Opening the text
Sopāna of “निवृत्ति-निष्ठा” (settled renunciation): after the victory-narrative, the Manas turns inward to diagnose the roots of bondage (काम, लोभ, दंभ, कुतर्क) and to install the only stable remedy—विश्वास-युक्त रामभजन under गुरु-कृपा. In this stair-step, social order (कलिधर्म-वर्णन) is not mere lament; it is a mirror that forces the sādhaka to choose satsang, humility, and single-pointed devotion as the final ascent from history to liberation.
Ten fragment Uttar Kāṇḍa koncentruje się na późnej pedagogii Mānas: rasa jest przeważnie śānta z nutami karuṇa i vairāgya. Otwierający łańcuch aforyzmów „bez X nie ma Y” działa jako duchowy sylogizm: zadowolenie powstrzymuje pragnienie; bhajan rozpuszcza kāmę; wiedza daje zrównoważenie; śraddhā jest korzeniem dharmy; tapas daje tejas; dobre postępowanie ugruntowuje służbę; wewnętrzna szczęśliwość ustala umysł; wiara zapewnia siddhi; a bez Hari-bhajan strach przed saṃsārą się nie kończy. Dohy krystalizują teologię: bhakti wymaga viśvāsa, a nawet viśvāsa potrzebuje łaski Rāmy, by znaleźć prawdziwy spokój. Stamtąd hiperboliczne porównania „koṭi-śata” ukazują nieadekwatność języka wobec ananta-guṇa Rāmy, pozwalając jednocześnie premie smakować Nieskończoność przez nāmę. Dialog zwraca się następnie ku konieczności guru i ku autobiografii konfesyjnej, która kulminuje w etnografii wieku Kali, eksponując pseudo-ascetyczne znaki i odwrócone wartości. W ramach ogólnego projektu Mānas, to staje się ostateczną soczewką korektywną: epos jawi się jako tekst sādhanā, a rozkład społeczeństwa staje się wezwaniem sādhaki do wyłącznej schronienia w Sītā, Rāmie.
Verse 188 (चौपाई)
बिनु संतोष न काम नसाहीं। काम अछत सुख सपनेहुँ नाहीं।। राम भजन बिनु मिटहिं कि कामा। थल बिहीन तरु कबहुँ कि जामा।। बिनु बिग्यान कि समता आवइ। कोउ अवकास कि नभ बिनु पावइ।। श्रद्धा बिना धर्म नहिं होई। बिनु महि गंध कि पावइ कोई।। बिनु तप तेज कि कर बिस्तारा। जल बिनु रस कि होइ संसारा।। सील कि मिल बिनु बुध सेवकाई। जिमि बिनु तेज न रूप गोसाई।। निज सुख बिनु मन होइ कि थीरा। परस कि होइ बिहीन समीरा।। कवनिउ सिद्धि कि बिनु बिस्वासा। बिनु हरि भजन न भव भय नासा।।
binu santoṣa na kāma nasāhīṃ | kāma achata sukha sapanehũ nāhīṃ || rāma bhajana binu miṭahiṃ ki kāmā | thala bihīna taru kabahũ ki jāmā || binu bigyāna ki samatā āvai | kou avakāsa ki nabha binu pāvai || śraddhā binā dharma nahiṃ hoī | binu mahi gandha ki pāvai koī || binu tapa teja ki kara bistārā | jala binu rasa ki hoi saṃsārā || sīla ki mila binu budha sevakāī | jimi binu teja na rūpa gosāī || nija sukha binu mana hoi ki thīrā | parasa ki hoi bihīna samīrā || kavaniu siddhi ki binu bisvāsā | binu hari bhajana na bhava bhaya nāsā ||
Bez zadowolenia pragnienie nie zostaje uśmierzone; dopóki pragnienie trwa, nie ma szczęścia, even we śnie. Bez czci Ramy, czyż pragnienie może być wymazane? Czy drzewo może kiełkować bez ziemi? Bez prawdziwego rozeznania, jak może powstać równowaga? Czy można znaleźć przestrzeń bez nieba? Bez wiary nie ma dharmy; czy ktoś może uzyskać zapach bez ziemi? Bez ascezy, gdzie jest blask, który się rozprzestrzenia? Bez wody, jaką istotę może mieć świat? Bez dobrego prowadzenia, jak mędrcy mogą posiadać oddanie sługi, tak jak bez blasku nie ma piękna, o Panie. Bez własnego wewnętrznego spokoju, czy umysł może stać się stały? Czy wiatr może istnieć bez jakości dotyku? Jakie osiągnięcie jest możliwe bez zaufania? Bez czci Hariego, strach światowego stawania się nie zostaje zniszczony.
Verse 189 (दोहा/सोरठा)
बिनु बिस्वास भगति नहिं तेहि बिनु द्रवहिं न रामु। राम कृपा बिनु सपनेहुँ जीव न लह बिश्रामु।।90(क)।। अस बिचारि मतिधीर तजि कुतर्क संसय सकल। भजहु राम रघुबीर करुनाकर सुंदर सुखद।।90(ख)।।
binu bisvāsa bhagati nahiṃ tehi binu dravahiṃ na rāmu | rāma kṛpā binu sapanehũ jīva na laha biśrāmu ||90(ka)|| asa bicāri matidhīra taji kutarka saṃsaya sakala | bhajahu rāma raghubīra karuṇākara sundara sukhada ||90(kha)||
Bez zaufania nie ma bhakti, a bez niej Rama nie mięknie w współczuciu. Bez łaski Ramy, nawet we śnie, dusza nie znajduje spoczynku. (90ka) Dlatego, o umyśle stały, rozważywszy to, porzuć wszelką krętą dysputę i wątpliwość, i czcij Ramę, bohatera Raghu, kopalnię miłosierdzia, pięknego i dającego radość. (90kha)
Verse 190 (चौपाई)
निज मति सरिस नाथ मैं गाई। प्रभु प्रताप महिमा खगराई।। कहेउँ न कछु करि जुगुति बिसेषी। यह सब मैं निज नयनन्हि देखी।। महिमा नाम रूप गुन गाथा। सकल अमित अनंत रघुनाथा।। निज निज मति मुनि हरि गुन गावहिं। निगम सेष सिव पार न पावहिं।। तुम्हहि आदि खग मसक प्रजंता। नभ उड़ाहिं नहिं पावहिं अंता।। तिमि रघुपति महिमा अवगाहा। तात कबहुँ कोउ पाव कि थाहा।। रामु काम सत कोटि सुभग तन। दुर्गा कोटि अमित अरि मर्दन।। सक्र कोटि सत सरिस बिलासा। नभ सत कोटि अमित अवकासा।।
nija mati sarisa nātha maiṃ gāī | prabhu pratāpa mahimā khagarāī || kaheũ na kachu kari juguti biseṣī | yaha saba maiṃ nija nayananhi dekhī || mahimā nāma rūpa guna gāthā | sakala amita anaṃta raghunāthā || nija nija mati muni hari guna gāvahiṃ | nigama seṣa siva pāra na pāvahiṃ || tumhahi ādi khaga masaka prajaṃtā | nabha uṛāhiṃ nahiṃ pāvahiṃ aṃtā || timi raghupati mahimā avagāhā | tāta kabahũ kou pāva ki thāhā || rāmu kāma sata koṭi subhaga tana | durgā koṭi amita ari mardana || sakra koṭi sata sarisa bilāsā | nabha sata koṭi amita avakāsā ||
O Panie, według mego małego zrozumienia śpiewałem o chwale Pana, o królu ptaków. Nie powiedziałem nic przez specjalne zabiegi; wszystko to widziałem własnymi oczami. Wielkość, Imienia, Postaci, cech i czynów, Pana Raghu jest niezmierzona i bez końca. Każdy mędrzec śpiewa cnoty Hariego według własnej miary; nawet Wedy, Śesza i Śiwa nie odnajdują dalekiego brzegu. Jesteś pradawny, stwarzając istoty od ptaka po komara; choć latają przez niebo, nie osiągają Twego kresu. Także, drogi, ktoż kiedy zgłębi majestat Raghu-pati? Piękno Ramy przewyższa dziesiątki kror Kamadewów; Jego moc miażdżenia wrogów przewyższa niezliczone krore Durg. Jego blask przewyższa dziesiątki kror Indrów; Jego rozległość przewyższa niezliczone krore niebios.
Verse 191 (दोहा/सोरठा)
मरुत कोटि सत बिपुल बल रबि सत कोटि प्रकास। ससि सत कोटि सुसीतल समन सकल भव त्रास।।91(क)।। काल कोटि सत सरिस अति दुस्तर दुर्ग दुरंत। धूमकेतु सत कोटि सम दुराधरष भगवंत।।91(ख)।।
maruta koṭi sata bipula bala rabi sata koṭi prakāsa | śasi sata koṭi susītala samana sakala bhava trāsa ||91(ka)|| kāla koṭi sata sarisa ati dustara durga duranta | dhūmaketu sata koṭi sama durādharṣa bhagavaṃta ||91(kha)||
Jego siła jest ogromna jak dziesiątki kror wiatrów; Jego blask jak dziesiątki kror słońc; Jego chłód jak dziesiątki kror księżyców, ukrzepiający wszystkie grozy doczesnego stawania. (91ka) Jest jak dziesiątki kror Czasów, całkowicie nieprzebyta, straszliwa, niedostępna twierdza; jak dziesiątki kror komet, niezwyciężony Pan. (91kha)
Verse 192 (चौपाई)
प्रभु अगाध सत कोटि पताला। समन कोटि सत सरिस कराला।। तीरथ अमित कोटि सम पावन। नाम अखिल अघ पूग नसावन।। हिमगिरि कोटि अचल रघुबीरा। सिंधु कोटि सत सम गंभीरा।। कामधेनु सत कोटि समाना। सकल काम दायक भगवाना।। सारद कोटि अमित चतुराई। बिधि सत कोटि सृष्टि निपुनाई।। बिष्नु कोटि सम पालन कर्ता। रुद्र कोटि सत सम संहर्ता।। धनद कोटि सत सम धनवाना। माया कोटि प्रपंच निधाना।। भार धरन सत कोटि अहीसा। निरवधि निरुपम प्रभु जगदीसा।।
prabhu agādha sata koṭi patālā | samana koṭi sata sarisa karālā || tīratha amita koṭi sama pāvana | nāma akhila agha pūga nasāvana || himagiri koṭi acala raghubīrā | siṃdhu koṭi sata sama gaṃbhīrā || kāmadhenu sata koṭi samānā | sakala kāma dāyaka bhagavānā || sārada koṭi amita caturāī | bidhi sata koṭi sṛṣṭi nipunāī || biṣṇu koṭi sama pālana kartā | rudra koṭi sata sama saṃhartā || dhanada koṭi sata sama dhanavānā | māyā koṭi prapaṃca nidhānā || bhāra dharana sata koṭi ahīsā | niravadhi nirupama prabhu jagadīsā ||
Pan jest niezgłębiony jak dziesiątki kror głębi podziemia, i budzący trwogę jak dziesiątki kror postrachów. Jest uświęcający jak niezliczone krore świętych miejsc; Jego Imię niszczy nagromadzone sterty wszystkich grzechów. Bohater Raghu jest nieruchomy jak krore Himalajów, i głęboki jak dziesiątki kror oceanów. Równa się dziesiątkom kror krów spełniających życzenia, Bóg, który spełnia każde słuszne pragnienie. Posiada spryt niezliczonych kror Saraswati, i umiejętność dziesiątków kror stwórców w tworzeniu światów. Jest jak krore Wisznu w zachowywaniu, i jak dziesiątki kror Rudrów w rozpuszczaniu. Jest bogaty jak dziesiątki kror Kubera; skarbnica wielorakości jak krore Maji. Jest jak dziesiątki kror Śesza w dźwiganiu brzemienia, nieograniczony, nieporównywalny, Pan wszechświata.
Verse 193 (छंद)
निरुपम न उपमा आन राम समान रामु निगम कहै॥ जिमि कोटि सत खद्योत सम रबि कहत अति लघुता लहै॥॥ एहि भाँति निज निज मति बिलास मुनिस हरिहि बखानहीं॥ प्रभु भाव गाहक अति कृपाल सप्रेम सुनि सुख मानहीं॥
nirupama na upamā āna rāma samāna rāmu nigama kahai | jimi koṭi sata khadyota sama rabi kahata ati laghutā lahai || ehi bhā̃ti nija nija mati bilāsa munisa harihi bakhānahī̃ | prabhu bhāva gāhaka ati kṛpāla saprema suni sukha mānahī̃ ||
Rama jest nieporównywalny, żadne podobieństwo nie może Go równać; tak głoszą Wedy. Nazwać słońce „podobnym” do stu milionów świetlików tylko ujawnia małość porównania. W ten sposób mędrcy opisują Pana według zabawy własnego zrozumienia; lecz Mistrz, najmiłosierniejszy, przyjmujący zamiar serca, słucha z miłością i raduje się.
Verse 194 (दोहा/सोरठा)
रामु अमित गुन सागर थाह कि पावइ कोइ। संतन्ह सन जस किछु सुनेउँ तुम्हहि सुनायउँ सोइ।।92(क)।।
rāmu amita guna sāgara thāha ki pāvai koi | santanha sana jasa kichu suneũ tumhahi sunāyũ soi || 92(ka) ||
Rama jest niezgłębionym oceanem cnót, ktoż może zmierzyć Jego głębię? Cokolwiek usłyszałem w towarzystwie świętych, to właśnie Tobie przekazałem.
Verse 195 (चौपाई)
भाव बस्य भगवान सुख निधान करुना भवन। तजि ममता मद मान भजिअ सदा सीता रवन।।92(ख)।।
bhāva basya bhagavāna sukha nidhāna karuṇā bhavana | taji mamatā mada māna bhaji-a sadā sītā ravana || 92(kha) ||
Pan, skarbnica błogości, siedziba współczucia, zostaje zdobyty przez kochającą bhakti. Odrzuciwszy przywiązanie, pychę i dumę, czcij zawsze Ramę, umiłowanego Sity.
Verse 196 (दोहा/सोरठा)
सुनि भुसुंडि के बचन सुहाए। हरषित खगपति पंख फुलाए।। नयन नीर मन अति हरषाना। श्रीरघुपति प्रताप उर आना।। पाछिल मोह समुझि पछिताना। ब्रह्म अनादि मनुज करि माना।। पुनि पुनि काग चरन सिरु नावा। जानि राम सम प्रेम बढ़ावा।। गुर बिनु भव निधि तरइ न कोई। जौं बिरंचि संकर सम होई।। संसय सर्प ग्रसेउ मोहि ताता। दुखद लहरि कुतर्क बहु ब्राता।। तव सरूप गारुड़ि रघुनायक। मोहि जिआयउ जन सुखदायक।। तव प्रसाद मम मोह नसाना। राम रहस्य अनूपम जाना।।
suni bhusuṇḍi ke bacana suhāe | haraṣita khagapati paṅkha phulāe || nayana nīra mana ati haraṣānā | śrīraghupati pratāpa ura ānā || pāchila moha samujhi pachitānā | brahma anādi manuja kari mānā || puni puni kāga carana siru nāvā | jāni rāma sama prema baṛhāvā || guru binu bhava nidhi tarai na koī | jaũ birañci saṅkara sama hoī || saṃsaya sarpa graseu mohi tātā | dukhada lahari kutarka bahu brātā || tava sarūpa gāruṛi raghunāyaka | mohi jiāyu jana sukhadāyaka || tava prasāda mama moha nasānā | rāma rahasya anūpama jānā ||
Słysząc słodkie słowa Bhusundi, pan ptaków rozradował się i rozpostarł skrzydła w zachwycie. Łzy napłynęły mu do oczu, a serce wezbrało; chwała Śri Raghu-pati wstąpiła w jego pierś. Ujrzał swoją dawną ułudę i żałował, on, który brał bez początkowego Brahmana za zwykłego człowieka. Ponownie i ponownie kłaniał głowę u stóp wrony; wiedząc, że jest równy w miłości do Ramy, jego przywiązanie tylko wzrosło. Bez Guru nikt nie może przeprawić się przez ocean stawania, nawet gdyby był jak Brahma czy Śankara. Wąż wątpliwości pochwycił mnie, drogi; bolesne fale niezliczonych fałszywych argumentów wezbrały we mnie. Lecz twoja prawdziwa natura jest mantrą Garudy Raghu-nathy: przywróciłeś mnie do życia, o radości bhaktów. Dzięki twej łasce moja ułuda została zniszczona; poznałem nieporównywalną tajemnicę Ramy.
Verse 197 (चौपाई)
ताहि प्रसंसि बिबिध बिधि सीस नाइ कर जोरि। बचन बिनीत सप्रेम मृदु बोलेउ गरुड़ बहोरि।।93(क)।।
tāhi prasaṃsi bibidha bidhi sīsa nāi kara jori | bacana binīta saprema mṛdu boleu garuṛa bahori || 93(ka) ||
Wychwalając go na wiele sposobów, kłaniając głowę i składając ręce, Garuda przemówił ponownie, jego słowa były łagodne, pokorne i pełne miłości.
Verse 198 (दोहा/सोरठा)
तुम्हहि न ब्यापत काल अति कराल कारन कवन। मोहि सो कहहु कृपाल ग्यान प्रभाव कि जोग बल।।94(क)।। प्रभु तव आश्रम आएँ मोर मोह भ्रम भाग। कारन कवन सो नाथ सब कहहु सहित अनुराग।।94(ख)।।
tumhahi na byāpat kāla ati karāla kārana kavan | mohi so kahahu kṛpāla gyāna prabhāva ki joga bala ||94(ka)|| prabhu tava āśrama āẽ mora moha bhrama bhāga | kārana kavan so nātha saba kahahu sahita anurāga ||94(kha)||
Czas, tak straszliwy i groźny, nie dotyka cię, jaka jest tego przyczyna? Powiedz mi, o miłosierny: czy to moc dżniany, czy siła jogi? (94ka) Panie, gdy tylko wszedłem do twojej pustelni, moja ułuda i zamęt uciekły. O Mistrzu, powiedz mi w pełni, z miłą troskliwością, jaka jest tego przyczyna. (94kha)
Verse 199 (चौपाई)
गरुड़ गिरा सुनि हरषेउ कागा। बोलेउ उमा परम अनुरागा।। धन्य धन्य तव मति उरगारी। प्रस्न तुम्हारि मोहि अति प्यारी।। सुनि तव प्रस्न सप्रेम सुहाई। बहुत जनम कै सुधि मोहि आई।। सब निज कथा कहउँ मैं गाई। तात सुनहु सादर मन लाई।। जप तप मख सम दम ब्रत दाना। बिरति बिबेक जोग बिग्याना।। सब कर फल रघुपति पद प्रेमा। तेहि बिनु कोउ न पावइ छेमा।। एहि तन राम भगति मैं पाई। ताते मोहि ममता अधिकाई।। जेहि तें कछु निज स्वारथ होई। तेहि पर ममता कर सब कोई।।
garuṛa girā suni haraṣeu kāgā | boleu umā parama anurāgā || dhanya dhanya tava mati uragārī | prasn tumhāri mohi ati pyārī || suni tava prasn sa-prema suhāī | bahuta janama kai sudhi mohi āī || saba nija kathā kahaũ maĩ gāī | tāta sunahu sādara mana lāī || japa tapa makha sama dama brata dānā | birati bibeka joga bigyānā || saba kara phala raghupati pada premā | tehi binu kou na pāvai chemā || ehi tana rāma bhagati maĩ pāī | tāte mohi mamatā adhikāī || jehi tẽ kachu nija svāratha hoī | tehi para mamatā kara saba koī ||
Słysząc słowa Garudy, kruk się ucieszył i przemówił z najgłębszą miłością: "O Umo! Błogosławiona, błogosławiona jest twoja mądrość, o wrogu węży; twoje pytanie jest mi nadzwyczaj drogie. Słysząc twoje pełne miłości i stosowne pytanie, wspomnienie wielu narodzin powróciło do mnie. Opowiem moją własną historię w całości; drogi, słuchaj z czci i uważnym umysłem. Dżapa i asceza, ofiara, spokój i samokontrola, śluby i jałmużna; wyrzeczenie, rozeznanie, joga i duchowa wiedza - owocem ich wszystkich jest miłość do stóp Ragupatiego; bez tego nikt nie osiąga prawdziwego dobra. W tym właśnie ciele otrzymałem oddanie dla Ramy; dlatego moja przywiązanie do niego jest wielkie. Ku temu, co przynosi własne dobro, ku temu jedynie każdy nosi w sercu miłość."
Verse 200 (दोहा/सोरठा)
पन्नगारि असि नीति श्रुति संमत सज्जन कहहिं। अति नीचहु सन प्रीति करिअ जानि निज परम हित।।95(क)।। पाट कीट तें होइ तेहि तें पाटंबर रुचिर। कृमि पालइ सबु कोइ परम अपावन प्रान सम।।95(ख)।।
pannagāri asi nīti śruti sammata sajjana kahahĩ | ati nīcahu sana prīti kari-a jāni nija parama hita ||95(ka)|| pāṭ kīṭ tẽ hoi tehi tẽ pāṭaṁbara rucira | kṛmi pālai sabu koi parama apāvana prāna sama ||95(kha)||
O wrogu węży, taka jest maksima - poświadczona przez Shastry i głoszona przez cnotliwych: zaprzyjaźnij się nawet z najniższymi, wiedząc, że to jest najwyższym dobrem. Z zwykłego robaka pochodzi jedwab, a z niego piękna jedwabna szata; dlatego wszyscy czczą robaka - choć jest najbardziej nieczysty - uważając go za tak cennego jak życie.
Verse 201 (चौपाई)
स्वारथ साँच जीव कहुँ एहा। मन क्रम बचन राम पद नेहा।। सोइ पावन सोइ सुभग सरीरा। जो तनु पाइ भजिअ रघुबीरा।। राम बिमुख लहि बिधि सम देही। कबि कोबिद न प्रसंसहिं तेही।। राम भगति एहिं तन उर जामी। ताते मोहि परम प्रिय स्वामी।। तजउँ न तन निज इच्छा मरना। तन बिनु बेद भजन नहिं बरना।। प्रथम मोहँ मोहि बहुत बिगोवा। राम बिमुख सुख कबहुँ न सोवा।। नाना जनम कर्म पुनि नाना। किए जोग जप तप मख दाना।। कवन जोनि जनमेउँ जहँ नाहीं। मैं खगेस भ्रमि भ्रमि जग माहीं।। देखेउँ करि सब करम गोसाई। सुखी न भयउँ अबहिं की नाई।। सुधि मोहि नाथ जन्म बहु केरी। सिव प्रसाद मति मोहँ न घेरी।।
svāratha sā̃ca jīva kahũ ehā | mana krama bacana rāma pada nehā || soi pāvana soi subhaga sarīrā | jo tanu pāi bhaji-a raghubīrā || rāma bimukha lahi bidhi sama dehī | kabi kobida na prasaṁsahĩ tehī || rāma bhagati ehĩ tana ura jāmī | tāte mohi parama priya svāmī || tajaũ na tana nija icchā marnā | tana bina beda bhajana nahĩ barnā || prathama mohã mohi bahuta bigovā | rāma bimukha sukha kabahũ na sovā || nānā janama karma puni nānā | kie joga japa tapa makha dānā || kavana joni janameũ jahã nāhī̃ | maĩ khagesa bhrami bhrami jaga māhī̃ || dekheũ kari saba karama gosāī | sukhī na bhayaũ abahĩ kī nāī̃ || sudhi mohi nātha janma bahu kerī | siva prasāda mati mohã na gherī ||
Prawdziwy własny interes dla istoty żyjącej jest taki: miłość do stóp Ramy w umyśle, czynach i mowie. Tylko to ciało jest święte, tylko to jest błogosławione, które - otrzymawszy je - człowiek używa do uwielbiania Raghubira. Nawet jeśli ktoś zyskuje ciało tak wzniosłe jak Stwórca, jeśli odwrócił się od Ramy, poeci i mędrcy go nie chwalą. Oddanie dla Ramy zakorzeniło się w moim sercu w tym właśnie ciele; dlatego to ciało jest mi najdroższe. Nie odrzucam tego ciała, ani nie pragnę śmierci; bez ciała nie można wykonywać wedyjskiego kultu. Na początku ułuda wielce mi zaszkodziła; odwrócony od Ramy, nigdy nie spałem w szczęściu. Narodziny po narodzinach wykonywałem czyny różnego rodzaju - jogę, dżapę, ascezę, ofiary i dary. Do jakiego łona nie wszedłem? Ja, o królu ptaków, błądziłem i błądziłem przez świat. Wykonawszy każdy rodzaj czynu, o Panie, nie byłem szczęśliwy, jak jestem teraz. O Mistrzu, pamiętam wiele narodzin; z łaski Siwy mój umysł nie jest już ograniczony przez ułudę.
Verse 202 (दोहा/सोरठा)
प्रथम जन्म के चरित अब कहउँ सुनहु बिहगेस। सुनि प्रभु पद रति उपजइ जातें मिटहिं कलेस।।96(क)।। पूरुब कल्प एक प्रभु जुग कलिजुग मल मूल। नर अरु नारि अधर्म रत सकल निगम प्रतिकूल।।96(ख)।।
prathama janma ke carita aba kahaũ sunahu bihagesa | suni prabhu pada rati upajai jātẽ miṭahĩ kalesa ||96(ka)|| pūruba kalpa eka prabhu juga kali-juga mala mūla | nara aru nāri adharma rata sakala nigama pratikūla ||96(kha)||
Teraz opowiem historię mojego pierwszego narodzenia - słuchaj, o panie ptaków; słysząc ją, powstanie miłość do stóp Pana, a przez to udręki zostaną odpędzone. W dawnym eonie był wiek - Kali, sam korzeń skalania - kiedy mężczyźni i kobiety byli oddani niesprawiedliwości, sprzeczni z całym porządkiem Wed.
Verse 203 (चौपाई)
तेहि कलिजुग कोसलपुर जाई। जन्मत भयउँ सूद्र तनु पाई।। सिव सेवक मन क्रम अरु बानी। आन देव निंदक अभिमानी।। धन मद मत्त परम बाचाला। उग्रबुद्धि उर दंभ बिसाला।। जदपि रहेउँ रघुपति रजधानी। तदपि न कछु महिमा तब जानी।। अब जाना मैं अवध प्रभावा। निगमागम पुरान अस गावा।। कवनेहुँ जन्म अवध बस जोई। राम परायन सो परि होई।। अवध प्रभाव जान तब प्रानी। जब उर बसहिं रामु धनुपानी।। सो कलिकाल कठिन उरगारी। पाप परायन सब नर नारी।।
tehi kali-juga kosalapura jāī | janmata bhayuṁ sūdra tanu pāī || siva sevaka mana krama aru bānī | āna deva nindaka abhimānī || dhana mada matta parama bācālā | ugra-buddhi ura dambha bisālā || jadapi raheuṁ raghupati rajadhānī | tadapi na kachu mahimā taba jānī || aba jānā maiṁ avadha prabhāvā | nigamāgama purāna asa gāvā || kavanehuṁ janma avadha basa joī | rāma-parāyana so pari hoī || avadha prabhāva jāna taba prānī | jaba ura basahiṁ rāmu dhanupānī || so kali-kāla kaṭhina ura-gārī | pāpa-parāyana saba nara nārī ||
W tym wieku Kali udałem się do miasta Kosali i urodziłem się w ciele szudry. W umyśle, czynach i mowie byłem sługą Siwy, jednak dumny i zniesławiający innych bogów. Pijany pychą z bogactwa, nadmiernie gadatliwy, o gwałtownym intelekcie, z wielkim skarbiszczem obłudy w sercu. Choć mieszkałem w stolicy Ragupatiego, nawet wtedy nie poznałem jej chwały. Teraz zrozumiałem potęgę Awadhu, jak Weda, Agama i Purana głoszą. Ktokolwiek, w jakimkolwiek narodzeniu, mieszka w Awadhu, staje się - z pewnością - czcicielem Ramy. Istota rozumie wielkość Awadhu tylko wtedy, gdy Rama z łukiem w ręku przychodzi zamieszkać w sercu. Taki jest ten trudny, wewnątrz palący czas Kali: wszyscy mężczyźni i kobiety są skłonni do grzechu.
Verse 204 (दोहा/सोरठा)
कलिमल ग्रसे धर्म सब लुप्त भए सदग्रंथ। dंभिन्ह निज मति कल्पि करि प्रगट किए बहु पंथ।।97(क)।। भए लोग सब मोहबस लोभ ग्रसे सुभ कर्म। सुनु हरिजान ग्यान निधि कहउँ कछुक कलिधर्म।।97(ख)।।
kali-mala grasē dharma saba lupta bhae sadgrantha | dambhinha nija mati kalpi kari pragaṭa kiē bahu pantha || 97(ka) || bhae loga saba moha-basa lobha grasē subha karma | sunu hari-jāna jñāna-nidhi kahauṁ kachuka kali-dharma || 97(kha) ||
Plama Kali pochłonęła całą dharmę; prawdziwe pisma popadły w zapomnienie. Obłudnicy, wymyślając doktryny własnym rozumem, stworzyli wiele ścieżek. Ludzie całkowicie poddali się ułudzie; chciwość pochłonęła prawe czyny. Słuchaj, o czcicielu Hariego, skarbie mądrości: opowiem trochę o 'religii' Kali.
Verse 205 (चौपाई)
बरन धर्म नहिं आश्रम चारी। श्रुति बिरोध रत सब नर नारी।। द्विज श्रुति बेचक भूप प्रजासन। कोउ नहिं मान निगम अनुसासन।। मारग सोइ जा कहुँ जोइ भावा। पंडित सोइ जो गाल बजावा।। मिथ्यारंभ दंभ रत जोई। ता कहुँ संत कहइ सब कोई।। सोइ सयान जो परधन हारी। जो कर दंभ सो बड़ आचारी।। जौ कह झूँठ मसखरी जाना। कलिजुग सोइ गुनवंत बखाना।। निराचार जो श्रुति पथ त्यागी। कलिजुग सोइ ग्यानी सो बिरागी।। जाकें नख अरु जटा बिसाला। सोइ तापस प्रसिद्ध कलिकाला।।
barana-dharma nahiṁ āśrama cārī | śruti-birodha rata saba nara nārī || dvija śruti-bēcaka bhūpa prajā-sana | kou nahiṁ mānai nigama anusāsana || māraga soī jā kahuṁ joī bhāvā | paṇḍita soī jo gāla bajāvā || mithyā-ārambha dambha rata joī | tā kahuṁ santa kahai saba koī || soī sayāna jo para-dhana hārī | jo kara dambha so baṛa ācārī || jau kaha jhūṁṭha masakharī jānā | kali-juga soī guṇavanta bakhānā || nirācāra jo śruti patha tyāgī | kali-juga soī gyānī so birāgī || jākeṁ nakha aru jaṭā bisālā | soī tāpasa prasiddha kali-kālā ||
Nie ma poszanowania dla obowiązku warny, ani dla czterech aszramów; wszyscy mężczyźni i kobiety znajdują przyjemność w sprzeciwianiu się Shruti. Brahmini sprzedają Wedy; królowie istnieją tylko po to, by rządzić - nikt nie przyjmuje dyscypliny objawienia. 'Ścieżka' jest to, co każdemu akurat się podoba; 'uczony' to ten, kto robi największy hałas. Ktokolwiek jest oddany fałszywym przedsięwzięciom i obłudzie - każdy nazywa go świętym. Mądry człowiek to ten, kto okrada cudze bogactwo; kto paradowuje z obłudą, jest wychwalany jako wielki moralista. Jeśli ktoś zna kłamstwo i błazeństwo, w Kali jest chwalony jako 'cnotliwy'. Ten bez postępowania, kto porzuca drogę Shruti - on, w Kali, jest nazywany uczonym i odczułym. Ten, którego paznokcie i splecione włosy są ogromne - on jedynie staje się sławny jako asceta w czarnym wieku.
Verse 206 (दोहा/सोरठा)
असुभ बेष भूषन धरें भच्छाभच्छ जे खाहिं। तेइ जोगी तेइ सिद्ध नर पूज्य ते कलिजुग माहिं।।98(क)।। जे अपकारी चार तिन्ह कर गौरव मान्य तेइ। मन क्रम बचन लबार तेइ बकता कलिकाल महुँ।।98(ख)।।
aśubha bēṣa bhūṣana dharēṁ bhaccha-abhaccha jē khāhiṁ | tēi jogī tēi siddha nara pūjya tē kali-juga māhiṁ || 98(ka) || jē apakārī cāra tinh kara gaurava mānya tēi | mana krama bacana labāra tēi bakatā kali-kāla mahuṁ || 98(kha) ||
Ci, którzy noszą nieczyste przebrania i ozdoby, i którzy jedzą to, co odpowiednie i nieodpowiednie - ci właśnie ludzie są w Kali czczeni jako jogini i siddhowie. Ci, którzy są szkodliwi, lecz gładcy i sprytni - tacy otrzymują prestiż. Ci, którzy są kłamcami w umyśle, czynie i mowie - ci są sławnymi mówcami w czasie Kali.
Verse 207 (चौपाई)
नारि बिबस नर सकल गोसाई। नाचहिं नट मर्कट की नाई।। सूद्र द्विजन्ह उपदेसहिं ग्याना। मेलि जनेऊ लेहिं कुदाना।। सब नर काम लोभ रत क्रोधी। देव बिप्र श्रुति संत बिरोधी।। गुन मंदिर सुंदर पति त्यागी। भजहिं नारि पर पुरुष अभागी।। सौभागिनीं बिभूषन हीना। बिधवन्ह के सिंगार नबीना।। गुर सिष बधिर अंध का लेखा। एक न सुनइ एक नहिं देखा।। हरइ सिष्य धन सोक न हरई। सो गुर घोर नरक महुँ परई।। मातु पिता बालकन्हि बोलाबहिं। उदर भरै सोइ धर्म सिखावहिं।।
nāri-bibasa nara sakala gosāī | nācahiṁ naṭa markaṭa kī nāī || sūdra dvijanha upadēsahiṁ gyānā | mēli janēū lēhiṁ kudānā || saba nara kāma lobha rata krodhī | dēva bipra śruti santa birodhī || guṇa-mandira sundara pati tyāgī | bhajahiṁ nāri para-puruṣa abhāgī || saubhāginīṁ bibhūṣana hīnā | bidhavanha kē siṅgāra nabīnā || guru ṣiṣa badhira andha kā lēkhā | ēka na sunai ēka nahiṁ dēkhā || harai ṣiṣya dhana sōka na haraī | sō guru ghōra naraka mahuṁ paraī || mātu pitā bālakanhi bolābahiṁ | udara bharai sōi dharma sikhāvahiṁ ||
Mężczyźni, opanowani przez kobiety, wyobrażają sobie, że są panami wszystkiego; tańczą jak aktorzy i małpy. Szudrowi pouczają dwukrotnych narodzonych o 'wiedzy'; zakładając świętą nić, podejmują złe drogi. Wszyscy mężczyźni oddani są pożądaniu, chciwości i gniewowi - sprzeciwieni bogom, brahminom, Shruti i świętym. Kobiety, porzucając swoich przystojnych mężów - siedziby cnoty - gonią innych mężczyzn, nieszczęsne. Szczęśliwe żony chodzą bez ozdób; wdowy przyjmują nowe ozdoby. Guru i uczeń są jak głusi i ślepi: jeden nie słyszy, drugi nie widzi. Ten guru, który kradnie bogactwo ucznia, a nie usuwa jego smutku - on wpada w straszliwe piekło. Matki i ojcowie wzywają swoje dzieci; kto napełnia brzuch, ten uczy 'dharmy'.
Verse 208 (दोहा/सोरठा)
ब्रह्म ग्यान बिनु नारि नर कहहिं न दूसरि बात। कौड़ी लागि लोभ बस करहिं बिप्र गुर घात।।99(क)।। बादहिं सूद्र द्विजन्ह सन हम तुम्ह ते कछु घाटि। जानइ ब्रह्म सो बिप्रबर आँखि देखावहिं डाटि।।99(ख)।।
brahma gyāna binu nāri nara kahahiṁ na dūsari bāta | kauṛī lāgi lobha basa karahiṁ bipra gura ghāta ||99(ka)|| bādahiṁ sūdra dvijanha sana hama tumha te kachu ghāṭi | jānai brahma so biprabara ā̃khi dekhāvahiṁ ḍāṭi ||99(kha)||
Bez prawdziwej wiedzy o Brahmanie, mężczyźni i kobiety nie mówią o niczym wyższym. Dla zwykłej muszelki, kierowani chciwością, nawet zdradzają brahmina i guru. Szudrowi spierają się z dwukrotnie narodzonymi - 'W czym jesteśmy gorsi od was?' - a ci, którzy powinni być najlepszymi z brahminów, choć twierdzą, że znają Brahmana, tylko patrzą złym wzrokiem i gderają.
This Uttar Kāṇḍa segment concentrates the Manas’ late-stage pedagogy: the rasa is predominantly शान्त with undertones of करुण and वैराग्य. The opening chain of ‘बिनु X न Y’ aphorisms functions as a spiritual syllogism: satisfaction checks desire; bhajan dissolves kāma; knowledge yields equanimity; śraddhā is dharma’s root; tapas gives tejas; good conduct grounds service; inner happiness steadies mind; faith secures siddhi; and without Hari-bhajan fear of saṁsāra does not end. The dohas crystallize the theology: bhakti requires viśvāsa, and even viśvāsa needs Rāma’s grace for true rest. From there, hyperbolic “koṭi-śata” comparisons enact the inadequacy of language before Rāma’s ananta-guṇa, while still allowing prema to taste the Infinite through nāma. The dialogue then pivots to guru-necessity and the confessional autobiography that culminates in a Kali-age ethnography—exposing pseudo-ascetic markers and inverted values. Within the Manas’ overarching structure, this is the final corrective lens: the epic becomes sādhanā-text, and society’s decay becomes the sādhaka’s call to exclusive refuge in Sītā-Rāma.
परंपरागत मान्यता में यह खंड ‘विश्वास-युक्त नामभजन’ की स्थापना करता है; इसके पाठ से कुतर्क-संशय शांत होते हैं, गुरु-आश्रय दृढ़ होता है, और कलियुग के मोह/लोभ-प्रभाव से बचने की विवेक-शक्ति बढ़ती है—‘भव-भय-नाश’ का हेतु रामनाम-श्रद्धा को बनाना माना जाता है।
सामान्यतः ‘राम’ नाम-सम्पुट (जैसे प्रत्येक दोहा/चौपाई के अंत में ‘राम’ या ‘श्रीराम’ का जप) तथा ‘सियाराममय सब जग जानी’ का भाव-सम्पुट सत्संग में प्रचलित है; विशिष्ट परंपराओं में ‘श्रीराम जय राम जय जय राम’ नाम-सम्पुट भी जोड़ा जाता है।
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Ramcharitmanas in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.