Prakarana 10

Verse 188 (चौपाई)

बिनु संतोष न काम नसाहीं। काम अछत सुख सपनेहुँ नाहीं।। राम भजन बिनु मिटहिं कि कामा। थल बिहीन तरु कबहुँ कि जामा।। बिनु बिग्यान कि समता आवइ। कोउ अवकास कि नभ बिनु पावइ।। श्रद्धा बिना धर्म नहिं होई। बिनु महि गंध कि पावइ कोई।। बिनु तप तेज कि कर बिस्तारा। जल बिनु रस कि होइ संसारा।। सील कि मिल बिनु बुध सेवकाई। जिमि बिनु तेज न रूप गोसाई।। निज सुख बिनु मन होइ कि थीरा। परस कि होइ बिहीन समीरा।। कवनिउ सिद्धि कि बिनु बिस्वासा। बिनु हरि भजन न भव भय नासा।।

binu santoṣa na kāma nasāhīṃ | kāma achata sukha sapanehũ nāhīṃ || rāma bhajana binu miṭahiṃ ki kāmā | thala bihīna taru kabahũ ki jāmā || binu bigyāna ki samatā āvai | kou avakāsa ki nabha binu pāvai || śraddhā binā dharma nahiṃ hoī | binu mahi gandha ki pāvai koī || binu tapa teja ki kara bistārā | jala binu rasa ki hoi saṃsārā || sīla ki mila binu budha sevakāī | jimi binu teja na rūpa gosāī || nija sukha binu mana hoi ki thīrā | parasa ki hoi bihīna samīrā || kavaniu siddhi ki binu bisvāsā | binu hari bhajana na bhava bhaya nāsā ||

ਸੰਤੋਖ ਬਿਨਾ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨਹੀਂ ਮੁੱਕਦੀ; ਅਤੇ ਜਦ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸੁਖ ਨਹੀਂ। ਰਾਮ-ਭਜਨ ਬਿਨਾ ਲਾਲਸਾ ਕਿਵੇਂ ਮਿਟੇ? ਧਰਤੀ ਬਿਨਾ ਰੁੱਖ ਕਿਵੇਂ ਉੱਗੇ? ਸੱਚੇ ਵਿਵੇਕ ਬਿਨਾ ਸਮਤਾ ਕਿਵੇਂ ਉਪਜੇ? ਆਕਾਸ਼ ਬਿਨਾ ਅਵਕਾਸ ਕਿਵੇਂ ਮਿਲੇ? ਸ਼ਰਧਾ ਬਿਨਾ ਧਰਮ ਨਹੀਂ; ਧਰਤੀ ਬਿਨਾ ਸੁਗੰਧ ਕਿਵੇਂ ਮਿਲੇ? ਤਪ ਬਿਨਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਕਿੱਥੇ ਫੈਲੇ? ਪਾਣੀ ਬਿਨਾ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਕਿਹੜਾ ਰਸ ਰਹੇ? ਸਦਾਚਾਰ ਬਿਨਾ ਗਿਆਨੀ ਵਿੱਚ ਸੇਵਕ-ਭਾਵ ਦੀ ਭਗਤੀ ਕਿਵੇਂ ਟਿਕੇ—ਜਿਵੇਂ ਤੇਜ ਬਿਨਾ ਸੁੰਦਰਤਾ ਨਹੀਂ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਆਪਣੇ ਅੰਦਰਲੇ ਸ਼ਾਂਤਿ ਬਿਨਾ ਮਨ ਕਿਵੇਂ ਥਿਰ ਹੋਵੇ? ਸਪਰਸ਼-ਗੁਣ ਬਿਨਾ ਪਵਨ ਕਿਵੇਂ ਹੋਵੇ? ਭਰੋਸੇ ਬਿਨਾ ਕਿਹੜੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ? ਹਰੀ-ਭਜਨ ਬਿਨਾ ਸੰਸਾਰ-ਭਵ ਦਾ ਭੈ ਨਾਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।

Verse 189 (दोहा/सोरठा)

बिनु बिस्वास भगति नहिं तेहि बिनु द्रवहिं न रामु। राम कृपा बिनु सपनेहुँ जीव न लह बिश्रामु।।90(क)।। अस बिचारि मतिधीर तजि कुतर्क संसय सकल। भजहु राम रघुबीर करुनाकर सुंदर सुखद।।90(ख)।।

binu bisvāsa bhagati nahiṃ tehi binu dravahiṃ na rāmu | rāma kṛpā binu sapanehũ jīva na laha biśrāmu ||90(ka)|| asa bicāri matidhīra taji kutarka saṃsaya sakala | bhajahu rāma raghubīra karuṇākara sundara sukhada ||90(kha)||

ਭਰੋਸੇ ਬਿਨਾ ਭਗਤੀ ਨਹੀਂ; ਅਤੇ ਉਸ ਬਿਨਾ ਰਾਮ ਦਇਆ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਪਿਘਲਦੇ। ਰਾਮ-ਕਿਰਪਾ ਬਿਨਾ ਜੀਵ ਨੂੰ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਆਰਾਮ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। (90ਕ) ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਅਡੋਲ ਮਨ! ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਕਰ ਕੇ ਸਭ ਟੇਢੀ ਤਰਕ-ਵਿਤਰਕ ਤੇ ਸੰਦੇਹ ਛੱਡ, ਅਤੇ ਰਾਮ ਦਾ ਭਜਨ ਕਰ—ਰਘੁਵੀਰ, ਕਰੁਣਾ-ਨਿਧਾਨ, ਸੁੰਦਰ ਅਤੇ ਆਨੰਦ-ਦਾਤਾ। (90ਖ)

Verse 190 (चौपाई)

निज मति सरिस नाथ मैं गाई। प्रभु प्रताप महिमा खगराई।। कहेउँ न कछु करि जुगुति बिसेषी। यह सब मैं निज नयनन्हि देखी।। महिमा नाम रूप गुन गाथा। सकल अमित अनंत रघुनाथा।। निज निज मति मुनि हरि गुन गावहिं। निगम सेष सिव पार न पावहिं।। तुम्हहि आदि खग मसक प्रजंता। नभ उड़ाहिं नहिं पावहिं अंता।। तिमि रघुपति महिमा अवगाहा। तात कबहुँ कोउ पाव कि थाहा।। रामु काम सत कोटि सुभग तन। दुर्गा कोटि अमित अरि मर्दन।। सक्र कोटि सत सरिस बिलासा। नभ सत कोटि अमित अवकासा।।

nija mati sarisa nātha maiṃ gāī | prabhu pratāpa mahimā khagarāī || kaheũ na kachu kari juguti biseṣī | yaha saba maiṃ nija nayananhi dekhī || mahimā nāma rūpa guna gāthā | sakala amita anaṃta raghunāthā || nija nija mati muni hari guna gāvahiṃ | nigama seṣa siva pāra na pāvahiṃ || tumhahi ādi khaga masaka prajaṃtā | nabha uṛāhiṃ nahiṃ pāvahiṃ aṃtā || timi raghupati mahimā avagāhā | tāta kabahũ kou pāva ki thāhā || rāmu kāma sata koṭi subhaga tana | durgā koṭi amita ari mardana || sakra koṭi sata sarisa bilāsā | nabha sata koṭi amita avakāsā ||

ਹੇ ਪੰਛੀ-ਰਾਜ! ਆਪਣੀ ਥੋੜ੍ਹੀ ਬੁੱਧ ਅਨੁਸਾਰ ਮੈਂ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਗਾਈ ਹੈ। ਮੈਂ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਬਣਾਵਟ ਨਾਲ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ; ਇਹ ਸਭ ਮੈਂ ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਵੇਖਿਆ ਹੈ। ਰਘੁਨਾਥ ਦੇ ਨਾਮ, ਰੂਪ, ਗੁਣ ਅਤੇ ਲੀਲਾ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਅਪਾਰ ਤੇ ਅਨੰਤ ਹੈ। ਹਰ ਮੁਨੀ ਆਪਣੇ ਮਾਪ ਅਨੁਸਾਰ ਹਰੀ ਦੇ ਗੁਣ ਗਾਂਦਾ ਹੈ; ਵੇਦ, ਸ਼ੇਸ਼ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਵੀ ਪਾਰ ਨਹੀਂ ਪਾਂਦੇ। ਤੂੰ ਆਦਿ ਹੈਂ—ਪੰਛੀ ਤੋਂ ਮੱਛਰ ਤੱਕ ਜੀਵ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ; ਪਰ ਉਹ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਉੱਡਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਤੇਰਾ ਅੰਤ ਨਹੀਂ ਪਾ ਸਕਦੇ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪਿਆਰੇ! ਰਘੁਪਤੀ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦੀ ਗਹਿਰਾਈ ਕੌਣ ਜਾਣ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਰਾਮ ਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਦਸਾਂ ਕਰੋੜ ਕਾਮਦੇਵਾਂ ਤੋਂ ਵਧ ਹੈ; ਵੈਰੀ-ਮਰਦਨ ਸ਼ਕਤੀ ਅਣਗਿਣਤ ਕਰੋੜ ਦੁਰਗਾਵਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਅਧਿਕ। ਉਸ ਦਾ ਤੇਜ ਦਸਾਂ ਕਰੋੜ ਇੰਦਰਾਂ ਤੋਂ ਵਧ; ਉਸ ਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲਤਾ ਅਣਗਿਣਤ ਕਰੋੜ ਆਕਾਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਪਰੇ।

Verse 191 (दोहा/सोरठा)

मरुत कोटि सत बिपुल बल रबि सत कोटि प्रकास। ससि सत कोटि सुसीतल समन सकल भव त्रास।।91(क)।। काल कोटि सत सरिस अति दुस्तर दुर्ग दुरंत। धूमकेतु सत कोटि सम दुराधरष भगवंत।।91(ख)।।

maruta koṭi sata bipula bala rabi sata koṭi prakāsa | śasi sata koṭi susītala samana sakala bhava trāsa ||91(ka)|| kāla koṭi sata sarisa ati dustara durga duranta | dhūmaketu sata koṭi sama durādharṣa bhagavaṃta ||91(kha)||

ਉਸ ਦੀ ਬਲ-ਸ਼ਕਤੀ ਦਸਾਂ ਕਰੋੜ ਪਵਨਾਂ ਜਿਹੀ; ਉਸ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦਸਾਂ ਕਰੋੜ ਸੂਰਜਾਂ ਜਿਹਾ; ਉਸ ਦੀ ਸ਼ੀਤਲਤਾ ਦਸਾਂ ਕਰੋੜ ਚੰਦ੍ਰਮਿਆਂ ਜਿਹੀ—ਜੋ ਸੰਸਾਰ-ਭਵ ਦੇ ਸਭ ਭੈ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰ ਦੇਂਦੀ ਹੈ। (91ਕ) ਉਹ ਦਸਾਂ ਕਰੋੜ ਕਾਲਾਂ ਵਾਂਗ—ਅਤਿ ਅਪਾਰ, ਭਿਆਨਕ, ਅਪਹੁੰਚ ਕਿਲ੍ਹਾ ਹੈ; ਦਸਾਂ ਕਰੋੜ ਧੂਮਕੇਤੂਆਂ ਵਾਂਗ—ਅਜਿੱਤ ਪ੍ਰਭੂ। (91ਖ)

Verse 192 (चौपाई)

प्रभु अगाध सत कोटि पताला। समन कोटि सत सरिस कराला।। तीरथ अमित कोटि सम पावन। नाम अखिल अघ पूग नसावन।। हिमगिरि कोटि अचल रघुबीरा। सिंधु कोटि सत सम गंभीरा।। कामधेनु सत कोटि समाना। सकल काम दायक भगवाना।। सारद कोटि अमित चतुराई। बिधि सत कोटि सृष्टि निपुनाई।। बिष्नु कोटि सम पालन कर्ता। रुद्र कोटि सत सम संहर्ता।। धनद कोटि सत सम धनवाना। माया कोटि प्रपंच निधाना।। भार धरन सत कोटि अहीसा। निरवधि निरुपम प्रभु जगदीसा।।

prabhu agādha sata koṭi patālā | samana koṭi sata sarisa karālā || tīratha amita koṭi sama pāvana | nāma akhila agha pūga nasāvana || himagiri koṭi acala raghubīrā | siṃdhu koṭi sata sama gaṃbhīrā || kāmadhenu sata koṭi samānā | sakala kāma dāyaka bhagavānā || sārada koṭi amita caturāī | bidhi sata koṭi sṛṣṭi nipunāī || biṣṇu koṭi sama pālana kartā | rudra koṭi sata sama saṃhartā || dhanada koṭi sata sama dhanavānā | māyā koṭi prapaṃca nidhānā || bhāra dharana sata koṭi ahīsā | niravadhi nirupama prabhu jagadīsā ||

ਪ੍ਰਭੂ ਅਥਾਹ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਦਸਾਂ ਕਰੋੜ ਪਾਤਾਲਾਂ ਦੀ ਗਹਿਰਾਈ, ਅਤੇ ਭੈ-ਉਪਜਾਉ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਦਸਾਂ ਕਰੋੜ ਡਰ। ਉਹ ਅਣਗਿਣਤ ਕਰੋੜ ਤੀਰਥਾਂ ਵਾਂਗ ਪਾਵਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਦੇ ਇਕੱਠੇ ਢੇਰ ਨਾਸ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਰਘੁਵੀਰ ਕਰੋੜਾਂ ਹਿਮਾਲਿਆਂ ਵਾਂਗ ਅਡੋਲ, ਅਤੇ ਦਸਾਂ ਕਰੋੜ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਵਾਂਗ ਗਹਿਰਾ ਹੈ। ਉਹ ਦਸਾਂ ਕਰੋੜ ਕਾਮਧੇਨੂਆਂ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੈ—ਧਰਮ-ਯੋਗ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ। ਉਸ ਵਿੱਚ ਅਣਗਿਣਤ ਕਰੋੜ ਸਰਸਵਤੀਆਂ ਜਿਹੀ ਚਤੁਰਾਈ, ਅਤੇ ਦਸਾਂ ਕਰੋੜ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟਿਕਰਤਿਆਂ ਜਿਹੀ ਜਗਤ-ਰਚਨਾ ਦੀ ਕਲਾ ਹੈ। ਪਾਲਣਾ ਵਿੱਚ ਉਹ ਕਰੋੜਾਂ ਵਿਸ਼ਣੂਆਂ ਵਰਗਾ, ਅਤੇ ਸੰਹਾਰ ਵਿੱਚ ਦਸਾਂ ਕਰੋੜ ਰੁਦ੍ਰਾਂ ਵਰਗਾ ਹੈ। ਉਹ ਦਸਾਂ ਕਰੋੜ ਕੁਬੇਰਾਂ ਵਰਗਾ ਧਨਵਾਨ; ਅਤੇ ਕਰੋੜਾਂ ਮਾਇਆਵਾਂ ਵਰਗੀ ਅਨੇਕਤਾ ਦਾ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ ਹੈ। ਉਹ ਦਸਾਂ ਕਰੋੜ ਸ਼ੇਸ਼ਾਂ ਵਾਂਗ ਭਾਰ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ—ਅਸੀਮ, ਅਤੁਲ, ਜਗਤ-ਨਾਥ ਹੈ।

Verse 193 (छंद)

निरुपम न उपमा आन राम समान रामु निगम कहै॥ जिमि कोटि सत खद्योत सम रबि कहत अति लघुता लहै॥॥ एहि भाँति निज निज मति बिलास मुनिस हरिहि बखानहीं॥ प्रभु भाव गाहक अति कृपाल सप्रेम सुनि सुख मानहीं॥

nirupama na upamā āna rāma samāna rāmu nigama kahai | jimi koṭi sata khadyota sama rabi kahata ati laghutā lahai || ehi bhā̃ti nija nija mati bilāsa munisa harihi bakhānahī̃ | prabhu bhāva gāhaka ati kṛpāla saprema suni sukha mānahī̃ ||

ਰਾਮ ਅਤੁਲ ਹੈ—ਉਸ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੋਰ ਕੋਈ ਉਪਮਾ ਨਹੀਂ; ਵੇਦ ਇਹੀ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਸੌ ਮਿਲੀਅਨ ਜੁਗਨੂਆਂ ਵਰਗਾ ਕਹਿਣਾ ਤਾਂ ਕੇਵਲ ਉਪਮਾ ਦੀ ਨਿਮਾਣਤਾ ਹੀ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੁਨੀ ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਬੁੱਧ-ਵਿਹਾਰ ਅਨੁਸਾਰ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਉਹ ਪਰਮ ਦਯਾਲੂ, ਹਿਰਦੇ ਦੇ ਭਾਵ ਨੂੰ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸਵਾਮੀ, ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਸੁਣਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 194 (दोहा/सोरठा)

रामु अमित गुन सागर थाह कि पावइ कोइ। संतन्ह सन जस किछु सुनेउँ तुम्हहि सुनायउँ सोइ।।92(क)।।

rāmu amita guna sāgara thāha ki pāvai koi | santanha sana jasa kichu suneũ tumhahi sunāyũ soi || 92(ka) ||

ਰਾਮ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਅਥਾਹ ਸਾਗਰ ਹੈ—ਉਸ ਦੀ ਗਹਿਰਾਈ ਕੌਣ ਲੱਭ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਸੰਤਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕੁਝ ਮੈਂ ਸੁਣਿਆ, ਉਹੀ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕਹਿ ਸੁਣਾਇਆ ਹੈ।

Verse 195 (चौपाई)

भाव बस्य भगवान सुख निधान करुना भवन। तजि ममता मद मान भजिअ सदा सीता रवन।।92(ख)।।

bhāva basya bhagavāna sukha nidhāna karuṇā bhavana | taji mamatā mada māna bhaji-a sadā sītā ravana || 92(kha) ||

ਪ੍ਰਭੂ—ਆਨੰਦ ਦਾ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ, ਕਰੁਣਾ ਦਾ ਧਾਮ—ਪ੍ਰੇਮ-ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਮਤਾ, ਅਹੰਕਾਰ ਅਤੇ ਮਾਨ ਤਿਆਗ ਕੇ, ਸੀਤਾ-ਪ੍ਰੀਤਮ ਰਾਮ ਦੀ ਸਦਾ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰ।

Verse 196 (दोहा/सोरठा)

सुनि भुसुंडि के बचन सुहाए। हरषित खगपति पंख फुलाए।। नयन नीर मन अति हरषाना। श्रीरघुपति प्रताप उर आना।। पाछिल मोह समुझि पछिताना। ब्रह्म अनादि मनुज करि माना।। पुनि पुनि काग चरन सिरु नावा। जानि राम सम प्रेम बढ़ावा।। गुर बिनु भव निधि तरइ न कोई। जौं बिरंचि संकर सम होई।। संसय सर्प ग्रसेउ मोहि ताता। दुखद लहरि कुतर्क बहु ब्राता।। तव सरूप गारुड़ि रघुनायक। मोहि जिआयउ जन सुखदायक।। तव प्रसाद मम मोह नसाना। राम रहस्य अनूपम जाना।।

suni bhusuṇḍi ke bacana suhāe | haraṣita khagapati paṅkha phulāe || nayana nīra mana ati haraṣānā | śrīraghupati pratāpa ura ānā || pāchila moha samujhi pachitānā | brahma anādi manuja kari mānā || puni puni kāga carana siru nāvā | jāni rāma sama prema baṛhāvā || guru binu bhava nidhi tarai na koī | jaũ birañci saṅkara sama hoī || saṃsaya sarpa graseu mohi tātā | dukhada lahari kutarka bahu brātā || tava sarūpa gāruṛi raghunāyaka | mohi jiāyu jana sukhadāyaka || tava prasāda mama moha nasānā | rāma rahasya anūpama jānā ||

ਭੁਸ਼ੁੰਡੀ ਦੇ ਸੁਹਣੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਪੰਖ ਫੈਲਾ ਲਏ। ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਅੰਸੂ ਭਰ ਆਏ, ਹਿਰਦਾ ਆਨੰਦ ਨਾਲ ਉੱਛਲ ਪਿਆ; ਸ਼੍ਰੀ ਰਘੁਪਤੀ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਉਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸਮਾ ਗਈ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪੁਰਾਣੀ ਮੋਹ-ਭ੍ਰਾਂਤੀ ਸਮਝ ਲਈ ਅਤੇ ਪਛਤਾਇਆ—ਜਿਸ ਨੇ ਅਨਾਦਿ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਮਨੁੱਖ ਜਾਣ ਲਿਆ ਸੀ। ਵਾਰੰਵਾਰ ਕਾਂ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿਰ ਨਿਵਾਇਆ; ਉਸ ਨੂੰ ਰਾਮ-ਪ੍ਰੇਮ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਸਮਾਨ ਜਾਣ ਕੇ ਉਸ ਦਾ ਸਨੇਹ ਹੋਰ ਵਧ ਗਿਆ। ਗੁਰੂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕੋਈ ਭਵ-ਸਾਗਰ ਪਾਰ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ, ਭਾਵੇਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜਾਂ ਸ਼ੰਕਰ ਵਰਗਾ ਹੀ ਕਿਉਂ ਨ ਹੋਵੇ। ਹੇ ਪ੍ਰੀਤਮ! ਸੰਦੇਹ ਦਾ ਸੱਪ ਮੈਨੂੰ ਡੱਸ ਬੈਠਾ ਸੀ; ਝੂਠੇ ਤਰਕਾਂ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤੀਆਂ ਦੁਖਦਾਈ ਲਹਿਰਾਂ ਉੱਠਦੀਆਂ ਸਨ। ਪਰ ਤੇਰਾ ਸੱਚਾ ਸਰੂਪ ਰਘੁਨਾਥ ਦਾ ਗਰੁੜ-ਮੰਤ੍ਰ ਹੈ: ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਜੀਵਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਭਗਤਾਂ ਨੂੰ ਆਨੰਦ ਦੇਣ ਵਾਲੇ। ਤੇਰੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਮੇਰਾ ਮੋਹ ਨਾਸ ਹੋ ਗਿਆ; ਮੈਂ ਰਾਮ ਦਾ ਅਤੁਲਨੀਯ ਭੇਦ ਜਾਣ ਲਿਆ ਹੈ।

Verse 197 (चौपाई)

ताहि प्रसंसि बिबिध बिधि सीस नाइ कर जोरि। बचन बिनीत सप्रेम मृदु बोलेउ गरुड़ बहोरि।।93(क)।।

tāhi prasaṃsi bibidha bidhi sīsa nāi kara jori | bacana binīta saprema mṛdu boleu garuṛa bahori || 93(ka) ||

ਅਨੇਕ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦਾ, ਸਿਰ ਨਿਵਾਂਦਾ ਅਤੇ ਹੱਥ ਜੋੜਦਾ ਹੋਇਆ, ਗਰੁੜ ਫਿਰ ਬੋਲਿਆ—ਬਚਨ ਨਰਮ, ਨਿਮਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ।

Verse 198 (दोहा/सोरठा)

तुम्हहि न ब्यापत काल अति कराल कारन कवन। मोहि सो कहहु कृपाल ग्यान प्रभाव कि जोग बल।।94(क)।। प्रभु तव आश्रम आएँ मोर मोह भ्रम भाग। कारन कवन सो नाथ सब कहहु सहित अनुराग।।94(ख)।।

tumhahi na byāpat kāla ati karāla kārana kavan | mohi so kahahu kṛpāla gyāna prabhāva ki joga bala ||94(ka)|| prabhu tava āśrama āẽ mora moha bhrama bhāga | kārana kavan so nātha saba kahahu sahita anurāga ||94(kha)||

ਭਿਆਨਕ ਕਾਲ ਵੀ ਤੈਨੂੰ ਛੂਹ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ—ਇਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਕੀ ਹੈ? ਹੇ ਦਇਆਲੂ! ਮੈਨੂੰ ਦੱਸ: ਇਹ ਗਿਆਨ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ ਜਾਂ ਯੋਗ ਦਾ ਬਲ? ਪ੍ਰਭੂ! ਜਦੋਂ ਤੋਂ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਆਸ਼੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਹਾਂ, ਮੇਰਾ ਮੋਹ ਅਤੇ ਭਟਕਾਵਾ ਦੂਰ ਹੋ ਗਿਆ। ਹੇ ਨਾਥ! ਪ੍ਰੇਮ-ਭਾਵ ਨਾਲ ਮੈਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੱਸ—ਇਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਕੀ ਹੈ।

Verse 199 (चौपाई)

गरुड़ गिरा सुनि हरषेउ कागा। बोलेउ उमा परम अनुरागा।। धन्य धन्य तव मति उरगारी। प्रस्न तुम्हारि मोहि अति प्यारी।। सुनि तव प्रस्न सप्रेम सुहाई। बहुत जनम कै सुधि मोहि आई।। सब निज कथा कहउँ मैं गाई। तात सुनहु सादर मन लाई।। जप तप मख सम दम ब्रत दाना। बिरति बिबेक जोग बिग्याना।। सब कर फल रघुपति पद प्रेमा। तेहि बिनु कोउ न पावइ छेमा।। एहि तन राम भगति मैं पाई। ताते मोहि ममता अधिकाई।। जेहि तें कछु निज स्वारथ होई। तेहि पर ममता कर सब कोई।।

garuṛa girā suni haraṣeu kāgā | boleu umā parama anurāgā || dhanya dhanya tava mati uragārī | prasn tumhāri mohi ati pyārī || suni tava prasn sa-prema suhāī | bahuta janama kai sudhi mohi āī || saba nija kathā kahaũ maĩ gāī | tāta sunahu sādara mana lāī || japa tapa makha sama dama brata dānā | birati bibeka joga bigyānā || saba kara phala raghupati pada premā | tehi binu kou na pāvai chemā || ehi tana rāma bhagati maĩ pāī | tāte mohi mamatā adhikāī || jehi tẽ kachu nija svāratha hoī | tehi para mamatā kara saba koī ||

ਗਰੁੜ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਕਾਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਅਤਿ ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਬੋਲਿਆ—‘ਹੇ ਉਮਾ!’ ‘ਹੇ ਸੱਪਾਂ ਦੇ ਵੈਰੀ! ਤੇਰੀ ਸਮਝ ਧੰਨ ਹੈ, ਧੰਨ ਹੈ; ਤੇਰਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਮੈਨੂੰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਪਿਆਰਾ ਹੈ। ਤੇਰੀ ਪ੍ਰੇਮ-ਭਰੀ ਅਤੇ ਯੋਗ ਪੁੱਛਗਿੱਛ ਸੁਣ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਅਨੇਕ ਜਨਮਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਆ ਗਈ ਹੈ। ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਕਥਾ ਪੂਰੀ ਸੁਣਾਵਾਂਗਾ; ਹੇ ਪ੍ਰੀਤਮ! ਆਦਰ ਅਤੇ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣ। ਜਪ ਤੇ ਤਪ, ਯਜ੍ਞ, ਸ਼ਾਂਤੀ ਤੇ ਸੰਯਮ, ਵਰਤ ਤੇ ਦਾਨ; ਤਿਆਗ, ਵਿਵੇਕ, ਯੋਗ ਅਤੇ ਆਤਮ-ਗਿਆਨ— ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਦਾ ਫਲ ਰਘੁਪਤੀ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰੇਮ ਹੈ; ਉਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਦਾ ਸੱਚਾ ਕਲਿਆਣ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਇਸੇ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਮੈਨੂੰ ਰਾਮ-ਭਗਤੀ ਮਿਲੀ; ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਨਾਲ ਮੇਰਾ ਮੋਹ ਬਹੁਤ ਹੈ। ਜੋ ਆਪਣੇ ਹਿਤ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣੇ—ਉਸ ਵੱਲ ਹਰ ਕੋਈ ਮਮਤਾ-ਭਰਾ ਪ੍ਰੇਮ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।’

Verse 200 (दोहा/सोरठा)

पन्नगारि असि नीति श्रुति संमत सज्जन कहहिं। अति नीचहु सन प्रीति करिअ जानि निज परम हित।।95(क)।। पाट कीट तें होइ तेहि तें पाटंबर रुचिर। कृमि पालइ सबु कोइ परम अपावन प्रान सम।।95(ख)।।

pannagāri asi nīti śruti sammata sajjana kahahĩ | ati nīcahu sana prīti kari-a jāni nija parama hita ||95(ka)|| pāṭ kīṭ tẽ hoi tehi tẽ pāṭaṁbara rucira | kṛmi pālai sabu koi parama apāvana prāna sama ||95(kha)||

ਹੇ ਸੱਪਾਂ ਦੇ ਵੈਰੀ! ਇਹੀ ਨੀਤੀ ਹੈ—ਸ਼ਾਸਤਰ-ਪ੍ਰਮਾਣ ਨਾਲ ਸਿੱਧ ਅਤੇ ਸੱਜਣਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕਹੀ ਹੋਈ: ਆਪਣੇ ਪਰਮ ਹਿਤ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਅਤਿ ਨੀਚ ਨਾਲ ਵੀ ਮਿੱਤਰਤਾ ਕਰ ਲੈ। ਕੀੜੇ ਤੋਂ ਰੇਸ਼ਮ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਸੁੰਦਰ ਰੇਸ਼ਮੀ ਪੋਸ਼ਾਕ ਬਣਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਸਭ ਲੋਕ—ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਬਹੁਤ ਅਸ਼ੁੱਧ ਹੀ ਕਿਉਂ ਨ ਹੋਵੇ—ਉਸ ਕੀੜੇ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਵਰਗਾ ਕੀਮਤੀ ਜਾਣ ਕੇ ਪਾਲਦੇ ਹਨ।

Verse 201 (चौपाई)

स्वारथ साँच जीव कहुँ एहा। मन क्रम बचन राम पद नेहा।। सोइ पावन सोइ सुभग सरीरा। जो तनु पाइ भजिअ रघुबीरा।। राम बिमुख लहि बिधि सम देही। कबि कोबिद न प्रसंसहिं तेही।। राम भगति एहिं तन उर जामी। ताते मोहि परम प्रिय स्वामी।। तजउँ न तन निज इच्छा मरना। तन बिनु बेद भजन नहिं बरना।। प्रथम मोहँ मोहि बहुत बिगोवा। राम बिमुख सुख कबहुँ न सोवा।। नाना जनम कर्म पुनि नाना। किए जोग जप तप मख दाना।। कवन जोनि जनमेउँ जहँ नाहीं। मैं खगेस भ्रमि भ्रमि जग माहीं।। देखेउँ करि सब करम गोसाई। सुखी न भयउँ अबहिं की नाई।। सुधि मोहि नाथ जन्म बहु केरी। सिव प्रसाद मति मोहँ न घेरी।।

svāratha sā̃ca jīva kahũ ehā | mana krama bacana rāma pada nehā || soi pāvana soi subhaga sarīrā | jo tanu pāi bhaji-a raghubīrā || rāma bimukha lahi bidhi sama dehī | kabi kobida na prasaṁsahĩ tehī || rāma bhagati ehĩ tana ura jāmī | tāte mohi parama priya svāmī || tajaũ na tana nija icchā marnā | tana bina beda bhajana nahĩ barnā || prathama mohã mohi bahuta bigovā | rāma bimukha sukha kabahũ na sovā || nānā janama karma puni nānā | kie joga japa tapa makha dānā || kavana joni janameũ jahã nāhī̃ | maĩ khagesa bhrami bhrami jaga māhī̃ || dekheũ kari saba karama gosāī | sukhī na bhayaũ abahĩ kī nāī̃ || sudhi mohi nātha janma bahu kerī | siva prasāda mati mohã na gherī ||

ਜੀਵ ਦਾ ਸੱਚਾ ਸਵਾਰਥ ਇਹੀ ਹੈ: ਮਨ, ਕਰਮ ਅਤੇ ਬਚਨ ਨਾਲ ਰਾਮ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰੇਮ। ਉਹੀ ਦੇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ, ਉਹੀ ਧੰਨ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਪਾ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਰਘੁਬੀਰ ਦੀ ਭਗਤੀ-ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਲਗਾ ਦੇਵੇ। ਭਾਵੇਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕਰਤਾ ਵਰਗੀ ਉੱਚੀ ਦੇਹ ਮਿਲ ਜਾਵੇ, ਪਰ ਜੇ ਰਾਮ ਤੋਂ ਮੁਖ ਮੋੜ ਲਵੇ, ਤਾਂ ਕਵੀ ਅਤੇ ਗਿਆਨੀ ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਇਸੇ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਮੇਰੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਰਾਮ-ਭਗਤੀ ਜੜ ਪੱਕੀ ਹੋਈ; ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਦੇਹ ਮੈਨੂੰ ਅਤਿ ਪ੍ਰਿਯ ਹੈ। ਮੈਂ ਇਸ ਦੇਹ ਨੂੰ ਛੱਡਦਾ ਨਹੀਂ, ਨ ਮੌਤ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦਾ ਹਾਂ; ਦੇਹ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਵੇਦੋਕਤ ਕਰਮ-ਉਪਾਸਨਾ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਪਹਿਲਾਂ ਮੋਹ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਬਹੁਤ ਦੁਖ ਦਿੱਤਾ; ਰਾਮ ਤੋਂ ਬੇਮੁਖ ਹੋ ਕੇ ਮੈਂ ਕਦੇ ਸੁਖ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਸੁੱਤਾ। ਜਨਮ ਜਨਮਾਂਤਰ ਮੈਂ ਅਨੇਕ ਕਰਮ ਕੀਤੇ—ਯੋਗ, ਜਪ, ਤਪ, ਯਜ੍ਞ ਅਤੇ ਦਾਨ। ਕਿਹੜੀ ਯੋਨੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਜੰਮਿਆ? ਹੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਰਾਜਾ! ਮੈਂ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਭਟਕਦਾ ਹੀ ਰਿਹਾ। ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੇ ਕਰਮ ਕਰ ਕੇ ਵੀ ਮੈਂ ਉਹ ਸੁਖੀ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ ਜਿਵੇਂ ਹੁਣ ਹਾਂ। ਹੇ ਨਾਥ! ਮੈਨੂੰ ਅਨੇਕ ਜਨਮ ਯਾਦ ਹਨ; ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਹੁਣ ਮੇਰਾ ਮਨ ਮੋਹ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ।

Verse 202 (दोहा/सोरठा)

प्रथम जन्म के चरित अब कहउँ सुनहु बिहगेस। सुनि प्रभु पद रति उपजइ जातें मिटहिं कलेस।।96(क)।। पूरुब कल्प एक प्रभु जुग कलिजुग मल मूल। नर अरु नारि अधर्म रत सकल निगम प्रतिकूल।।96(ख)।।

prathama janma ke carita aba kahaũ sunahu bihagesa | suni prabhu pada rati upajai jātẽ miṭahĩ kalesa ||96(ka)|| pūruba kalpa eka prabhu juga kali-juga mala mūla | nara aru nāri adharma rata sakala nigama pratikūla ||96(kha)||

ਹੁਣ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪਹਿਲੇ ਜਨਮ ਦੀ ਕਥਾ ਕਹਾਂਗਾ—ਹੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਸੁਆਮੀ! ਸੁਣ; ਇਸ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰੇਮ ਉਪਜੇਗਾ ਅਤੇ ਦੁੱਖ-ਕਲੇਸ਼ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਣਗੇ। ਪੁਰਾਤਨ ਕਲਪ ਵਿੱਚ ਕਲੀ ਦਾ ਯੁਗ ਸੀ—ਮਲਿਨਤਾ ਦੀ ਜੜ੍ਹ—ਜਦੋਂ ਨਰ-ਨਾਰੀ ਅਧਰਮ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਸਨ ਅਤੇ ਵੇਦ-ਮਰਯਾਦਾ ਦੇ ਪੂਰੇ ਕ੍ਰਮ ਦੇ ਵਿਰੋਧੀ ਸਨ।

Verse 203 (चौपाई)

तेहि कलिजुग कोसलपुर जाई। जन्मत भयउँ सूद्र तनु पाई।। सिव सेवक मन क्रम अरु बानी। आन देव निंदक अभिमानी।। धन मद मत्त परम बाचाला। उग्रबुद्धि उर दंभ बिसाला।। जदपि रहेउँ रघुपति रजधानी। तदपि न कछु महिमा तब जानी।। अब जाना मैं अवध प्रभावा। निगमागम पुरान अस गावा।। कवनेहुँ जन्म अवध बस जोई। राम परायन सो परि होई।। अवध प्रभाव जान तब प्रानी। जब उर बसहिं रामु धनुपानी।। सो कलिकाल कठिन उरगारी। पाप परायन सब नर नारी।।

tehi kali-juga kosalapura jāī | janmata bhayuṁ sūdra tanu pāī || siva sevaka mana krama aru bānī | āna deva nindaka abhimānī || dhana mada matta parama bācālā | ugra-buddhi ura dambha bisālā || jadapi raheuṁ raghupati rajadhānī | tadapi na kachu mahimā taba jānī || aba jānā maiṁ avadha prabhāvā | nigamāgama purāna asa gāvā || kavanehuṁ janma avadha basa joī | rāma-parāyana so pari hoī || avadha prabhāva jāna taba prānī | jaba ura basahiṁ rāmu dhanupānī || so kali-kāla kaṭhina ura-gārī | pāpa-parāyana saba nara nārī ||

ਉਸ ਕਲੀ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਕੋਸਲ-ਨਗਰੀ ਗਿਆ ਅਤੇ ਸ਼ੂਦ੍ਰ ਦੇਹ ਧਾਰ ਕੇ ਜੰਮਿਆ। ਮਨ, ਕਰਮ, ਬਚਨ ਨਾਲ ਮੈਂ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਸੇਵਕ ਤਾਂ ਸੀ, ਪਰ ਅਹੰਕਾਰੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ। ਧਨ ਦੇ ਮਾਨ ਨਾਲ ਮਸਤ, ਬਹੁਤ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ, ਤਿੱਖੀ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲਾ, ਅਤੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਕਪਟ ਦਾ ਵੱਡਾ ਭੰਡਾਰ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ। ਰਘੁਪਤੀ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ ਮੈਂ ਉਸ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਨਹੀਂ ਪਛਾਣੀ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਅਵਧ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਸਮਝੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਵੇਦ, ਆਗਮ ਅਤੇ ਪੁਰਾਣ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਕੋਈ ਕਿਸੇ ਵੀ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਅਵਧ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਰਾਮ ਦਾ ਭਗਤ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਅਵਧ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਜੀਵ ਤਦ ਹੀ ਜਾਣਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਧਨੁਸ਼ਧਾਰੀ ਰਾਮ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਐਸਾ ਹੈ ਇਹ ਕਠੋਰ, ਅੰਦਰੋਂ ਸਾੜਨ ਵਾਲਾ ਕਲੀ-ਕਾਲ: ਸਭ ਨਰ-ਨਾਰੀ ਪਾਪ ਵੱਲ ਹੀ ਝੁਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

Verse 204 (दोहा/सोरठा)

कलिमल ग्रसे धर्म सब लुप्त भए सदग्रंथ। dंभिन्ह निज मति कल्पि करि प्रगट किए बहु पंथ।।97(क)।। भए लोग सब मोहबस लोभ ग्रसे सुभ कर्म। सुनु हरिजान ग्यान निधि कहउँ कछुक कलिधर्म।।97(ख)।।

kali-mala grasē dharma saba lupta bhae sadgrantha | dambhinha nija mati kalpi kari pragaṭa kiē bahu pantha || 97(ka) || bhae loga saba moha-basa lobha grasē subha karma | sunu hari-jāna jñāna-nidhi kahauṁ kachuka kali-dharma || 97(kha) ||

ਕਲਿ ਦਾ ਕਲੰਕ ਸਭ ਧਰਮ ਨੂੰ ਨਿਗਲ ਗਿਆ; ਸੱਚੇ ਸ਼ਾਸਤਰ ਅੰਧਕਾਰ ਵਿਚ ਲੁਕ ਗਏ। ਪਖੰਡੀ ਆਪਣੇ ਹੀ ਬੁੱਧਿ-ਬਲ ਨਾਲ ਮਤ ਘੜ ਕੇ ਅਨੇਕਾਂ ਮਾਰਗ ਚਲਾ ਬੈਠੇ। ਲੋਕ ਪੂਰੇ ਮੋਹ ਦੇ ਵੱਸ ਹੋ ਗਏ; ਲੋਭ ਨੇ ਪੁੰਨ-ਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਖਾ ਲਿਆ। ਸੁਣੋ, ਹਰੀ ਦੇ ਭਗਤ, ਗਿਆਨ ਦੇ ਖ਼ਜ਼ਾਨੇ! ਮੈਂ ਕਲਿ ਦੇ ‘ਧਰਮ’ ਦੀ ਥੋੜ੍ਹੀ ਗੱਲ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ।

Verse 205 (चौपाई)

बरन धर्म नहिं आश्रम चारी। श्रुति बिरोध रत सब नर नारी।। द्विज श्रुति बेचक भूप प्रजासन। कोउ नहिं मान निगम अनुसासन।। मारग सोइ जा कहुँ जोइ भावा। पंडित सोइ जो गाल बजावा।। मिथ्यारंभ दंभ रत जोई। ता कहुँ संत कहइ सब कोई।। सोइ सयान जो परधन हारी। जो कर दंभ सो बड़ आचारी।। जौ कह झूँठ मसखरी जाना। कलिजुग सोइ गुनवंत बखाना।। निराचार जो श्रुति पथ त्यागी। कलिजुग सोइ ग्यानी सो बिरागी।। जाकें नख अरु जटा बिसाला। सोइ तापस प्रसिद्ध कलिकाला।।

barana-dharma nahiṁ āśrama cārī | śruti-birodha rata saba nara nārī || dvija śruti-bēcaka bhūpa prajā-sana | kou nahiṁ mānai nigama anusāsana || māraga soī jā kahuṁ joī bhāvā | paṇḍita soī jo gāla bajāvā || mithyā-ārambha dambha rata joī | tā kahuṁ santa kahai saba koī || soī sayāna jo para-dhana hārī | jo kara dambha so baṛa ācārī || jau kaha jhūṁṭha masakharī jānā | kali-juga soī guṇavanta bakhānā || nirācāra jo śruti patha tyāgī | kali-juga soī gyānī so birāgī || jākeṁ nakha aru jaṭā bisālā | soī tāpasa prasiddha kali-kālā ||

ਵਰਨ-ਧਰਮ ਦੀ ਕਦਰ ਨਹੀਂ ਰਹੀ, ਨਾ ਚਾਰ ਆਸ਼੍ਰਮਾਂ ਦੀ ਮਰਯਾਦਾ; ਸਭ ਨਰ-ਨਾਰੀ ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਵਿਚ ਰਸ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵੇਦ ਵੇਚਦੇ ਹਨ; ਰਾਜੇ ਕੇਵਲ ਰਾਜ ਕਰਨ ਲਈ ਹਨ—ਕੋਈ ਵੀ ਸ਼ਾਸਤਰ-ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦਾ। ਜੋ ਜਿਸ ਨੂੰ ਭਾਵੇ ਉਹੀ ‘ਮਾਰਗ’; ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਸ਼ੋਰ ਮਚਾਵੇ ਉਹੀ ‘ਪੰਡਿਤ’। ਜੋ ਝੂਠੇ ਉੱਦਮਾਂ ਤੇ ਪਖੰਡ ਵਿਚ ਲੱਗਾ ਹੋਵੇ—ਉਸੇ ਨੂੰ ਸਭ ‘ਸੰਤ’ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਪਰਾਇਆ ਧਨ ਲੁੱਟੇ ਉਹੀ ਚਤੁਰ; ਜੋ ਪਖੰਡ ਦਾ ਡੰਕਾ ਪਿਟੇ ਉਹੀ ਵੱਡਾ ਨੀਤਿਵਾਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਝੂਠ ਤੇ ਮਸਖਰੀ ਜਾਣੇ, ਕਲਿ ਵਿਚ ਉਹ ‘ਧਰਮੀ’ ਕਹਲਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਦਾ ਆਚਾਰ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਸ਼੍ਰੁਤੀ-ਮਾਰਗ ਛੱਡ ਦੇਵੇ—ਉਹੀ ਕਲਿ ਵਿਚ ‘ਵਿਦਵਾਨ’ ਤੇ ‘ਵਿਰਕਤ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਦੇ ਨਖ ਵੱਡੇ ਤੇ ਜਟਾਂ ਭਾਰੀ—ਕਾਲੇ ਯੁਗ ਵਿਚ ਉਹੀ ਤਪਸਵੀ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 206 (दोहा/सोरठा)

असुभ बेष भूषन धरें भच्छाभच्छ जे खाहिं। तेइ जोगी तेइ सिद्ध नर पूज्य ते कलिजुग माहिं।।98(क)।। जे अपकारी चार तिन्ह कर गौरव मान्य तेइ। मन क्रम बचन लबार तेइ बकता कलिकाल महुँ।।98(ख)।।

aśubha bēṣa bhūṣana dharēṁ bhaccha-abhaccha jē khāhiṁ | tēi jogī tēi siddha nara pūjya tē kali-juga māhiṁ || 98(ka) || jē apakārī cāra tinh kara gaurava mānya tēi | mana krama bacana labāra tēi bakatā kali-kāla mahuṁ || 98(kha) ||

ਜੋ ਅਪਵਿੱਤਰ ਭੇਸ ਤੇ ਗਹਿਣੇ ਪਹਿਨਦੇ, ਅਤੇ ਯੋਗ-ਅਯੋਗ ਸਭ ਕੁਝ ਖਾਂਦੇ ਹਨ— ਉਹੀ ਕਲਿ ਵਿਚ ਯੋਗੀ ਤੇ ਸਿੱਧ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਹਾਨਿਕਾਰਕ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਮਿੱਠੇ-ਬੋਲ ਤੇ ਚਤੁਰ ਹਨ—ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਮਾਣ-ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਮਨ, ਕਰਮ ਤੇ ਬਚਨ ਵਿਚ ਝੂਠੇ ਹਨ—ਕਲਿ-ਕਾਲ ਵਿਚ ਉਹੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਵਕਤਾ ਕਹਲਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 207 (चौपाई)

नारि बिबस नर सकल गोसाई। नाचहिं नट मर्कट की नाई।। सूद्र द्विजन्ह उपदेसहिं ग्याना। मेलि जनेऊ लेहिं कुदाना।। सब नर काम लोभ रत क्रोधी। देव बिप्र श्रुति संत बिरोधी।। गुन मंदिर सुंदर पति त्यागी। भजहिं नारि पर पुरुष अभागी।। सौभागिनीं बिभूषन हीना। बिधवन्ह के सिंगार नबीना।। गुर सिष बधिर अंध का लेखा। एक न सुनइ एक नहिं देखा।। हरइ सिष्य धन सोक न हरई। सो गुर घोर नरक महुँ परई।। मातु पिता बालकन्हि बोलाबहिं। उदर भरै सोइ धर्म सिखावहिं।।

nāri-bibasa nara sakala gosāī | nācahiṁ naṭa markaṭa kī nāī || sūdra dvijanha upadēsahiṁ gyānā | mēli janēū lēhiṁ kudānā || saba nara kāma lobha rata krodhī | dēva bipra śruti santa birodhī || guṇa-mandira sundara pati tyāgī | bhajahiṁ nāri para-puruṣa abhāgī || saubhāginīṁ bibhūṣana hīnā | bidhavanha kē siṅgāra nabīnā || guru ṣiṣa badhira andha kā lēkhā | ēka na sunai ēka nahiṁ dēkhā || harai ṣiṣya dhana sōka na haraī | sō guru ghōra naraka mahuṁ paraī || mātu pitā bālakanhi bolābahiṁ | udara bharai sōi dharma sikhāvahiṁ ||

ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਵੱਸ ਹੋਏ ਪੁਰਖ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਭ ਦੇ ਸੁਆਮੀ ਸਮਝਦੇ; ਨਟਾਂ ਤੇ ਬਾਂਦਰਾਂ ਵਾਂਗ ਨੱਚਦੇ ਹਨ। ਸ਼ੂਦ੍ਰ ਦ੍ਵਿਜਾਂ ਨੂੰ ‘ਗਿਆਨ’ ਸਿਖਾਉਂਦੇ; ਜਨੇਊ ਪਾ ਕੇ ਕੁਮਾਰਗ ਫੜ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਸਭ ਲੋਕ ਕਾਮ, ਲੋਭ, ਕ੍ਰੋਧ ਵਿਚ ਡੁੱਬੇ—ਦੇਵਤਾ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਤੇ ਸੰਤਾਂ ਦੇ ਵਿਰੋਧੀ। ਨਾਰੀਆਂ ਸੁੰਦਰ ਪਤੀਆਂ—ਧਰਮ ਦੇ ਧਾਮ—ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਪਰਾਏ ਪੁਰਖਾਂ ਪਿੱਛੇ ਲੱਗਦੀਆਂ, ਅਭਾਗਣੀਆਂ। ਸੁਹਾਗਣੀਆਂ ਬਿਨਾ ਸਿੰਗਾਰ ਰਹਿੰਦੀਆਂ; ਵਿਧਵਾਵਾਂ ਨਵੇਂ ਗਹਿਣੇ-ਸਿੰਗਾਰ ਧਾਰ ਲੈਂਦੀਆਂ। ਗੁਰੂ ਤੇ ਚੇਲਾ ਬਹਿਰੇ ਤੇ ਅੰਨ੍ਹੇ ਵਰਗੇ: ਇੱਕ ਸੁਣਦਾ ਨਹੀਂ, ਦੂਜਾ ਵੇਖਦਾ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਗੁਰੂ ਚੇਲੇ ਦਾ ਧਨ ਲੁੱਟੇ ਤੇ ਉਸ ਦਾ ਦੁੱਖ ਨਾ ਹਟਾਵੇ—ਉਹ ਭਿਆਨਕ ਨਰਕ ਵਿਚ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਮਾਂ-ਪਿਉ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਬੁਲਾਉਂਦੇ; ਜੋ ਪੇਟ ਭਰੇ ਉਹੀ ‘ਧਰਮ’ ਸਿਖਾਉਣ ਵਾਲਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 208 (दोहा/सोरठा)

ब्रह्म ग्यान बिनु नारि नर कहहिं न दूसरि बात। कौड़ी लागि लोभ बस करहिं बिप्र गुर घात।।99(क)।। बादहिं सूद्र द्विजन्ह सन हम तुम्ह ते कछु घाटि। जानइ ब्रह्म सो बिप्रबर आँखि देखावहिं डाटि।।99(ख)।।

brahma gyāna binu nāri nara kahahiṁ na dūsari bāta | kauṛī lāgi lobha basa karahiṁ bipra gura ghāta ||99(ka)|| bādahiṁ sūdra dvijanha sana hama tumha te kachu ghāṭi | jānai brahma so biprabara ā̃khi dekhāvahiṁ ḍāṭi ||99(kha)||

ਬ੍ਰਹਮ-ਤੱਤ ਦਾ ਸੱਚਾ ਗਿਆਨ ਬਿਨਾ ਨਰ-ਨਾਰੀ ਉੱਚੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਲੋਭ ਦੇ ਵੱਸ, ਇਕ ਕੌੜੀ ਲਈ ਵੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਤੇ ਗੁਰੂ ਨਾਲ ਦ੍ਰੋਹ ਕਰ ਬੈਠਦੇ ਹਨ। ਸ਼ੂਦ੍ਰ ਦ੍ਵਿਜਾਂ ਨਾਲ ਝਗੜਦੇ—‘ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲੋਂ ਕਿਹੜੀ ਘੱਟ ਹਾਂ?’—ਅਤੇ ਜੋ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਵਿਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੋਣੇ ਚਾਹੀਦੇ, ਬ੍ਰਹਮ-ਗਿਆਨ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕਰ ਕੇ ਵੀ ਕੇਵਲ ਤਿੱਖੀ ਨਿਗਾਹ ਤੇ ਡਾਂਟ-ਫਟਕਾਰ ਹੀ ਕਰਦੇ ਹਨ।