणस्य सिद्धान्तो निरूप्यते—पृथिवी द्यौश्च, अपि च अल्पमपि जलं, वरुणं निहितं धारयति; तस्मात् गूहनं न शक्यते। अन्ते मृषावादिनं स्तेनं वा वरुणपाशेन दण्डार्थं बध्नाति; एवं वाचिक-शपथ-परिक्षारूपेण ऋतस्य सामाजिकव्यवस्थायाः रक्षणं कृत्वा सत्यवचनं बाध्यते।
Mantras
Mantra 1
सत्यानृतसमीक्षकः। बृ॒हन्ने॑षामधिष्ठा॒ता अ॑न्ति॒कादि॑व पश्यति । य स्ता॑यन्मन्य॑ते॒ चर॒न्त्सर्वं॑ दे॒वा इ॒दं वि॑दुः
सत्यानृतसमीक्षकः—बृहन् एषाम् अधिष्ठाता—अन्तिकादिव पश्यति। यः चरन् स्तायन् मन्यते, सर्वम् इदं देवाः विदुः।
Mantra 2
यस्तिष्ठ॑ति॒ चर॑ति॒ यश्च॒ वञ्च॑ति॒ यो नि॒लायं॒ चर॑ति॒ यः प्र॒तङ्क॑म्। द्वौ सं॑नि॒षद्य॒ यन्म॒न्त्रये॑ते॒ राजा॒ तद् वे॑द॒ वरु॑णस्तृ॒तीयः॑
यस्तिष्ठति चरति यश्च वञ्चति यो निलायं चरति यः प्रतङ्कम्। द्वौ संनिषद्य यन्मन्त्रयेते राजा तद्वेद वरुणस्तृतीयः॥
Mantra 3
उ॒तेयं भूमि॒र्वरु॑णस्य॒ राज्ञ॑ उ॒तासौ द्यौर्बृ॑ह॒ती दू॒रेअ॑न्ता । उ॒तो स॑मु॒द्रौ वरु॑णस्य कु॒क्षी उ॒तास्मिन्नल्प॑ उद॒के निली॑नः
उतेयं भूमिर्वरुणस्य राज्ञः, उतासौ द्यौर्बृहती दूरेऽन्ता। उतो समुद्रौ वरुणस्य कूक्षी, उतास्मिन्नल्प उदके निलीनः॥
Mantra 4
उत यो द्याम॑ति॒सर्पा॑त् प॒रस्ता॒न्न स मु॑च्यातै॒ वरु॑णस्य॒ राज्ञः॑ । दि॒व स्पशः॒ प्र च॑रन्ती॒दम॑स्य सहस्रा॒क्षा अति॑ पश्यन्ति॒ भूमि॑म्
उत यो द्यामतिसर्पात् परस्तान्न स मुच्यतै वरुणस्य राज्ञः। दिवः स्पशः प्र चरन्तीदमस्य सहस्राक्षा अति पश्यन्ति भूमिम्॥
Mantra 5
सर्वं॒ तद् राजा॒ वरु॑णो॒ वि च॑ष्टे॒ यद॑न्त॒रा रोद॑सी॒ यत् प॒रस्ता॑त्। संख्या॑ता अस्य नि॒मिषो॒ जना॑नाम॒क्षानि॑व श्व॒घ्नी नि मि॑नोति॒ तानि॑
सर्वं तद् राजा वरुणो वि चष्टे यदन्तरा रोदसी यत्परस्तात्। संख्याता अस्य निमिषो जनानामक्षानिव श्वघ्नी नि मिनोति तानि॥
Mantra 6
ये ते॒ पाशा॑ वरुण स॒प्तस॑प्त त्रे॒धा तिष्ठ॑न्ति॒ विषि॑ता॒ रुश॑न्तः । छि॒नन्तु॒ सर्वे॒ अनृ॑तं॒ वद॑न्तं॒ यः स॑त्यवा॒द्यति॒ तं सृ॑जन्तु
ये ते पाशा वरुण सप्तसप्त त्रेधा तिष्ठन्ति विषिता रुशन्तः । छिनन्तु सर्वे अनृतं वदन्तं यः सत्यवाद्यति तं सृजन्तु ॥
Mantra 7
श॒तेन॒ पाशै॑र॒भि धे॑हि वरुणैनं॒ मा ते॑ मोच्यनृत॒वाङ् नृ॑चक्षः । आस्तां जा॒ल्म उ॒दरं॑ श्रंसयि॒त्वा कोश॑ इवाब॒न्धः प॑रिकृ॒त्यमा॑नः
शतेन पाशैरभि धेहि वरुणैनं मा ते मोच्यनृतवाङ् नृचक्षः । आस्तां जाल्म उदरं श्रंसयित्वा कोश इवाबन्धः परिकृत्यमानः ॥
Mantra 8
यः स॑मा॒म्यो॒३वरु॑णो॒ यो व्या॒म्यो॒३यः सं॑दे॒श्यो॒३वरु॑णो॒ यो वि॑दे॒श्यः । यो दै॒वो वरु॑णो॒ यश्च॒ मानु॑षः
यः समाम्यः वरुणः, यो व्याम्यः; यः सन्देश्यः वरुणः, यो विदेश्यः। यो दैवो वरुणः, यश्च मानुषः—
Mantra 9
तैस्त्वा॒ सर्वै॑र॒भि ष्या॑मि॒ पाशै॑रसावामुष्यायणामुष्याः पुत्र । तानु॑ ते॒ सर्वा॑ननु॒संदि॑शामि
तैस्त्वा सर्वैरभि ष्यामि पाशैर्—असावामुष्यायणामुष्याः पुत्र। तानु ते सर्वाननुसन्दिशामि।
Frequently Asked Questions
It is used in situations of suspected theft or disputed truth, to invoke Varuṇa and the Gods as witnesses so that hidden wrongdoing is exposed and truthful speech is compelled.
Water is Varuṇa’s domain and a symbol of his omnipresence; the hymn says he is present even in a small amount of water, making it a powerful oath-token in truth-testing.
It targets the anṛta-vāk—the one who speaks falsehood. The binding language (Varuṇa-pāśa) is meant to restrain and punish deliberate lying, while protecting the truthful by restoring ṛta (right order).
Read Atharva Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.