Prakarana 10
Sopāna of “निवृत्ति-निष्ठा” (settled renunciation): after the victory-narrative, the Manas turns inward to diagnose the roots of bondage (काम, लोभ, दंभ, कुतर्क) and to install the only stable remedy—विश्वास-युक्त रामभजन under गुरु-कृपा. In this stair-step, social order (कलिधर्म-वर्णन) is not mere lament; it is a mirror that forces the sādhaka to choose satsang, humility, and single-pointed devotion as the final ascent from history to liberation.
Is khand mein santoshi insaan ki ichha kam hoti hai aur bhajan se kamaag bujh jata hai. Gyan se mann shant rehta hai aur shraddha hi dharam ki jad hai. Tap se tej milti hai aur acharan acha rakhne se seva mein mann lagta hai. Andar se khush rakhne se mann sthir hota hai aur vishwas se hi siddhi milti hai. Hari ka bhajan na kare to samsar ka darr khatam nahi hota. Bhakti ke liye vishwas chahiye aur us vishwas ke liye bhi Ram ki kripa lagti hai. Ram ke gun itne hain ki bhasha bhi unko nahi samjha sakti, lekin prem se nam us anant ko chakh leta hai. Guru zaruri hai kyunki bina guru ke rasta nahi milta. Kali yug mein log dhongi sadhu ban jate hain aur sab ulajh gaya hai. Ye sab sun kar ek hi baat samajh aati hai, Sita aur Ram sharan mein jana chahiye.
Verses
Chaupai 90.1-4
बिनु संतोष न काम नसाहीं।काम अछत सुख सपनेहुँ नाहीं।।
राम भजन बिनु मिटहिं कि कामा।थल बिहीन तरु कबहुँ कि जामा।।
बिनु बिग्यान कि समता आवइ।कोउ अवकास कि नभ बिनु पावइ।।
श्रद्धा बिना धर्म नहिं होई।बिनु महि गंध कि पावइ कोई।।
बिनु तप तेज कि कर बिस्तारा।जल बिनु रस कि होइ संसारा।।
सील कि मिल बिनु बुध सेवकाई।जिमि बिनु तेज न रूप गोसाई।।
निज सुख बिनु मन होइ कि थीरा।परस कि होइ बिहीन समीरा।।
कवनिउ सिद्धि कि बिनु बिस्वासा।बिनु हरि भजन न भव भय नासा।।
binu santoṣa na kāma nasāhīṃ |kāma achata sukha sapanehũ nāhīṃ ||
rāma bhajana binu miṭahiṃ ki kāmā |thala bihīna taru kabahũ ki jāmā ||
binu bigyāna ki samatā āvai |kou avakāsa ki nabha binu pāvai ||
śraddhā binā dharma nahiṃ hoī |binu mahi gandha ki pāvai koī ||
binu tapa teja ki kara bistārā |jala binu rasa ki hoi saṃsārā ||
sīla ki mila binu budha sevakāī |jimi binu teja na rūpa gosāī ||
nija sukha binu mana hoi ki thīrā |parasa ki hoi bihīna samīrā ||
kavaniu siddhi ki binu bisvāsā |binu hari bhajana na bhava bhaya nāsā ||
santosh ke bina iccha khatam nahi hoti. aur jab tak iccha rehti hai, sapne me bhi sukh nahi milta. Ram ke bhajan ke bina iccha mit sakti hai kya? jameen ke bina ped kabhi ug sakta hai kya? gyan ke bina man ka shant aata hai kya? asman ke bina koi jagah milta hai kya? vishwas ke bina dharam nahi hota. aur zameen ke bina koi khushbu pata hai kya? tap ke bina tej failta hai kya? paani ke bina duniya me swaad aata hai kya? samajhdar logon ki seva ke bina accha charitra milta hai kya? jaise, gosai, roshni ke bina roop dikhta nahi. apne andar ke sukh ke bina man shant rehta hai kya? hawa ke bina chhoona hota hai kya? vishwas ke bina koi siddhi milti hai kya? aur Hari ke bhajan ke bina duniya ka dar khatam nahi hota.
Doha 90(क), Soratha 90(ख)
बिनु बिस्वास भगति नहिं तेहि बिनु द्रवहिं न रामु।राम कृपा बिनु सपनेहुँ जीव न लह बिश्रामु।।90(क)।।
अस बिचारि मतिधीर तजि कुतर्क संसय सकल।भजहु राम रघुबीर करुनाकर सुंदर सुखद।।90(ख)।।
binu bisvāsa bhagati nahiṃ tehi binu dravahiṃ na rāmu |rāma kṛpā binu sapanehũ jīva na laha biśrāmu ||90(ka)||
asa bicāri matidhīra taji kutarka saṃsaya sakala |bhajahu rāma raghubīra karuṇākara sundara sukhada ||90(kha)||
Bina biswas ke bhakti nahi hoti, aur bina bhakti ke Ram daya nahi karte. Aur Ram ki krupa bina koi jeeb ko chhain nahi milta, sapne me bhi nahi. Ye sab soch kar, jo dimag me sthir hai, wo galat daleel aur sare shak chhod de. Ram ko bhajo, jo Raghu vans ke hero hain, daya ke khadan hain, sundar hain, aur sukh dene wale hain.
Chaupai 91.1-4
निज मति सरिस नाथ मैं गाई।प्रभु प्रताप महिमा खगराई।।
कहेउँ न कछु करि जुगुति बिसेषी।यह सब मैं निज नयनन्हि देखी।।
महिमा नाम रूप गुन गाथा।सकल अमित अनंत रघुनाथा।।
निज निज मति मुनि हरि गुन गावहिं।निगम सेष सिव पार न पावहिं।।
तुम्हहि आदि खग मसक प्रजंता।नभ उड़ाहिं नहिं पावहिं अंता।।
तिमि रघुपति महिमा अवगाहा।तात कबहुँ कोउ पाव कि थाहा।।
रामु काम सत कोटि सुभग तन।दुर्गा कोटि अमित अरि मर्दन।।
सक्र कोटि सत सरिस बिलासा।नभ सत कोटि अमित अवकासा।।
nija mati sarisa nātha maiṃ gāī |prabhu pratāpa mahimā khagarāī ||
kaheũ na kachu kari juguti biseṣī |yaha saba maiṃ nija nayananhi dekhī ||
mahimā nāma rūpa guna gāthā |sakala amita anaṃta raghunāthā ||
nija nija mati muni hari guna gāvahiṃ |nigama seṣa siva pāra na pāvahiṃ ||
tumhahi ādi khaga masaka prajaṃtā |nabha uṛāhiṃ nahiṃ pāvahiṃ aṃtā ||
timi raghupati mahimā avagāhā |tāta kabahũ kou pāva ki thāhā ||
rāmu kāma sata koṭi subhaga tana |durgā koṭi amita ari mardana ||
sakra koṭi sata sarisa bilāsā |nabha sata koṭi amita avakāsā ||
Prabhu, maine apni samajh ke hisaab se bhagwan ki taakat aur badaai gaayi hai, he pakshiyon ke raja. Maine koi khaas trick ya dimaag lagakar kuch nahi banaya. Yeh sab maine apni aankhon se dekha hai. Raghu ke prabhu ki mahima, naam, roop aur guno ki katha, sab napi nahi ja sakti, anant hain. Rishi apni apni samajh ke hisaab se Hari ke gun gaate hain. Par Ved, Shesh aur Shiv bhi unke guno ke aakhir tak nahi pahunch paate. Tum khud se lekar machhar tak, sab udne wale jeev aasmaan mein udte hain, par kisi ko bhi aasmaan ka aakhir nahi milta. Usi tarah, pyaare, Raghupati ki mahima kitni gehri hai, kya kisi ne kabhi uski gehraai nap li hai? Ram ka roop sau crore Kaamdev se bhi zyada sundar hai, aur dushmano ko kuchalne mein woh besumar crore Durga ke barabar hai. Unka khel sau crore Indra jaisa hai, aur unka vistar sau crore aasmaan jitna hai, jise napna namumkin hai.
Doha 91(क)-(ख)
मरुत कोटि सत बिपुल बल रबि सत कोटि प्रकास।ससि सत कोटि सुसीतल समन सकल भव त्रास।।91(क)।।
काल कोटि सत सरिस अति दुस्तर दुर्ग दुरंत।धूमकेतु सत कोटि सम दुराधरष भगवंत।।91(ख)।।
maruta koṭi sata bipula bala rabi sata koṭi prakāsa |śasi sata koṭi susītala samana sakala bhava trāsa ||91(ka)||
kāla koṭi sata sarisa ati dustara durga duranta |dhūmaketu sata koṭi sama durādharṣa bhagavaṃta ||91(kha)||
Uski taakat sau karod hawa jitni hai. Chamak sau karod suraj jitni hai. Aur thandak sau karod chaand jitni hai. Wo duniya ke saare darr khatam kar deta hai. Wo sau karod maut jaisa hai. Paar karna bahut mushkil hai. Ek kile jaisa jo todna mushkil hai aur jiska koi aant nahi. Bhagwan sau karod dhumaketu jaisa hai, jiska saamna karna namumkin hai.
Chaupai 92.1-4
प्रभु अगाध सत कोटि पताला।समन कोटि सत सरिस कराला।।
तीरथ अमित कोटि सम पावन।नाम अखिल अघ पूग नसावन।।
हिमगिरि कोटि अचल रघुबीरा।सिंधु कोटि सत सम गंभीरा।।
कामधेनु सत कोटि समाना।सकल काम दायक भगवाना।।
सारद कोटि अमित चतुराई।बिधि सत कोटि सृष्टि निपुनाई।।
बिष्नु कोटि सम पालन कर्ता।रुद्र कोटि सत सम संहर्ता।।
धनद कोटि सत सम धनवाना।माया कोटि प्रपंच निधाना।।
भार धरन सत कोटि अहीसा।निरवधि निरुपम प्रभु जगदीसा।।
prabhu agādha sata koṭi patālā |samana koṭi sata sarisa karālā ||
tīratha amita koṭi sama pāvana |nāma akhila agha pūga nasāvana ||
himagiri koṭi acala raghubīrā |siṃdhu koṭi sata sama gaṃbhīrā ||
kāmadhenu sata koṭi samānā |sakala kāma dāyaka bhagavānā ||
sārada koṭi amita caturāī |bidhi sata koṭi sṛṣṭi nipunāī ||
biṣṇu koṭi sama pālana kartā |rudra koṭi sata sama saṃhartā ||
dhanada koṭi sata sama dhanavānā |māyā koṭi prapaṃca nidhānā ||
bhāra dharana sata koṭi ahīsā |niravadhi nirupama prabhu jagadīsā ||
Bhagwan sau crore paatal jitne gehre hain. Aur sau crore Yamraj jitne khofnaak hain. Wo sau crore teerth jitne paak hain. Aur unka naam saare paap mita deta hai. Raghubira sau crore Himalaya jitne achal hain. Aur sau crore samundar jitne gehre hain. Wo sau crore kaamdhenu gaay ke barabar hain. Bhagwan jo har ichcha poori karte hain. Unki chaturai sau crore Saraswati jitni hai. Aur duniya banane mein unka hunar sau crore Brahma jitna hai. Sansar ko bachaane mein wo sau crore Vishnu jitne hain. Aur khatam karne mein sau crore Rudra jitne hain. Wo sau crore dhan ke malik jitne ameer hain. Aur sau crore Maya jitni is duniya ke saare dikhawe ka bhandar hain. Duniya ka bojh uthaane mein wo sau crore Shesh jitne hain. Jagat ke swami bhagwan ka koi ant nahi, unka koi takkar nahi.
Chhand 92
निरुपम न उपमा आन राम समान रामु निगम कहै॥
जिमि कोटि सत खद्योत सम रबि कहत अति लघुता लहै॥॥
एहि भाँति निज निज मति बिलास मुनिस हरिहि बखानहीं॥
प्रभु भाव गाहक अति कृपाल सप्रेम सुनि सुख मानहीं॥
nirupama na upamā āna rāma samāna rāmu nigama kahai |jimi koṭi sata khadyota sama rabi kahata ati laghutā lahai ||
ehi bhā̃ti nija nija mati bilāsa munisa harihi bakhānahī̃ |prabhu bhāva gāhaka ati kṛpāla saprema suni sukha mānahī̃ ||
Ram ke jaisa koi nahi. Kisi ki bhi Ram se tulna nahi ho sakti. Ram sirf Ram ke barabar hai, yeh Vedas kehte hain. Jaise koi sooraj ko sau crore jugnu se barabar bataye, toh uski tulna kitni chhoti hai pata chal jata hai, aur sooraj ko bhi chhota dikha deti hai. Bade bade rishi apni apni samajh se apne tarike se Hari ko mante hain. Bhagwan jo dil ki bhakti dekhta hai wo bahut dayalu hai. Wo pyaar se sunta hai aur khush ho jata hai.
Doha 92(क), Soratha 92(ख)
रामु अमित गुन सागर थाह कि पावइ कोइ।संतन्ह सन जस किछु सुनेउँ तुम्हहि सुनायउँ सोइ।।92(क)।।
भाव बस्य भगवान सुख निधान करुना भवन।तजि ममता मद मान भजिअ सदा सीता रवन।।92(ख)।।
rāmu amita guna sāgara thāha ki pāvai koi |santanha sana jasa kichu suneũ tumhahi sunāyũ soi ||92(ka)||
bhāva basya bhagavāna sukha nidhāna karuṇā bhavana |taji mamatā mada māna bhaji-a sadā sītā ravana ||92(kha)||
Ram mein behad gun hain, jaise samundar. Iski gehrai koi nahi nap sakta. Santon se maine jo kuch bhi suna, wahi maine tumhe bata diya. Bhagwan bhakti se raazi ho jaate hain. Woh khushi ka khajana hai, daya ka ghar. Apni chizon ki mamta, ghamand aur ahankar chhod kar, hamesha Sita ke Ram ki puja karni chahiye.
Chaupai 93.1-4
सुनि भुसुंडि के बचन सुहाए।हरषित खगपति पंख फुलाए।।
नयन नीर मन अति हरषाना।श्रीरघुपति प्रताप उर आना।।
पाछिल मोह समुझि पछिताना।ब्रह्म अनादि मनुज करि माना।।
पुनि पुनि काग चरन सिरु नावा।जानि राम सम प्रेम बढ़ावा।।
गुर बिनु भव निधि तरइ न कोई।जौं बिरंचि संकर सम होई।।
संसय सर्प ग्रसेउ मोहि ताता।दुखद लहरि कुतर्क बहु ब्राता।।
तव सरूप गारुड़ि रघुनायक।मोहि जिआयउ जन सुखदायक।।
तव प्रसाद मम मोह नसाना।राम रहस्य अनूपम जाना।।
suni bhusuṇḍi ke bacana suhāe |haraṣita khagapati paṅkha phulāe ||
nayana nīra mana ati haraṣānā |śrīraghupati pratāpa ura ānā ||
pāchila moha samujhi pachitānā |brahma anādi manuja kari mānā ||
puni puni kāga carana siru nāvā |jāni rāma sama prema baṛhāvā ||
guru binu bhava nidhi tarai na koī |jaũ birañci saṅkara sama hoī ||
saṃsaya sarpa graseu mohi tātā |dukhada lahari kutarka bahu brātā ||
tava sarūpa gāruṛi raghunāyaka |mohi jiāyu jana sukhadāyaka ||
tava prasāda mama moha nasānā |rāma rahasya anūpama jānā ||
Bhushundi ki acchi baatein sun ke, pakshiyon ke raja bahut khush hue aur apne pankh phaila liye. Unki aankhon me aansu aa gaye aur mann bahut khush hua, jab unhone Ram ji ki mahima dil me bithai. Unhe apna pichla bharam yaad aaya aur pachhtaawa hua ki unhone anadi Brahma ko ek aam insaan maan liya tha. Baar baar unhone us kag ke charno me sir jhukaya, aur usko Ram ke barabar maan ke uske pyar ko badhaya. Bina guru ke koi is sansaar ke samundar ko paar nahi kar sakta, chahe wo Brahma ya Shankar jitna bada hi kyun na ho. Bhai, shak ka saanp mujhe nigal chuka tha, dukh dene wali lehro aur bahut saare galat tarke ke sath. Aapke roop me Raghu ke swami, apne bhakto ko khushi dene wale, saapera ban ke aaye aur mujhe zinda kiya. Aapki kripa se mera moh mit gaya, aur mujhe Ram ka anupam raaz samajh me aa gaya.
Doha 93(क)-(ख)
ताहि प्रसंसि बिबिध बिधि सीस नाइ कर जोरि।बचन बिनीत सप्रेम मृदु बोलेउ गरुड़ बहोरि।।93(क)।।
प्रभु अपने अबिबेक ते बूझउँ स्वामी तोहि।कृपासिंधु सादर कहहु जानि दास निज मोहि।।93(ख)।।
tāhi prasaṃsi bibidha bidhi sīsa nāi kara jori |bacana binīta saprema mṛdu boleu garuṛa bahori ||93(ka)||
prabhu apane abibeka te būjhaũ svāmī tohi |kṛpāsiṃdhu sādara kahahu jāni dāsa nija mohi ||93(kha)||
Garud ne unki kai tarah se prasansa ki, sir jhuka kar hath jod liye, phir pyar bhare naram bolon se bola. Garud ne kaha, "Prabhu, apni samajh ki kami se main aapse poochta hoon. Aap daya ke sagar hain, mujhe apna daas jaan kar pyar se bataiye."
Chaupai 94.1-4
तुम्ह सर्बग्य तन्य तम पारा।सुमति सुसील सरल आचारा।।
ग्यान बिरति बिग्यान निवासा।रघुनायक के तुम्ह प्रिय दासा।।
कारन कवन देह यह पाई।तात सकल मोहि कहहु बुझाई।।
राम चरित सर सुंदर स्वामी।पायहु कहाँ कहहु नभगामी।।
नाथ सुना मैं अस सिव पाहीं।महा प्रलयहुँ नास तव नाहीं।।
मुधा बचन नहिं ईस्वर कहई।सोउ मोरें मन संसय अहई।।
अग जग जीव नाग नर देवा।नाथ सकल जगु काल कलेवा।।
अंड कटाह अमित लय कारी।कालु सदा दुरतिक्रम भारी।।
tumha sarbagya tanya tama pārā |sumati susīla sarala ācārā ||
gyāna birati bigyāna nivāsā |raghunāyaka ke tumha priya dāsā ||
kārana kavana deha yaha pāī |tāta sakala mohi kahahu bujhāī ||
rāma carita sara suṃdara svāmī |pāyahu kahā̃ kahahu nabhagāmī ||
nātha sunā maiṃ asa siva pāhīṃ |mahā pralayahũ nāsa tava nāhīṃ ||
mudhā bacana nahiṃ īsvara kahaī |sou moreṃ mana saṃsaya ahaī ||
aga jaga jīva nāga nara devā |nātha sakala jagu kāla kalevā ||
aṃḍa kaṭāha amita laya kārī |kālu sadā duratikrama bhārī ||
Tum sab kuch jaante ho aur andhera tumse door hai. Tumhara dimaag saaf hai aur tumhara achha hai. Gyan aur vairagya tum mein baste hain. Ram ke tum pyare bhakt ho. Yeh body tumne kaise paayi? Sab mujhe samjha do. Ram katha ek sundar sar hai, tumne kaise paayi? Nath, maine suna hai ki Shivji bhi pralay mein nahi marte. Tum bhi nahi marte. Devta log to yeh kehte hain ki koi bhi Ishwar aisa nahi bolta. Isliye mera dil shak mein hai. Aag, jag, jeev, naag, nar, dev - sab kal ke haath mein hain. Yeh brahmand aur lay sab kal karta hai. Kal bada bhaari hai aur usse bachna mushkil hai.
Soratha 94(क), Doha 94(ख)
तुम्हहि न ब्यापत काल अति कराल कारन कवन।मोहि सो कहहु कृपाल ग्यान प्रभाव कि जोग बल।।94(क)।।
प्रभु तव आश्रम आएँ मोर मोह भ्रम भाग।कारन कवन सो नाथ सब कहहु सहित अनुराग।।94(ख)।।
tumhahi na byāpat kāla ati karāla kārana kavan |mohi so kahahu kṛpāla gyāna prabhāva ki joga bala ||94(ka)||
prabhu tava āśrama āẽ mora moha bhrama bhāga |kārana kavan so nātha saba kahahu sahita anurāga ||94(kha)||
Kaal bahut khatarnak hai, phir bhi tumhe nahi chhoonta. Iska karan kya hai? Dayalu, batao, kya yeh gyan ki taakat hai ya jog ki taakat? Prabhu, jab main tumhare aashram aaya, mera moh aur bhram bhaag gaya. Iska karan kya hai, nath? Pyaar se sab batao.
Chaupai 95.1-4
गरुड़ गिरा सुनि हरषेउ कागा।बोलेउ उमा परम अनुरागा।।
धन्य धन्य तव मति उरगारी।प्रस्न तुम्हारि मोहि अति प्यारी।।
सुनि तव प्रस्न सप्रेम सुहाई।बहुत जनम कै सुधि मोहि आई।।
सब निज कथा कहउँ मैं गाई।तात सुनहु सादर मन लाई।।
जप तप मख सम दम ब्रत दाना।बिरति बिबेक जोग बिग्याना।।
सब कर फल रघुपति पद प्रेमा।तेहि बिनु कोउ न पावइ छेमा।।
एहि तन राम भगति मैं पाई।ताते मोहि ममता अधिकाई।।
जेहि तें कछु निज स्वारथ होई।तेहि पर ममता कर सब कोई।।
garuṛa girā suni haraṣeu kāgā |boleu umā parama anurāgā ||
dhanya dhanya tava mati uragārī |prasn tumhāri mohi ati pyārī ||
suni tava prasn sa-prema suhāī |bahuta janama kai sudhi mohi āī ||
saba nija kathā kahaũ maĩ gāī |tāta sunahu sādara mana lāī ||
japa tapa makha sama dama brata dānā |birati bibeka joga bigyānā ||
saba kara phala raghupati pada premā |tehi binu kou na pāvai chemā ||
ehi tana rāma bhagati maĩ pāī |tāte mohi mamatā adhikāī ||
jehi tẽ kachu nija svāratha hoī |tehi para mamatā kara saba koī ||
Garud ki baatein sunkar kag bahut khush hua. Usne bahut pyar se baat ki, Uma. Usne kaha, dhany hai tera mann, nagon ke dushman. Tera sawal mujhe bahut pyara lagta hai. Tera pyara sawal sunkar mujhe kai janmon ki yaad aa gayi hai. Main apni poori katha gaake sunaunga. Pyare, dhyan lagakar, chit se sun. Naam japa, tapasya, yagya, mann shant karna, daman, vrat, daan, vairagya, vivek, yog aur gyan. In sabka fal Ram ke charnon ka pyar hai. Uske bina kisi ko shanti nahi milti. Isi sharir mein mujhe Ram ki bhakti mili. Isliye mujhe iski mamta zyada hai. Jisse kisi ko apna fayda ho, usi mein sab ko mamta hoti hai.
Soratha 95(क)-(ख)
पन्नगारि असि नीति श्रुति संमत सज्जन कहहिं।अति नीचहु सन प्रीति करिअ जानि निज परम हित।।95(क)।।
पाट कीट तें होइ तेहि तें पाटंबर रुचिर।कृमि पालइ सबु कोइ परम अपावन प्रान सम।।95(ख)।।
pannagāri asi nīti śruti sammata sajjana kahahĩ |ati nīcahu sana prīti kari-a jāni nija parama hita ||95(ka)||
pāṭ kīṭ tẽ hoi tehi tẽ pāṭaṁbara rucira |kṛmi pālai sabu koi parama apāvana prāna sama ||95(kha)||
Sunno, saanp ke dushman. Achhe log aur Ved dono ek hi baat bolte hain. Koi bahut neeche wala bhi ho, agar tumhe pata ho ki wo tumhara sabse bada bhala karne wala hai, toh usse pyaar karna chahiye. Resham keede se resham ka dhaaga nikalta hai, aur us dhaage se sundar resham ka kapda banta hai. Toh sab log us keede ko paalte hain. Chahe wo bilkul ganda ho, sab usko apni jaan jitna pyaara maante hain.
Chaupai 96.1-5
स्वारथ साँच जीव कहुँ एहा।मन क्रम बचन राम पद नेहा।।
सोइ पावन सोइ सुभग सरीरा।जो तनु पाइ भजिअ रघुबीरा।।
राम बिमुख लहि बिधि सम देही।कबि कोबिद न प्रसंसहिं तेही।।
राम भगति एहिं तन उर जामी।ताते मोहि परम प्रिय स्वामी।।
तजउँ न तन निज इच्छा मरना।तन बिनु बेद भजन नहिं बरना।।
प्रथम मोहँ मोहि बहुत बिगोवा।राम बिमुख सुख कबहुँ न सोवा।।
नाना जनम कर्म पुनि नाना।किए जोग जप तप मख दाना।।
कवन जोनि जनमेउँ जहँ नाहीं।मैं खगेस भ्रमि भ्रमि जग माहीं।।
देखेउँ करि सब करम गोसाई।सुखी न भयउँ अबहिं की नाई।।
सुधि मोहि नाथ जन्म बहु केरी।सिव प्रसाद मति मोहँ न घेरी।।
svāratha sā̃ca jīva kahũ ehā |mana krama bacana rāma pada nehā ||
soi pāvana soi subhaga sarīrā |jo tanu pāi bhaji-a raghubīrā ||
rāma bimukha lahi bidhi sama dehī |kabi kobida na prasaṁsahĩ tehī ||
rāma bhagati ehĩ tana ura jāmī |tāte mohi parama priya svāmī ||
tajaũ na tana nija icchā marnā |tana bina beda bhajana nahĩ barnā ||
prathama mohã mohi bahuta bigovā |rāma bimukha sukha kabahũ na sovā ||
nānā janama karma puni nānā |kie joga japa tapa makha dānā ||
kavana joni janameũ jahã nāhī̃ |maĩ khagesa bhrami bhrami jaga māhī̃ ||
dekheũ kari saba karama gosāī |sukhī na bhayaũ abahĩ kī nāī̃ ||
sudhi mohi nātha janma bahu kerī |siva prasāda mati mohã na gherī ||
Kisi bhi jeev ke liye apna asli fayda sirf ek hai. Mann, kaam aur bol dono mein Ram ke charno se pyar ho. Woh shareer pavitra hai aur woh shareer sohbat wala hai, jise pa kar koi Raghu kul ke veer Ram ko bhagta hai. Jo insaan Ram se mukhar ho gaya hai, chahe uski dehi Brahma jaisi hi kyun na ho, kavi aur pandit uski tareef nahi karte. Isi shareer mein Ram ki bhakti mere dil mein jam gayi hai. Isliye mera Swami mujhe bahut pyara hai. Main apni marzi se mar sakta hoon, phir bhi tan nahi chhodta. Kyunki Ved bina tan ke bhajan ka koi tarika nahi batate. Shuru mein mujhe bhrm ne bahut pareshan kiya. Ram se door rehkar kabhi sukhi neend nahi aayi. Bahut saare janam liye aur bahut tarah ke kaam kiye. Yog, jaap, tap, yagya aur daan sab kiya. Pakshiyon ke swami, main duniya mein bhatakta bhatakta aisi koi kokh nahi chhodi jismein main paida na hua ho. Malik, maine har tarah ke kaam karke dekh liya. Lekin ab jaisa sukhu maine kabhi nahi paaya. Nath, main apne bahut saare janam yaad karta hoon. Shiv ki kripa se bhrm ne meri buddhi ko nahi ghera.
Doha 96(क)-(ख)
प्रथम जन्म के चरित अब कहउँ सुनहु बिहगेस।सुनि प्रभु पद रति उपजइ जातें मिटहिं कलेस।।96(क)।।
पूरुब कल्प एक प्रभु जुग कलिजुग मल मूल।नर अरु नारि अधर्म रत सकल निगम प्रतिकूल।।96(ख)।।
prathama janma ke carita aba kahaũ sunahu bihagesa |suni prabhu pada rati upajai jātẽ miṭahĩ kalesa ||96(ka)||
pūruba kalpa eka prabhu juga kali-juga mala mūla |nara aru nāri adharma rata sakala nigama pratikūla ||96(kha)||
Sunno pakshiyon ke swami. Main ab apne pehle janam ki kahani sunata hoon. Ye sun kar tumhe bhagwan ke charno mein pyar aayega. Aur usse saare dukh door ho jayenge. Pehle ke ek kalpa mein, prabhu, ek yug tha. Kali Yug, saari gandagi ki jad. Us waqt mard aur aurat adharam mein lage the. Aur Vedon ke bilkul khilaf the.
Chaupai 97.1-4
तेहि कलिजुग कोसलपुर जाई।जन्मत भयउँ सूद्र तनु पाई।।
सिव सेवक मन क्रम अरु बानी।आन देव निंदक अभिमानी।।
धन मद मत्त परम बाचाला।उग्रबुद्धि उर दंभ बिसाला।।
जदपि रहेउँ रघुपति रजधानी।तदपि न कछु महिमा तब जानी।।
अब जाना मैं अवध प्रभावा।निगमागम पुरान अस गावा।।
कवनेहुँ जन्म अवध बस जोई।राम परायन सो परि होई।।
अवध प्रभाव जान तब प्रानी।जब उर बसहिं रामु धनुपानी।।
सो कलिकाल कठिन उरगारी।पाप परायन सब नर नारी।।
tehi kali-juga kosalapura jāī |janmata bhayuṁ sūdra tanu pāī ||
siva sevaka mana krama aru bānī |āna deva nindaka abhimānī ||
dhana mada matta parama bācālā |ugra-buddhi ura dambha bisālā ||
jadapi raheuṁ raghupati rajadhānī |tadapi na kachu mahimā taba jānī ||
aba jānā maiṁ avadha prabhāvā |nigamāgama purāna asa gāvā ||
kavanehuṁ janma avadha basa joī |rāma-parāyana so pari hoī ||
avadha prabhāva jāna taba prānī |jaba ura basahiṁ rāmu dhanupānī ||
so kali-kāla kaṭhina ura-gārī |pāpa-parāyana saba nara nārī ||
Us Kali yug mein main Kosala pur, yani Ayodhya, gaya. Wahan shudra tanu leke paida hua. Main Shiv ka sevak tha, man se, kram se aur bani se. Par baaki devtaon ka ninda karta tha aur abhiman mein tha. Dhan ke nash mein chur hokar main bahut bolta tha. Ugra buddhi ka tha, dil mein bahut bada dambh tha. Raghupati ki rajdhani mein raha, phir bhi us waqt uski koi mahima nahi jaani. Ab Ayodhya ka prabhav jaan liya. Ved, Agam aur Puran bhi aise hi gaate hain. Koi bhi janam mein Ayodhya mein bas jaye, wo zaroor Ram parayan ho jata hai. Tab koi prani Ayodhya ka prabhav jaanta hai, jab Ram dhanush lekar uske dil mein bas jate hain. Wo Kali ka kal kathin tha, dushman. Sab nar aur nari paap mein magan the.
Doha 97(क)-(ख)
कलिमल ग्रसे धर्म सब लुप्त भए सदग्रंथ।dंभिन्ह निज मति कल्पि करि प्रगट किए बहु पंथ।।97(क)।।
भए लोग सब मोहबस लोभ ग्रसे सुभ कर्म।सुनु हरिजान ग्यान निधि कहउँ कछुक कलिधर्म।।97(ख)।।
kali-mala grasē dharma saba lupta bhae sadgrantha |dambhinha nija mati kalpi kari pragaṭa kiē bahu pantha ||97(ka)||
bhae loga saba moha-basa lobha grasē subha karma |sunu hari-jāna jñāna-nidhi kahauṁ kachuka kali-dharma ||97(kha)||
Kali yug ki gandi cheezon ne sab dharam ko kha liya, aur acchi kitabein gayab ho gayin. Jhoote log apne dimag se naye naye dharma ghad ke bahut saare panth aur tareeke bana diye. Sab log bharam mein pad gaye, aur lalach ne unke acche kaam kha liye. Suno, Hari ke pyaare aur gyaan ka khazana, main tumhe Kali yug ke tareeke ke baare mein thoda bataata hoon.
Chaupai 98.1-4
बरन धर्म नहिं आश्रम चारी।श्रुति बिरोध रत सब नर नारी।।
द्विज श्रुति बेचक भूप प्रजासन।कोउ नहिं मान निगम अनुसासन।।
मारग सोइ जा कहुँ जोइ भावा।पंडित सोइ जो गाल बजावा।।
मिथ्यारंभ दंभ रत जोई।ता कहुँ संत कहइ सब कोई।।
सोइ सयान जो परधन हारी।जो कर दंभ सो बड़ आचारी।।
जौ कह झूँठ मसखरी जाना।कलिजुग सोइ गुनवंत बखाना।।
निराचार जो श्रुति पथ त्यागी।कलिजुग सोइ ग्यानी सो बिरागी।।
जाकें नख अरु जटा बिसाला।सोइ तापस प्रसिद्ध कलिकाला।।
barana-dharma nahiṁ āśrama cārī |śruti-birodha rata saba nara nārī ||
dvija śruti-bēcaka bhūpa prajā-sana |kou nahiṁ mānai nigama anusāsana ||
māraga soī jā kahuṁ joī bhāvā |paṇḍita soī jo gāla bajāvā ||
mithyā-ārambha dambha rata joī |tā kahuṁ santa kahai saba koī ||
soī sayāna jo para-dhana hārī |jo kara dambha so baṛa ācārī ||
jau kaha jhūṁṭha masakharī jānā |kali-juga soī guṇavanta bakhānā ||
nirācāra jo śruti patha tyāgī |kali-juga soī gyānī so birāgī ||
jākeṁ nakha aru jaṭā bisālā |soī tāpasa prasiddha kali-kālā ||
Kisi ka apna dharam nahi raha, na koi aashram ki baat. Sab aadmi aur aurtein Ved ko hi ulatne mein lage hain. Brahman Ved ko bech rahe hain, aur raja apni praja ko kha rahe hain. Koi nahi maanta shastra ka hukum. Jo rasta kisi ko pasand aaye, wahi sahi rasta hai. Jo sabse zor se bol sake, wahi pandit hai. Jo jhooth ka kaam karta hai aur dikhawa karta hai, use sab log sant bolte hain. Jo doosron ka paisa loot le, wahi samajhdar hai. Jo dikhawa karta hai, wahi bada achar wala mana jaata hai. Jo jhooth bolta hai aur mazaak udaata hai, use Kaliyug mein gun wala aadmi bataya jaata hai. Jo sahi achar nahi rakhta aur Ved ka rasta chhod deta hai, use Kaliyug mein gyaani aur bairaagi kaha jaata hai. Jiske naun aur jata lambi hain, wahi Kaliyug mein tapasvi khaas jaata hai.
Doha 98(क), Soratha 98(ख)
असुभ बेष भूषन धरें भच्छाभच्छ जे खाहिं।तेइ जोगी तेइ सिद्ध नर पूज्य ते कलिजुग माहिं।।98(क)।।
जे अपकारी चार तिन्ह कर गौरव मान्य तेइ।मन क्रम बचन लबार तेइ बकता कलिकाल महुँ।।98(ख)।।
aśubha bēṣa bhūṣana dharēṁ bhaccha-abhaccha jē khāhiṁ |tēi jogī tēi siddha nara pūjya tē kali-juga māhiṁ ||98(ka)||
jē apakārī cāra tinh kara gaurava mānya tēi |mana krama bacana labāra tēi bakatā kali-kāla mahuṁ ||98(kha)||
Jo log bure kapde aur bhusan pehente hain aur jo kuch bhi khana milta hai wahi kha lete hain, unhi ko yogi bola jata hai, unhi ko siddh mana jata hai, aur unhi ki puja hoti hai Kali yug mein. Jo log doosron ko nuksan pahunchate hain unhi ko izzat aur badi jagah di jati hai. Aur jo log mann se, kar se aur bol se jhooth bolte hain, unhi ko Kali yug mein bakta yani bade bolne wale mana jata hai.
Chaupai 99.1-4
नारि बिबस नर सकल गोसाई।नाचहिं नट मर्कट की नाई।।
सूद्र द्विजन्ह उपदेसहिं ग्याना।मेलि जनेऊ लेहिं कुदाना।।
सब नर काम लोभ रत क्रोधी।देव बिप्र श्रुति संत बिरोधी।।
गुन मंदिर सुंदर पति त्यागी।भजहिं नारि पर पुरुष अभागी।।
सौभागिनीं बिभूषन हीना।बिधवन्ह के सिंगार नबीना।।
गुर सिष बधिर अंध का लेखा।एक न सुनइ एक नहिं देखा।।
हरइ सिष्य धन सोक न हरई।सो गुर घोर नरक महुँ परई।।
मातु पिता बालकन्हि बोलाबहिं।उदर भरै सोइ धर्म सिखावहिं।।
nāri-bibasa nara sakala gosāī |nācahiṁ naṭa markaṭa kī nāī ||
sūdra dvijanha upadēsahiṁ gyānā |mēli janēū lēhiṁ kudānā ||
saba nara kāma lobha rata krodhī |dēva bipra śruti santa birodhī ||
guṇa-mandira sundara pati tyāgī |bhajahiṁ nāri para-puruṣa abhāgī ||
saubhāginīṁ bibhūṣana hīnā |bidhavanha kē siṅgāra nabīnā ||
guru ṣiṣa badhira andha kā lēkhā |ēka na sunai ēka nahiṁ dēkhā ||
harai ṣiṣya dhana sōka na haraī |sō guru ghōra naraka mahuṁ paraī ||
mātu pitā bālakanhi bolābahiṁ |udara bharai sōi dharma sikhāvahiṁ ||
Swami, sab mard auraton ke control mein hain, aur madari ke bandar ki tarah nachte hain. Shudra log Brahmanon ko gyaan sikhate hain, aur janeu pehan kar mana hua daan lete hain. Sab mard kaam aur lalach mein doobe hue hain aur gusse se bhare hain. Wo devtaon, Brahmanon, Vedon aur santon ke khilaf hain. Buri kismat wali auratein guno ka mandir jaisa sundar pati ko chhod deti hain aur doosre mardon ke paas chali jaati hain. Jinka pati zinda hai wo auratein bina gahne ke rahati hain, aur vidhwa auratein naye singar sajati hain. Guru aur shishya ka kya kehna? Wo behre aur andhe jaise hain. Ek kuch nahi sunta, doosra kuch nahi dekhta. Jo guru apne shishya ka paisa le le par uska dukh nahi hatata, wo khatarnak narak mein parta hai. Maa baap apne bachchon ko bulate hain aur unhe sirf yahi sikhate hain jo pet bhare, yahi unka dharam samajhte hain.
Doha 99(क)-(ख)
ब्रह्म ग्यान बिनु नारि नर कहहिं न दूसरि बात।कौड़ी लागि लोभ बस करहिं बिप्र गुर घात।।99(क)।।
बादहिं सूद्र द्विजन्ह सन हम तुम्ह ते कछु घाटि।जानइ ब्रह्म सो बिप्रबर आँखि देखावहिं डाटि।।99(ख)।।
brahma gyāna binu nāri nara kahahiṁ na dūsari bāta |kauṛī lāgi lobha basa karahiṁ bipra gura ghāta ||99(ka)||
bādahiṁ sūdra dvijanha sana hama tumha te kachu ghāṭi |jānai brahma so biprabara ā̃khi dekhāvahiṁ ḍāṭi ||99(kha)||
Aadmi aur aurat, bhagwan ke gyaan ke bina, kisi doosri baat hi nahi karte. Ek choti si kaudi ke liye, lalach mein aake, brahmin aur apne guru ko maar daalte hain. Shudra log brahmin se bahas karte hain, bolte hain, hum tumse kisi cheez mein kam nahi. Jo brahman ko jaanta hai wahi sabse bada brahmin hai. Aur unko aankh gada ke zor se daant dete hain.
Inside Prakarana 10
Compositional abstract
This Uttar Kāṇḍa segment concentrates the Manas’ late-stage pedagogy: the rasa is predominantly शान्त with undertones of करुण and वैराग्य. The opening chain of ‘बिनु X न Y’ aphorisms functions as a spiritual syllogism: satisfaction checks desire; bhajan dissolves kāma; knowledge yields equanimity; śraddhā is dharma’s root; tapas gives tejas; good conduct grounds service; inner happiness steadies mind; faith secures siddhi; and without Hari-bhajan fear of saṁsāra does not end. The dohas crystallize the theology: bhakti requires viśvāsa, and even viśvāsa needs Rāma’s grace for true rest. From there, hyperbolic “koṭi-śata” comparisons enact the inadequacy of language before Rāma’s ananta-guṇa, while still allowing prema to taste the Infinite through nāma. The dialogue then pivots to guru-necessity and the confessional autobiography that culminates in a Kali-age ethnography—exposing pseudo-ascetic markers and inverted values. Within the Manas’ overarching structure, this is the final corrective lens: the epic becomes sādhanā-text, and society’s decay becomes the sādhaka’s call to exclusive refuge in Sītā-Rāma.
The dialogue
- काकभुशुंडि (via the framing of the Bhūṣuṇḍi–Garuḍa samvāda)गरुड़ (खगपति/नभगामी) · उत्तर घाट (Uttar Ghaṭa): the ‘ज्ञान-वैराग्य’ bank where the Manas-lake is read as a manual for release—emphasizing guru, faith, and the critique of Kali’s counterfeit religiosity.
Frequently Asked Questions
परंपरागत मान्यता में यह खंड ‘विश्वास-युक्त नामभजन’ की स्थापना करता है; इसके पाठ से कुतर्क-संशय शांत होते हैं, गुरु-आश्रय दृढ़ होता है, और कलियुग के मोह/लोभ-प्रभाव से बचने की विवेक-शक्ति बढ़ती है—‘भव-भय-नाश’ का हेतु रामनाम-श्रद्धा को बनाना माना जाता है।
सामान्यतः ‘राम’ नाम-सम्पुट (जैसे प्रत्येक दोहा/चौपाई के अंत में ‘राम’ या ‘श्रीराम’ का जप) तथा ‘सियाराममय सब जग जानी’ का भाव-सम्पुट सत्संग में प्रचलित है; विशिष्ट परंपराओं में ‘श्रीराम जय राम जय जय राम’ नाम-सम्पुट भी जोड़ा जाता है।
Ask anything about Prakarana 10 of the Ramcharitmanas
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Ramcharitmanas in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Awadhi recitation where available, and more.
