Prakarana 10

Verse 188 (चौपाई)

बिनु संतोष न काम नसाहीं। काम अछत सुख सपनेहुँ नाहीं।। राम भजन बिनु मिटहिं कि कामा। थल बिहीन तरु कबहुँ कि जामा।। बिनु बिग्यान कि समता आवइ। कोउ अवकास कि नभ बिनु पावइ।। श्रद्धा बिना धर्म नहिं होई। बिनु महि गंध कि पावइ कोई।। बिनु तप तेज कि कर बिस्तारा। जल बिनु रस कि होइ संसारा।। सील कि मिल बिनु बुध सेवकाई। जिमि बिनु तेज न रूप गोसाई।। निज सुख बिनु मन होइ कि थीरा। परस कि होइ बिहीन समीरा।। कवनिउ सिद्धि कि बिनु बिस्वासा। बिनु हरि भजन न भव भय नासा।।

binu santoṣa na kāma nasāhīṃ | kāma achata sukha sapanehũ nāhīṃ || rāma bhajana binu miṭahiṃ ki kāmā | thala bihīna taru kabahũ ki jāmā || binu bigyāna ki samatā āvai | kou avakāsa ki nabha binu pāvai || śraddhā binā dharma nahiṃ hoī | binu mahi gandha ki pāvai koī || binu tapa teja ki kara bistārā | jala binu rasa ki hoi saṃsārā || sīla ki mila binu budha sevakāī | jimi binu teja na rūpa gosāī || nija sukha binu mana hoi ki thīrā | parasa ki hoi bihīna samīrā || kavaniu siddhi ki binu bisvāsā | binu hari bhajana na bhava bhaya nāsā ||

സംതൃപ്തിയില്ലാതെ ആഗ്രഹം ശമിക്കുകയില്ല; ആഗ്രഹം നിലനിൽക്കുമ്പോൾ സ്വപ്നത്തിലുപോലും സുഖമില്ല. രാമാരാധനയില്ലാതെ മോഹം എങ്ങനെ മായും? നിലമില്ലാതെ വൃക്ഷം മുളയ്ക്കുമോ? യഥാർത്ഥ വിവേകം ഇല്ലാതെ സമത്വം എങ്ങനെ ഉദിക്കും? ആകാശമില്ലാതെ സ്ഥലം ലഭിക്കുമോ? ശ്രദ്ധയില്ലാതെ ധർമ്മമില്ല; ഭൂമിയില്ലാതെ സുഗന്ധം ലഭിക്കുമോ? തപസ്സില്ലാതെ വ്യാപിക്കുന്ന തേജസ് എവിടെ? ജലമില്ലാതെ ലോകത്തിന് എന്ത് സാരം? സദാചാരമില്ലാതെ ജ്ഞാനിക്ക് ദാസഭക്തി എങ്ങനെ ഉണ്ടാകും—തേജസ്സില്ലാതെ സൗന്ദര്യമില്ലാത്തതുപോലെ, ഹേ പ്രഭോ. സ്വാന്തശാന്തിയില്ലാതെ മനസ്സ് എങ്ങനെ സ്ഥിരമാകും? സ്പർശഗുണമില്ലാതെ കാറ്റ് ഉണ്ടാകുമോ? വിശ്വാസമില്ലാതെ എന്ത് സിദ്ധി? ഹരിആരാധനയില്ലാതെ ഭവഭയം നശിക്കുകയില്ല.

Verse 189 (दोहा/सोरठा)

बिनु बिस्वास भगति नहिं तेहि बिनु द्रवहिं न रामु। राम कृपा बिनु सपनेहुँ जीव न लह बिश्रामु।।90(क)।। अस बिचारि मतिधीर तजि कुतर्क संसय सकल। भजहु राम रघुबीर करुनाकर सुंदर सुखद।।90(ख)।।

binu bisvāsa bhagati nahiṃ tehi binu dravahiṃ na rāmu | rāma kṛpā binu sapanehũ jīva na laha biśrāmu ||90(ka)|| asa bicāri matidhīra taji kutarka saṃsaya sakala | bhajahu rāma raghubīra karuṇākara sundara sukhada ||90(kha)||

വിശ്വാസമില്ലാതെ ഭക്തിയില്ല; അതില്ലാതെ രാമൻ കരുണയിൽ ഉരുകുകയുമില്ല. രാമകൃപയില്ലാതെ സ്വപ്നത്തിലുപോലും ജീവന് വിശ്രമമില്ല. (90ക) അതുകൊണ്ട്, ഹേ സ്ഥിരമനസ്സേ, ഇതു വിചാരിച്ച് എല്ലാ വക്രവാദവും സംശയവും ഉപേക്ഷിച്ച്, രഘുവീരനായ, കരുണാനിധിയായ, സുന്ദരനായ, ആനന്ദദായകനായ രാമനെ ആരാധിക്ക. (90ഖ)

Verse 190 (चौपाई)

निज मति सरिस नाथ मैं गाई। प्रभु प्रताप महिमा खगराई।। कहेउँ न कछु करि जुगुति बिसेषी। यह सब मैं निज नयनन्हि देखी।। महिमा नाम रूप गुन गाथा। सकल अमित अनंत रघुनाथा।। निज निज मति मुनि हरि गुन गावहिं। निगम सेष सिव पार न पावहिं।। तुम्हहि आदि खग मसक प्रजंता। नभ उड़ाहिं नहिं पावहिं अंता।। तिमि रघुपति महिमा अवगाहा। तात कबहुँ कोउ पाव कि थाहा।। रामु काम सत कोटि सुभग तन। दुर्गा कोटि अमित अरि मर्दन।। सक्र कोटि सत सरिस बिलासा। नभ सत कोटि अमित अवकासा।।

nija mati sarisa nātha maiṃ gāī | prabhu pratāpa mahimā khagarāī || kaheũ na kachu kari juguti biseṣī | yaha saba maiṃ nija nayananhi dekhī || mahimā nāma rūpa guna gāthā | sakala amita anaṃta raghunāthā || nija nija mati muni hari guna gāvahiṃ | nigama seṣa siva pāra na pāvahiṃ || tumhahi ādi khaga masaka prajaṃtā | nabha uṛāhiṃ nahiṃ pāvahiṃ aṃtā || timi raghupati mahimā avagāhā | tāta kabahũ kou pāva ki thāhā || rāmu kāma sata koṭi subhaga tana | durgā koṭi amita ari mardana || sakra koṭi sata sarisa bilāsā | nabha sata koṭi amita avakāsā ||

ഹേ പക്ഷിരാജാ, എന്റെ ചെറുതായ ബോധത്തിന് അനുസരിച്ച് ഞാൻ പ്രഭുവിന്റെ മഹിമ പാടി. പ്രത്യേകമായ കൃത്രിമത്വം ഒന്നും ഞാൻ ചെയ്തിട്ടില്ല; ഇതെല്ലാം ഞാൻ സ്വന്തം കണ്ണാൽ കണ്ടതാണ്. രഘുനാഥന്റെ നാമം, രൂപം, ഗുണങ്ങൾ, ലീലകൾ—എല്ലാം അളവറ്റതും അനന്തവുമാണ്. ഓരോ ഋഷിയും തന്റെ അളവനുസരിച്ച് ഹരിഗുണങ്ങൾ പാടുന്നു; വേദങ്ങളും, ശേഷനും, ശിവനും പോലും അറ്റം കണ്ടെത്തുന്നില്ല. നീ ആദിമൻ—പക്ഷിയിൽ നിന്ന് കൊതുകുവരെ ജീവികളെ ജനിപ്പിക്കുന്നവൻ; എങ്കിലും അവർ ആകാശത്ത് പറന്നാലും നിന്റെ അന്ത്യം എത്തുന്നില്ല. അതുപോലെ, പ്രിയനേ, രഘുപതിയുടെ മഹിമയുടെ ആഴം ആര്ക്ക് അളക്കാനാകും? രാമസൗന്ദര്യം കോടിക്കണക്കിന് കാമദേവന്മാരെയും അതിക്രമിക്കുന്നു; ശത്രുനാശശക്തി അനന്തകോടി ദുർഗ്ഗകളെയും മീതെ. അവന്റെ തേജസ് കോടിക്കണക്കിന് ഇന്ദ്രന്മാരെയും കവിയുന്നു; അവന്റെ വ്യാപ്തി അനന്തകോടി ആകാശങ്ങളെയും മീതെ.

Verse 191 (दोहा/सोरठा)

मरुत कोटि सत बिपुल बल रबि सत कोटि प्रकास। ससि सत कोटि सुसीतल समन सकल भव त्रास।।91(क)।। काल कोटि सत सरिस अति दुस्तर दुर्ग दुरंत। धूमकेतु सत कोटि सम दुराधरष भगवंत।।91(ख)।।

maruta koṭi sata bipula bala rabi sata koṭi prakāsa | śasi sata koṭi susītala samana sakala bhava trāsa ||91(ka)|| kāla koṭi sata sarisa ati dustara durga duranta | dhūmaketu sata koṭi sama durādharṣa bhagavaṃta ||91(kha)||

അവന്റെ ബലം കോടിക്കണക്കിന് കാറ്റുകളെപ്പോലെ വിപുലം; അവന്റെ പ്രഭ കോടിക്കണക്കിന് സൂര്യന്മാരെപ്പോലെ; അവന്റെ ശീതളത കോടിക്കണക്കിന് ചന്ദ്രന്മാരെപ്പോലെ—ഭവഭീതികളെ എല്ലാം ശമിപ്പിക്കുന്നതു. (91ക) അവൻ കോടിക്കണക്കിന് കാലങ്ങളെപ്പോലെ—കടക്കാനാവാത്ത, ഭയാനകമായ, സമീപിക്കാനാകാത്ത കോട്ടപോലെ; കോടിക്കണക്കിന് ധൂമകേതുക്കളെപ്പോലെ—അജേയനായ പരമേശ്വരൻ. (91ഖ)

Verse 192 (चौपाई)

प्रभु अगाध सत कोटि पताला। समन कोटि सत सरिस कराला।। तीरथ अमित कोटि सम पावन। नाम अखिल अघ पूग नसावन।। हिमगिरि कोटि अचल रघुबीरा। सिंधु कोटि सत सम गंभीरा।। कामधेनु सत कोटि समाना। सकल काम दायक भगवाना।। सारद कोटि अमित चतुराई। बिधि सत कोटि सृष्टि निपुनाई।। बिष्नु कोटि सम पालन कर्ता। रुद्र कोटि सत सम संहर्ता।। धनद कोटि सत सम धनवाना। माया कोटि प्रपंच निधाना।। भार धरन सत कोटि अहीसा। निरवधि निरुपम प्रभु जगदीसा।।

prabhu agādha sata koṭi patālā | samana koṭi sata sarisa karālā || tīratha amita koṭi sama pāvana | nāma akhila agha pūga nasāvana || himagiri koṭi acala raghubīrā | siṃdhu koṭi sata sama gaṃbhīrā || kāmadhenu sata koṭi samānā | sakala kāma dāyaka bhagavānā || sārada koṭi amita caturāī | bidhi sata koṭi sṛṣṭi nipunāī || biṣṇu koṭi sama pālana kartā | rudra koṭi sata sama saṃhartā || dhanada koṭi sata sama dhanavānā | māyā koṭi prapaṃca nidhānā || bhāra dharana sata koṭi ahīsā | niravadhi nirupama prabhu jagadīsā ||

പ്രഭു അനന്തകോടി പാതാളഗഹ്വരങ്ങളെപ്പോലെ അഗാധൻ; അനന്തകോടി ഭീതികളെപ്പോലെ ഭയഭക്തി ഉണർത്തുന്നവൻ. അവൻ അനന്തകോടി തീർത്ഥങ്ങളെപ്പോലെ പാവനൻ; അവന്റെ നാമം സകല പാപങ്ങളുടെ കൂമ്പാരങ്ങൾ നശിപ്പിക്കുന്നു. രഘുവീരൻ കോടിക്കണക്കിന് ഹിമാലയങ്ങളെപ്പോലെ അചഞ്ചലൻ; കോടിക്കണക്കിന് സമുദ്രങ്ങളെപ്പോലെ ഗഹനൻ. അവൻ കോടിക്കണക്കിന് കാമധേനുക്കളെപ്പോലെ—ധർമ്മസമ്മതമായ എല്ലാ ആഗ്രഹങ്ങളും നല്കുന്ന ദൈവം. അവനിൽ അനന്തകോടി സരസ്വതിമാരുടെ പ്രജ്ഞയും, ലോകസൃഷ്ടിയിൽ കോടിക്കണക്കിന് സ്രഷ്ടാക്കളുടെ കൗശലവും ഉണ്ട്. പാലനത്തിൽ കോടിക്കണക്കിന് വിഷ്ണുക്കളെപ്പോലെ; സംഹാരത്തിൽ കോടിക്കണക്കിന് രുദ്രന്മാരെപ്പോലെ. അവൻ കോടിക്കണക്കിന് കുബേരന്മാരെപ്പോലെ സമ്പന്നൻ; കോടിക്കണക്കിന് മായകളെപ്പോലെ വൈവിധ്യത്തിന്റെ നിധി. ഭാരം വഹിക്കുന്നതിൽ കോടിക്കണക്കിന് ശേഷന്മാരെപ്പോലെ—അപരിമിതൻ, അതുല്യൻ, വിശ്വനാഥൻ.

Verse 193 (छंद)

निरुपम न उपमा आन राम समान रामु निगम कहै॥ जिमि कोटि सत खद्योत सम रबि कहत अति लघुता लहै॥॥ एहि भाँति निज निज मति बिलास मुनिस हरिहि बखानहीं॥ प्रभु भाव गाहक अति कृपाल सप्रेम सुनि सुख मानहीं॥

nirupama na upamā āna rāma samāna rāmu nigama kahai | jimi koṭi sata khadyota sama rabi kahata ati laghutā lahai || ehi bhā̃ti nija nija mati bilāsa munisa harihi bakhānahī̃ | prabhu bhāva gāhaka ati kṛpāla saprema suni sukha mānahī̃ ||

രാമൻ അതുല്യൻ—അവനോട് ഒപ്പമിടാൻ മറ്റൊരു ഉപമയുമില്ല; വേദങ്ങൾ ഇങ്ങനെ പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു. സൂര്യനെ ‘കോടിക്കണക്കിന് മിന്നാമിനുങ്ങുകളെപ്പോലെ’ എന്നു വിളിക്കുന്നത് ഉപമയുടെ ചെറുത്വം മാത്രമേ വെളിപ്പെടുത്തൂ. ഇങ്ങനെ, ഋഷിമാർ തങ്ങളുടെ ബോധത്തിന്റെ കളിയനുസരിച്ച് പ്രഭുവിനെ വർണ്ണിക്കുന്നു; എന്നാൽ പരമകരുണാമയനും ഹൃദയാഭിലാഷം സ്വീകരിക്കുന്ന സ്വാമിയും സ്നേഹത്തോടെ കേട്ട് പ്രസന്നനാകുന്നു.

Verse 194 (दोहा/सोरठा)

रामु अमित गुन सागर थाह कि पावइ कोइ। संतन्ह सन जस किछु सुनेउँ तुम्हहि सुनायउँ सोइ।।92(क)।।

rāmu amita guna sāgara thāha ki pāvai koi | santanha sana jasa kichu suneũ tumhahi sunāyũ soi || 92(ka) ||

രാമൻ ഗുണങ്ങളുടെ അളവറ്റ മഹാസമുദ്രം—അവന്റെ ആഴം ആരാൽ കണ്ടെത്താനാകും? സത്സംഗത്തിൽ ഞാൻ കേട്ടതെല്ലാം അതുപോലെ തന്നെയാണ് ഞാൻ നിങ്ങളോട് പറഞ്ഞത്.

Verse 195 (चौपाई)

भाव बस्य भगवान सुख निधान करुना भवन। तजि ममता मद मान भजिअ सदा सीता रवन।।92(ख)।।

bhāva basya bhagavāna sukha nidhāna karuṇā bhavana | taji mamatā mada māna bhaji-a sadā sītā ravana || 92(kha) ||

ആനന്ദനിധിയും കരുണാനിലയവും ആയ പ്രഭു പ്രേമഭക്തിയാൽ വശനാകുന്നു. മമതയും അഹങ്കാരവും ഗർവ്വവും ഉപേക്ഷിച്ച്, സീതാപ്രിയനായ രാമനെ നിത്യവും ആരാധിക്കുവിൻ.

Verse 196 (दोहा/सोरठा)

सुनि भुसुंडि के बचन सुहाए। हरषित खगपति पंख फुलाए।। नयन नीर मन अति हरषाना। श्रीरघुपति प्रताप उर आना।। पाछिल मोह समुझि पछिताना। ब्रह्म अनादि मनुज करि माना।। पुनि पुनि काग चरन सिरु नावा। जानि राम सम प्रेम बढ़ावा।। गुर बिनु भव निधि तरइ न कोई। जौं बिरंचि संकर सम होई।। संसय सर्प ग्रसेउ मोहि ताता। दुखद लहरि कुतर्क बहु ब्राता।। तव सरूप गारुड़ि रघुनायक। मोहि जिआयउ जन सुखदायक।। तव प्रसाद मम मोह नसाना। राम रहस्य अनूपम जाना।।

suni bhusuṇḍi ke bacana suhāe | haraṣita khagapati paṅkha phulāe || nayana nīra mana ati haraṣānā | śrīraghupati pratāpa ura ānā || pāchila moha samujhi pachitānā | brahma anādi manuja kari mānā || puni puni kāga carana siru nāvā | jāni rāma sama prema baṛhāvā || guru binu bhava nidhi tarai na koī | jaũ birañci saṅkara sama hoī || saṃsaya sarpa graseu mohi tātā | dukhada lahari kutarka bahu brātā || tava sarūpa gāruṛi raghunāyaka | mohi jiāyu jana sukhadāyaka || tava prasāda mama moha nasānā | rāma rahasya anūpama jānā ||

ഭൂഷുണ്ടിയുടെ മധുരവചനങ്ങൾ കേട്ടപ്പോൾ പക്ഷിരാജൻ ആനന്ദിച്ചു; സന്തോഷത്തിൽ ചിറകുകൾ വിരിച്ചു. കണ്ണുകൾ കണ്ണീരാൽ നിറഞ്ഞു, ഹൃദയം ഹർഷത്തിൽ നിറഞ്ഞൊഴുകി; ശ്രീരഘുപതിയുടെ മഹിമ അവന്റെ അന്തർഹൃദയത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു. ആദിയില്ലാത്ത ബ്രഹ്മത്തെ ഒരു സാധാരണ മനുഷ്യനെന്നു കരുതിയ തന്റെ പഴയ മോഹം അവൻ തിരിച്ചറിഞ്ഞു പശ്ചാത്തപിച്ചു. വീണ്ടും വീണ്ടും കാക്കയുടെ പാദങ്ങളിൽ തലവണങ്ങി; രാമപ്രേമത്തിൽ അവനെ തനിക്കു തുല്യനെന്നു അറിഞ്ഞപ്പോൾ അവന്റെ സ്നേഹം കൂടുതൽ വർദ്ധിച്ചു. ഗുരുവില്ലാതെ ആരും ഭവസാഗരം കടക്കുകയില്ല—ബ്രഹ്മാവോ ശങ്കരനോ പോലെയായാലും. പ്രിയനേ, സംശയസർപ്പം എന്നെ പിടിച്ചുകെട്ടിയിരുന്നു; വ്യാജതർക്കങ്ങളുടെ വേദനാജനകമായ തരംഗങ്ങൾ ഉയർന്നു. എന്നാൽ നിന്റെ യഥാർത്ഥ സ്വരൂപം രഘുനാഥന്റെ ഗരുഡമന്ത്രംപോലെ—ഭക്തർക്കു ആനന്ദം നൽകുന്നവനേ—നീ എന്നെ പുനർജീവിപ്പിച്ചു. നിന്റെ കൃപയാൽ എന്റെ മോഹം നശിച്ചു; രാമന്റെ ഉപമയില്ലാത്ത രഹസ്യം ഞാൻ അറിഞ്ഞു.

Verse 197 (चौपाई)

ताहि प्रसंसि बिबिध बिधि सीस नाइ कर जोरि। बचन बिनीत सप्रेम मृदु बोलेउ गरुड़ बहोरि।।93(क)।।

tāhi prasaṃsi bibidha bidhi sīsa nāi kara jori | bacana binīta saprema mṛdu boleu garuṛa bahori || 93(ka) ||

അവനെ പലവിധത്തിൽ സ്തുതിച്ചു, തലവണങ്ങി കൈകൂപ്പി, ഗരുഡൻ പിന്നെയും സംസാരിച്ചു—വാക്കുകൾ മൃദുവും വിനീതവും പ്രേമപൂർണ്ണവും ആയിരുന്നു.

Verse 198 (दोहा/सोरठा)

तुम्हहि न ब्यापत काल अति कराल कारन कवन। मोहि सो कहहु कृपाल ग्यान प्रभाव कि जोग बल।।94(क)।। प्रभु तव आश्रम आएँ मोर मोह भ्रम भाग। कारन कवन सो नाथ सब कहहु सहित अनुराग।।94(ख)।।

tumhahi na byāpat kāla ati karāla kārana kavan | mohi so kahahu kṛpāla gyāna prabhāva ki joga bala ||94(ka)|| prabhu tava āśrama āẽ mora moha bhrama bhāga | kārana kavan so nātha saba kahahu sahita anurāga ||94(kha)||

ഭയങ്കരനായ കാലൻ നിന്നെ സ്പർശിക്കുന്നില്ല—അതിന്റെ കാരണം എന്ത്? കരുണാമൂർത്തേ, എന്നോട് പറയുക: ജ്ഞാനശക്തിയോ, യോഗബലമോ? പ്രഭോ, ഞാൻ നിന്റെ ആശ്രമത്തിൽ കാൽവെച്ച നിമിഷം തന്നെ എന്റെ മോഹവും ആശയക്കുഴപ്പവും ഓടിപ്പോയി. ഗുരോ, സ്നേഹദൃഷ്ടിയോടെ പൂർണ്ണമായി പറയുക—ഇതിന് കാരണമെന്ത്?

Verse 199 (चौपाई)

गरुड़ गिरा सुनि हरषेउ कागा। बोलेउ उमा परम अनुरागा।। धन्य धन्य तव मति उरगारी। प्रस्न तुम्हारि मोहि अति प्यारी।। सुनि तव प्रस्न सप्रेम सुहाई। बहुत जनम कै सुधि मोहि आई।। सब निज कथा कहउँ मैं गाई। तात सुनहु सादर मन लाई।। जप तप मख सम दम ब्रत दाना। बिरति बिबेक जोग बिग्याना।। सब कर फल रघुपति पद प्रेमा। तेहि बिनु कोउ न पावइ छेमा।। एहि तन राम भगति मैं पाई। ताते मोहि ममता अधिकाई।। जेहि तें कछु निज स्वारथ होई। तेहि पर ममता कर सब कोई।।

garuṛa girā suni haraṣeu kāgā | boleu umā parama anurāgā || dhanya dhanya tava mati uragārī | prasn tumhāri mohi ati pyārī || suni tava prasn sa-prema suhāī | bahuta janama kai sudhi mohi āī || saba nija kathā kahaũ maĩ gāī | tāta sunahu sādara mana lāī || japa tapa makha sama dama brata dānā | birati bibeka joga bigyānā || saba kara phala raghupati pada premā | tehi binu kou na pāvai chemā || ehi tana rāma bhagati maĩ pāī | tāte mohi mamatā adhikāī || jehi tẽ kachu nija svāratha hoī | tehi para mamatā kara saba koī ||

ഗരുഡന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട് കാക്ക ആനന്ദിച്ചു; അത്യന്തം പ്രേമത്തോടെ പറഞ്ഞു—“ഓ ഉമാ!” “സർപ്പവൈരിയേ, നിന്റെ ബോധം ധന്യമാണ്, ധന്യമാണ്; നിന്റെ ചോദ്യം എനിക്ക് അത്യന്തം പ്രിയം. നിന്റെ സ്നേഹപൂർണ്ണവും യുക്തിയുക്തവും ആയ ചോദ്യം കേട്ടപ്പോൾ, അനേകം ജന്മങ്ങളുടെ സ്മരണം എനിക്ക് തിരികെ വന്നു. എന്റെ കഥ മുഴുവനായി ഞാൻ പാടാം; പ്രിയനേ, ആദരവോടും ശ്രദ്ധയോടും കൂടിയ മനസ്സോടെ കേൾക്കുക. ജപവും തപസ്സും, യാഗവും, ശമദമങ്ങളും, വ്രതവും ദാനവും; സന്ന്യാസം, വിവേകം, യോഗം, ആത്മജ്ഞാനം— ഇവയൊക്കെയുടെയും ഫലം രഘുപതിയുടെ പാദങ്ങളിൽ പ്രേമം തന്നെയാണ്; അതില്ലാതെ യഥാർത്ഥ ക്ഷേമം ആരും നേടുകയില്ല. ഈ ശരീരത്തിലിരിക്കെ തന്നെ എനിക്ക് രാമഭക്തി ലഭിച്ചു; അതിനാൽ ഇതോടുള്ള എന്റെ ആസക്തി വലിയതാണ്. സ്വന്തം നന്മ നൽകുന്നതിലേക്കാണ് എല്ലാവർക്കും മമതാഭാവം ഉണ്ടാകുന്നത്.”

Verse 200 (दोहा/सोरठा)

पन्नगारि असि नीति श्रुति संमत सज्जन कहहिं। अति नीचहु सन प्रीति करिअ जानि निज परम हित।।95(क)।। पाट कीट तें होइ तेहि तें पाटंबर रुचिर। कृमि पालइ सबु कोइ परम अपावन प्रान सम।।95(ख)।।

pannagāri asi nīti śruti sammata sajjana kahahĩ | ati nīcahu sana prīti kari-a jāni nija parama hita ||95(ka)|| pāṭ kīṭ tẽ hoi tehi tẽ pāṭaṁbara rucira | kṛmi pālai sabu koi parama apāvana prāna sama ||95(kha)||

സർപ്പവൈരിയേ, ഇതാണ് ന്യായം—ശാസ്ത്രസമ്മതവും സദ്ജനവചനവും: അത്യന്തം താഴ്ന്നവനോടുപോലും സൗഹൃദം പുലർത്തുക; അതിനെ തന്നെ പരമഹിതമായി അറിയുക. ഒരു ചെറുപുഴുവിൽ നിന്നാണ് പട്ട് ഉണ്ടാകുന്നത്; അതിൽ നിന്നാണ് മനോഹരമായ പട്ടുവസ്ത്രം. അത്യന്തം അശുദ്ധമായിരുന്നാലും, ജീവനെപ്പോലെ വിലപ്പെട്ടതെന്നു കരുതി എല്ലാവരും ആ പുഴുവിനെ പോഷിപ്പിക്കുന്നു.

Verse 201 (चौपाई)

स्वारथ साँच जीव कहुँ एहा। मन क्रम बचन राम पद नेहा।। सोइ पावन सोइ सुभग सरीरा। जो तनु पाइ भजिअ रघुबीरा।। राम बिमुख लहि बिधि सम देही। कबि कोबिद न प्रसंसहिं तेही।। राम भगति एहिं तन उर जामी। ताते मोहि परम प्रिय स्वामी।। तजउँ न तन निज इच्छा मरना। तन बिनु बेद भजन नहिं बरना।। प्रथम मोहँ मोहि बहुत बिगोवा। राम बिमुख सुख कबहुँ न सोवा।। नाना जनम कर्म पुनि नाना। किए जोग जप तप मख दाना।। कवन जोनि जनमेउँ जहँ नाहीं। मैं खगेस भ्रमि भ्रमि जग माहीं।। देखेउँ करि सब करम गोसाई। सुखी न भयउँ अबहिं की नाई।। सुधि मोहि नाथ जन्म बहु केरी। सिव प्रसाद मति मोहँ न घेरी।।

svāratha sā̃ca jīva kahũ ehā | mana krama bacana rāma pada nehā || soi pāvana soi subhaga sarīrā | jo tanu pāi bhaji-a raghubīrā || rāma bimukha lahi bidhi sama dehī | kabi kobida na prasaṁsahĩ tehī || rāma bhagati ehĩ tana ura jāmī | tāte mohi parama priya svāmī || tajaũ na tana nija icchā marnā | tana bina beda bhajana nahĩ barnā || prathama mohã mohi bahuta bigovā | rāma bimukha sukha kabahũ na sovā || nānā janama karma puni nānā | kie joga japa tapa makha dānā || kavana joni janameũ jahã nāhī̃ | maĩ khagesa bhrami bhrami jaga māhī̃ || dekheũ kari saba karama gosāī | sukhī na bhayaũ abahĩ kī nāī̃ || sudhi mohi nātha janma bahu kerī | siva prasāda mati mohã na gherī ||

ജീവിക്ക് യഥാർത്ഥ സ്വാർത്ഥഹിതം ഇതാണ്: മനസ്സ്, വാക്ക്, പ്രവൃത്തി—മൂന്നിലും രാമപാദങ്ങളിൽ പ്രേമം. രഘുവീരനെ ആരാധിക്കാൻ ലഭിച്ച ശരീരം മാത്രം പവിത്രം; അതു മാത്രം ധന്യം. സ്രഷ്ടാവിനേക്കാൾ മഹത്തായ ശരീരം ലഭിച്ചാലും, രാമനിൽ നിന്ന് വിമുഖനായാൽ കവികളും ജ്ഞാനികളും അതിനെ പ്രശംസിക്കുകയില്ല. ഈ ശരീരത്തിലിരിക്കെ തന്നെ രാമഭക്തി എന്റെ ഹൃദയത്തിൽ വേരൂന്നി; അതിനാൽ ഈ ദേഹം എനിക്ക് അത്യന്തം പ്രിയം. ഞാൻ ഈ ദേഹം ഉപേക്ഷിക്കുന്നില്ല; മരണവും ആഗ്രഹിക്കുന്നില്ല; ദേഹമില്ലാതെ വൈദികകർമ്മങ്ങൾ നടത്താൻ കഴിയില്ല. ആദ്യത്തിൽ മോഹം എന്നെ വളരെ പീഡിപ്പിച്ചു; രാമനിൽ നിന്ന് തിരിഞ്ഞതിനാൽ എനിക്ക് സന്തോഷനിദ്ര ഉണ്ടായില്ല. ജന്മംതോറും പലവിധ കർമ്മങ്ങൾ ചെയ്തു—യോഗം, ജപം, തപസ്സ്, യാഗങ്ങൾ, ദാനങ്ങൾ. ഏത് യോനികളിൽ ഞാൻ ജനിച്ചിട്ടില്ല? പക്ഷിരാജനേ, ഞാൻ ലോകത്ത് അലഞ്ഞു അലഞ്ഞു നടന്നു. എല്ലാ തരത്തിലുള്ള കർമ്മങ്ങളും ചെയ്തിട്ടും, പ്രഭോ, ഇപ്പോഴുള്ളതുപോലെ ഞാൻ ഒരിക്കലും സന്തോഷിച്ചിട്ടില്ല. സ്വാമിനേ, എനിക്ക് പല ജന്മങ്ങൾ ഓർമ്മയുണ്ട്; ശിവകൃപയാൽ എന്റെ മനസ്സ് ഇനി മോഹവലയത്തിൽ പെട്ടിട്ടില്ല.

Verse 202 (दोहा/सोरठा)

प्रथम जन्म के चरित अब कहउँ सुनहु बिहगेस। सुनि प्रभु पद रति उपजइ जातें मिटहिं कलेस।।96(क)।। पूरुब कल्प एक प्रभु जुग कलिजुग मल मूल। नर अरु नारि अधर्म रत सकल निगम प्रतिकूल।।96(ख)।।

prathama janma ke carita aba kahaũ sunahu bihagesa | suni prabhu pada rati upajai jātẽ miṭahĩ kalesa ||96(ka)|| pūruba kalpa eka prabhu juga kali-juga mala mūla | nara aru nāri adharma rata sakala nigama pratikūla ||96(kha)||

ഇപ്പോൾ എന്റെ ആദ്യജന്മത്തിന്റെ കഥ ഞാൻ പറയുന്നു—പക്ഷിരാജനേ, കേൾക്കുക; അത് കേട്ടാൽ പ്രഭുവിന്റെ പാദങ്ങളിൽ പ്രേമം ഉദിക്കും, അതിലൂടെ ദുഃഖങ്ങൾ അകന്നുപോകും. മുൻകാലത്തെ ഒരു യുഗത്തിൽ, മലിനതയുടെ മൂലമായ കലിയുഗം ഉണ്ടായിരുന്നു; പുരുഷന്മാരും സ്ത്രീകളും അധർമ്മത്തിൽ ആസക്തരായി, വേദമര്യാദയുടെ മുഴുവൻ ക്രമത്തോടും വിരോധികളായിരുന്നു.

Verse 203 (चौपाई)

तेहि कलिजुग कोसलपुर जाई। जन्मत भयउँ सूद्र तनु पाई।। सिव सेवक मन क्रम अरु बानी। आन देव निंदक अभिमानी।। धन मद मत्त परम बाचाला। उग्रबुद्धि उर दंभ बिसाला।। जदपि रहेउँ रघुपति रजधानी। तदपि न कछु महिमा तब जानी।। अब जाना मैं अवध प्रभावा। निगमागम पुरान अस गावा।। कवनेहुँ जन्म अवध बस जोई। राम परायन सो परि होई।। अवध प्रभाव जान तब प्रानी। जब उर बसहिं रामु धनुपानी।। सो कलिकाल कठिन उरगारी। पाप परायन सब नर नारी।।

tehi kali-juga kosalapura jāī | janmata bhayuṁ sūdra tanu pāī || siva sevaka mana krama aru bānī | āna deva nindaka abhimānī || dhana mada matta parama bācālā | ugra-buddhi ura dambha bisālā || jadapi raheuṁ raghupati rajadhānī | tadapi na kachu mahimā taba jānī || aba jānā maiṁ avadha prabhāvā | nigamāgama purāna asa gāvā || kavanehuṁ janma avadha basa joī | rāma-parāyana so pari hoī || avadha prabhāva jāna taba prānī | jaba ura basahiṁ rāmu dhanupānī || so kali-kāla kaṭhina ura-gārī | pāpa-parāyana saba nara nārī ||

ആ കലിയുഗത്തിൽ ഞാൻ കോസലനഗരിയിൽ ചെന്നു; ശൂദ്രശരീരം ധരിച്ചു ജനിച്ചു. മനസ്സ്, വാക്ക്, പ്രവൃത്തി—മൂന്നിലും ഞാൻ ശിവഭക്തനായിരുന്നു; എന്നാൽ അഹങ്കാരിയായിരുന്നു, മറ്റു ദേവന്മാരെ നിന്ദിക്കുന്നവനും. ധനഗർവ്വത്തിൽ മദിച്ചു, അത്യധികം വാചാലൻ, കടുത്ത ബുദ്ധിയുള്ളവൻ; ഹൃദയത്തിൽ വലിയ കപടസഞ്ചയം. രഘുപതിയുടെ തലസ്ഥാനത്തിൽ താമസിച്ചിട്ടും, അതിന്റെ മഹിമ ഞാൻ തിരിച്ചറിഞ്ഞില്ല. ഇപ്പോൾ വേദവും ആഗമവും പുരാണങ്ങളും പ്രസ്താവിക്കുന്നതുപോലെ, അവധിന്റെ ശക്തി ഞാൻ മനസ്സിലാക്കി. ഏത് ജന്മത്തിലായാലും അവധിൽ വസിക്കുന്നവൻ നിശ്ചയമായും രാമഭക്തനാകും. ധനുസ്സധാരിയായ രാമൻ ഹൃദയത്തിൽ വസിക്കുമ്പോഴേ ഒരു ജീവിക്ക് അവധിന്റെ മഹത്വം ബോധ്യമാകൂ. ഇങ്ങനെയാണ് ഉള്ളിൽ കത്തുന്ന കഠിനമായ കലിയുകാലം: പുരുഷന്മാരും സ്ത്രീകളും എല്ലാവരും പാപത്തിലേക്കാണ് വളഞ്ഞിരിക്കുന്നത്.

Verse 204 (दोहा/सोरठा)

कलिमल ग्रसे धर्म सब लुप्त भए सदग्रंथ। dंभिन्ह निज मति कल्पि करि प्रगट किए बहु पंथ।।97(क)।। भए लोग सब मोहबस लोभ ग्रसे सुभ कर्म। सुनु हरिजान ग्यान निधि कहउँ कछुक कलिधर्म।।97(ख)।।

kali-mala grasē dharma saba lupta bhae sadgrantha | dambhinha nija mati kalpi kari pragaṭa kiē bahu pantha || 97(ka) || bhae loga saba moha-basa lobha grasē subha karma | sunu hari-jāna jñāna-nidhi kahauṁ kachuka kali-dharma || 97(kha) ||

കലിയുടെ മലിനത ധർമ്മമൊക്കെയും വിഴുങ്ങിക്കഴിഞ്ഞു; സത്യശാസ്ത്രങ്ങൾ മറവിയിൽ പതിഞ്ഞു. കപടികൾ സ്വന്തം ബുദ്ധികൗശലത്തിൽ ഉപദേശങ്ങൾ കെട്ടിച്ചമച്ച് അനവധി മാർഗങ്ങൾ പ്രസിദ്ധപ്പെടുത്തി. ജനങ്ങൾ മുഴുവനും മോഹത്തിന്റെ അധീനരായി; ലോഭം പുണ്യകർമ്മങ്ങളെ തിന്നുകളഞ്ഞു. ഹരിഭക്താ, ജ്ഞാനനിധേ, കേൾക്കുക: കലിയുടെ ‘ധർമ്മം’ അല്പം ഞാൻ പറയുന്നു.

Verse 205 (चौपाई)

बरन धर्म नहिं आश्रम चारी। श्रुति बिरोध रत सब नर नारी।। द्विज श्रुति बेचक भूप प्रजासन। कोउ नहिं मान निगम अनुसासन।। मारग सोइ जा कहुँ जोइ भावा। पंडित सोइ जो गाल बजावा।। मिथ्यारंभ दंभ रत जोई। ता कहुँ संत कहइ सब कोई।। सोइ सयान जो परधन हारी। जो कर दंभ सो बड़ आचारी।। जौ कह झूँठ मसखरी जाना। कलिजुग सोइ गुनवंत बखाना।। निराचार जो श्रुति पथ त्यागी। कलिजुग सोइ ग्यानी सो बिरागी।। जाकें नख अरु जटा बिसाला। सोइ तापस प्रसिद्ध कलिकाला।।

barana-dharma nahiṁ āśrama cārī | śruti-birodha rata saba nara nārī || dvija śruti-bēcaka bhūpa prajā-sana | kou nahiṁ mānai nigama anusāsana || māraga soī jā kahuṁ joī bhāvā | paṇḍita soī jo gāla bajāvā || mithyā-ārambha dambha rata joī | tā kahuṁ santa kahai saba koī || soī sayāna jo para-dhana hārī | jo kara dambha so baṛa ācārī || jau kaha jhūṁṭha masakharī jānā | kali-juga soī guṇavanta bakhānā || nirācāra jo śruti patha tyāgī | kali-juga soī gyānī so birāgī || jākeṁ nakha aru jaṭā bisālā | soī tāpasa prasiddha kali-kālā ||

വർണധർമ്മത്തിനും നാലാശ്രമങ്ങൾക്കും മാനമില്ല; പുരുഷനും സ്ത്രീയും ശ്രുതിക്കെതിരായി നില്ക്കുന്നതിൽ ആനന്ദിക്കുന്നു. ബ്രാഹ്മണർ വേദം വിൽക്കുന്നു; രാജാക്കന്മാർ ഭരിക്കാനായി മാത്രം നില്ക്കുന്നു—വെളിപ്പാടിന്റെ ശാസനം ആരും സ്വീകരിക്കുന്നില്ല. ഓരോരുത്തന് ഇഷ്ടമുള്ളതുതന്നെ ‘മാർഗം’; ഏറ്റവും വലിയ ശബ്ദം മുഴക്കുന്നവനാണ് ‘പണ്ഡിതൻ’. കള്ളപ്രവൃത്തികളിലും കപടത്തിലും ഭക്തനായവനെ എല്ലാവരും ‘സന്തൻ’ എന്നു വിളിക്കുന്നു. മറ്റൊരാളുടെ ധനം കവർന്നെടുക്കുന്നവൻ ‘ചതുരൻ’; കപടധർമ്മം പ്രദർശിപ്പിക്കുന്നവൻ ‘മഹാനീതിജ്ഞൻ’ എന്നു പുകഴ്ത്തപ്പെടുന്നു. കള്ളവും പരിഹാസവേഷവും അറിയുന്നവൻ കലിയിൽ ‘സദ്ഗുണി’ എന്നു പ്രശംസിക്കപ്പെടുന്നു. ആചാരമില്ലാതെ ശ്രുതിമാർഗം ഉപേക്ഷിക്കുന്നവൻ കലിയിൽ ‘വിദ്വാൻ’ എന്നും ‘വൈരാഗി’ എന്നും വിളിക്കപ്പെടുന്നു. നഖങ്ങളും ജടകളും വളർത്തി ഭീമമാക്കുന്നവൻ മാത്രമാണ് കലിയുഗത്തിൽ ‘സന്ന്യാസി’യായി പ്രസിദ്ധനാകുന്നത്.

Verse 206 (दोहा/सोरठा)

असुभ बेष भूषन धरें भच्छाभच्छ जे खाहिं। तेइ जोगी तेइ सिद्ध नर पूज्य ते कलिजुग माहिं।।98(क)।। जे अपकारी चार तिन्ह कर गौरव मान्य तेइ। मन क्रम बचन लबार तेइ बकता कलिकाल महुँ।।98(ख)।।

aśubha bēṣa bhūṣana dharēṁ bhaccha-abhaccha jē khāhiṁ | tēi jogī tēi siddha nara pūjya tē kali-juga māhiṁ || 98(ka) || jē apakārī cāra tinh kara gaurava mānya tēi | mana krama bacana labāra tēi bakatā kali-kāla mahuṁ || 98(kha) ||

അശുദ്ധ വേഷവും ആഭരണങ്ങളും ധരിച്ച്, ഭക്ഷ്യവും അഭക്ഷ്യവും ഒരുപോലെ തിന്നുന്നവർ— അവരേ കലിയിൽ യോഗികളും സിദ്ധന്മാരുമായി ആദരിക്കുന്നു. ഹാനികരരായിട്ടും മൃദുവായി സംസാരിച്ച് ചതുരത കാണിക്കുന്നവർക്ക് പ്രതിഷ്ഠ ലഭിക്കുന്നു. മനസ്സിലും പ്രവൃത്തിയിലും വാക്കിലും കള്ളന്മാരായവർ—അവരാണ് കലിയുകാലത്തിലെ പ്രസിദ്ധ വക്താക്കൾ.

Verse 207 (चौपाई)

नारि बिबस नर सकल गोसाई। नाचहिं नट मर्कट की नाई।। सूद्र द्विजन्ह उपदेसहिं ग्याना। मेलि जनेऊ लेहिं कुदाना।। सब नर काम लोभ रत क्रोधी। देव बिप्र श्रुति संत बिरोधी।। गुन मंदिर सुंदर पति त्यागी। भजहिं नारि पर पुरुष अभागी।। सौभागिनीं बिभूषन हीना। बिधवन्ह के सिंगार नबीना।। गुर सिष बधिर अंध का लेखा। एक न सुनइ एक नहिं देखा।। हरइ सिष्य धन सोक न हरई। सो गुर घोर नरक महुँ परई।। मातु पिता बालकन्हि बोलाबहिं। उदर भरै सोइ धर्म सिखावहिं।।

nāri-bibasa nara sakala gosāī | nācahiṁ naṭa markaṭa kī nāī || sūdra dvijanha upadēsahiṁ gyānā | mēli janēū lēhiṁ kudānā || saba nara kāma lobha rata krodhī | dēva bipra śruti santa birodhī || guṇa-mandira sundara pati tyāgī | bhajahiṁ nāri para-puruṣa abhāgī || saubhāginīṁ bibhūṣana hīnā | bidhavanha kē siṅgāra nabīnā || guru ṣiṣa badhira andha kā lēkhā | ēka na sunai ēka nahiṁ dēkhā || harai ṣiṣya dhana sōka na haraī | sō guru ghōra naraka mahuṁ paraī || mātu pitā bālakanhi bolābahiṁ | udara bharai sōi dharma sikhāvahiṁ ||

സ്ത്രീകളുടെ അധീനരായ പുരുഷന്മാർ തങ്ങളെയെല്ലാം ലോകാധിപന്മാരെന്നു കരുതി, നടന്മാരെയും കുരങ്ങുകളെയും പോലെ നൃത്തം ചെയ്യുന്നു. ശൂദ്രർ ‘ജ്ഞാനം’ പഠിപ്പിക്കാൻ ദ്വിജന്മാരെ ഉപദേശിക്കുന്നു; യജ്ഞോപവീതം ധരിച്ചു ദുഷ്പഥം സ്വീകരിക്കുന്നു. എല്ലാവരും കാമം, ലോഭം, ക്രോധം എന്നിവയിൽ മുങ്ങി—ദേവന്മാർക്കും ബ്രാഹ്മണർക്കും ശ്രുതിക്കും സന്മാർഗ്ഗികൾക്കും വിരോധികളാകുന്നു. സ്ത്രീകൾ സുന്ദരവും ധർമ്മനിലയുമായ ഭർത്താക്കളെ ഉപേക്ഷിച്ച്, ദൗർഭാഗ്യവതികളായി മറ്റുപുരുഷന്മാരെ തേടുന്നു. ഭാഗ്യവതിയായ ഭാര്യ അലങ്കാരം ഉപേക്ഷിക്കുന്നു; വിധവ പുതുവസ്ത്രാഭരണങ്ങൾ സ്വീകരിക്കുന്നു. ഗുരുവും ശിഷ്യനും ബധിരനും അന്ധനും പോലെയാണ്: ഒരാൾ കേൾക്കുന്നില്ല, മറ്റാൾ കാണുന്നില്ല. ശിഷ്യന്റെ ധനം കവർന്നിട്ടും അവന്റെ ദുഃഖം നീക്കാത്ത ഗുരു ഭയങ്കര നരകത്തിൽ വീഴും. അമ്മയും അച്ഛനും മക്കളെ വിളിക്കുന്നു; വയർ നിറയ്ക്കുന്നവനെയാണ് ‘ധർമ്മം’ പഠിപ്പിക്കുന്നവനെന്നു കരുതുന്നത്.

Verse 208 (दोहा/सोरठा)

ब्रह्म ग्यान बिनु नारि नर कहहिं न दूसरि बात। कौड़ी लागि लोभ बस करहिं बिप्र गुर घात।।99(क)।। बादहिं सूद्र द्विजन्ह सन हम तुम्ह ते कछु घाटि। जानइ ब्रह्म सो बिप्रबर आँखि देखावहिं डाटि।।99(ख)।।

brahma gyāna binu nāri nara kahahiṁ na dūsari bāta | kauṛī lāgi lobha basa karahiṁ bipra gura ghāta ||99(ka)|| bādahiṁ sūdra dvijanha sana hama tumha te kachu ghāṭi | jānai brahma so biprabara ā̃khi dekhāvahiṁ ḍāṭi ||99(kha)||

ബ്രഹ്മജ്ഞാനത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ അറിവില്ലാതെ പുരുഷന്മാരും സ്ത്രീകളും അതിനുമീതെ ഒന്നും സംസാരിക്കുന്നില്ല. ഒരു ചെറുനാണയത്തിനായി പോലും ലോഭം പിടിച്ച് അവർ ബ്രാഹ്മണനെയും ഗുരുവിനെയും വരെ വഞ്ചിക്കുന്നു. ശൂദ്രർ ദ്വിജന്മാരോട് തർക്കിക്കുന്നു—‘ഞങ്ങൾ നിങ്ങളേക്കാൾ എന്തിൽ കുറവാണ്?’—ബ്രാഹ്മണന്മാരിൽ ശ്രേഷ്ഠരാകേണ്ടവർ ബ്രഹ്മജ്ഞാനം അവകാശപ്പെട്ടിട്ടും കണ്ണുകാട്ടി ശാസിച്ചു മാത്രം തീർക്കുന്നു.